29.4.05

ڕۆمانی کوردی و ژنانی ڕۆماننووس

دوکتۆر هاشم ئه‌حمه‌دزاده‌
o زانکۆی ئوپسالا- سوید

"ئه‌وه‌ جیهانی وشه‌کانه‌ که‌ جیهانی شته‌کان ده‌خوڵقێنێ." - ژاک لاکان [1]

n پێشه‌کی

ڕۆمان و گێڕانه‌وه‌ی ڕۆمانی به‌ستێنێکی باوه‌ڕپێکراوه‌ بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی چلۆنایه‌تیی پێوه‌ندییه‌ جۆراجۆره‌کانی کۆمه‌ڵایه‌تی و هاوکێشیی هێز و میکانیزمی هه‌ڵسوکه‌وتی ده‌سه‌ڵات له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی دیاریکراودا. بوارێکی لێکۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر ژنی کورد له‌ ئه‌ده‌بییاتی گێڕانه‌وه‌ییدا خوردبوونه‌وه‌یه‌ له‌ کاراکتێرگه‌لی ژن له‌ ڕۆمانی پیاواندا. ژنان له‌م ڕۆمانانه‌دا چۆن وێنا کراون؟ پێناسه‌یان چییه‌؟ له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ پیاواندا چ ڕۆڵێکیان هه‌یه‌؟ له‌ سیستمی خێزان و ڕێکخراوی کۆمه‌ڵایه‌تیی کاردا چ جێگایه‌کیان هه‌یه‌؟ هه‌ڵبه‌ت، ڕه‌نگه‌ باشترین بوار بۆ ده‌ستنیشانکردنی جێگای ژنان له‌ کۆمه‌ڵگای کوردیدا توێژینه‌وه‌ی ئه‌و فه‌زایه‌ بێ که‌ ده‌ ڕۆمانی ژنانی کورددا بۆ ژنان خوڵقاوه‌. ژنانی ڕۆماننووس و هه‌ڵسوکه‌وتیان له‌گه‌ڵ کاراکتێرگه‌لی پیاو و ژندا و پێناسه‌کردنی ئه‌رک و مافه‌کانیان ڕه‌نگه‌ ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ ڕاسته‌وخۆیه‌ بێ که‌ لێکۆڵه‌ره‌وه‌ی ئه‌ده‌بی بتوانێ به ‌هۆی ئه‌وه‌وه‌ ڕاوڕایه‌ڵی کۆمه‌ڵگا به‌ باشترین شێوه‌ ببینێ. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر مرۆڤ باوه‌ڕیشی به‌ کارتێکه‌ریی ژیان و ئه‌زموونی نووسه‌ر له‌سه‌ر ده‌قه‌که‌یدا نه‌بێ، ده‌کرێ تا ڕاده‌یه‌کی زۆر دڵنیا بێ که‌ ده‌قه‌که‌ له‌ پێوه‌ندییه‌کی گورجوگۆڵدایه‌ له‌گه‌ڵ شعوری ئه‌ده‌بیی نووسه‌ر و ئیپیستیمۆلۆجیای سه‌رده‌م. به‌ واتایه‌کی تر ده‌کرێ ده‌قی ئه‌ده‌بی به‌رهه‌مهاتوو له‌لایه‌ن ژنانه‌وه‌ وه‌ک گوتارێک سه‌یر بکردرێ که‌ تێیدا هێڵه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی بیروڕای باو و زاڵ له‌ ده‌وره‌یه‌کی دیاریکراودا خۆیان نیشان بده‌ن.

له‌م وتاره‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌م چاوێک به‌ ئه‌و ڕۆمانانه‌دا بخشێنم که‌ له‌لایه‌ن ژنانی کورده‌وه‌ نووسراون. مه‌به‌ستی سه‌ره‌کی له‌ هه‌نگاوی یه‌که‌مدا ده‌سنیشانکردنی کات و شوێنی به‌رهه‌مهاتنی ئه‌م ڕۆمانانه‌یه‌. پێناسه‌کردنی جیهانی ئه‌م ڕۆمانانه‌ و تایبه‌تمه‌ندییه‌ ئه‌ده‌بییه‌کانیان و وردبوونه‌وه‌ له‌ تێمای سه‌ره‌کییان به‌شێکی تری مه‌به‌ستی ئه‌م نووسینه‌ پێک دێنێت. هه‌روه‌ها به‌ سه‌رنجدان به‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ئه‌م ڕۆمانانه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م تا ڕاده‌یه‌ک خۆم له‌ قه‌ره‌ی ئه‌م باسه‌ بده‌م که‌ ئایا جیاوازییه‌ک له‌نێوان نووسینی ژنان و پیاواندا هه‌یه‌؟ ئایا ژنان به‌هۆی ژنبوون،‌ جیاواز له‌ پیاوان ده‌نووسن؟ بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌، سه‌ره‌تا ئاوڕێکی خێرا له‌ بنه‌ما تیۆرییه‌کانی هه‌ڵاواردنی نووسین به‌ "ژنانه‌" و "پیاوانه‌" ده‌ده‌مه‌وه‌ و دواتریش به‌ خوێندنه‌وه‌ی ڕۆمانی ژنانی کورد هه‌وڵ ده‌ده‌م وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ له‌ به‌ستێنی کوردیدا بده‌مه‌وه‌.

یه‌که‌م پرس که‌ له‌ پێوه‌ندیی له‌گه‌ڵ ئه‌م باسه‌دا دێته‌ ئاراوه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئایا دابه‌شکردنی ئه‌ده‌بییات له‌سه‌ر بنه‌مای جنسی نووسه‌رانه‌وه‌ پێوه‌رێکی هزری و به‌رهه‌ستی هه‌یه‌؟ له‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ پرسیارێکه‌ که‌ له‌ چه‌ند ده‌یه‌ی ڕابردوودا مشت و مڕێکی زۆری له ‌ناو کۆڕ و کۆمه‌ڵی ئه‌ده‌بی و ئاکادێمیکدا خوڵقاندووه‌. توریل موا له ‌باس له‌سه‌ر فێمینیسمدا ڕووناکی ده‌خاته‌ سه‌ر سێ چه‌مکی هاوپێوه‌ند و هاوڕیشه‌: فێمینیسم وه‌ک هه‌ڵوێستێکی سیاسی، ژنێتی (femaleness) وه‌ک بابه‌تێکی بیۆلۆژیک و ژنایه‌تی (femininity) وه‌ک کۆمه‌ڵێک تایبه‌تمه‌ندیی پێناسه‌کراوی کولتوری.[2] ئیله‌ین شوالتر ڕه‌وتی وشیاریی ژنان به‌ سێ قۆناغ دابه‌ش ده‌کات: قۆناغی ژنایه‌تی (feminine) که‌ بریتییه‌ له‌ درێژه‌دان به‌ لاساییکردنه‌وه‌ی شێوه‌ زاڵ و باوه‌کانی نه‌ریتی هونه‌ری و هه‌وڵدان بۆ ژنانه‌کردنیان، قۆناغی فێمینیستی که‌ داکۆکیکردنه‌ له‌ بایه‌خ و مافگه‌لی که‌مایه‌تییه‌کان، وه‌ قۆناغی ژنێتی (female) که‌ بریتییه‌ له‌ خۆناسین و گه‌ڕان به‌دوای شوناسدا.[3] وردبوونه‌وه‌ له‌م چه‌مکانه‌ نیشانی ده‌دات که‌ لێکۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر پرسی ژن جگه‌ له‌ چه‌مکی باوی فێمینیسم دوو چه‌مکی تریش، ژنێتی و ژنایه‌تی، له ‌خۆ ده‌گرێت. پێناسه‌ی ئه‌م سێ چه‌مکانه‌ و گه‌ڕان به‌دوای شوێنه‌واریان له‌ نووسین به‌ گشتی و به‌تایبه‌تی له‌ نووسینی ژناندا ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌ ده‌ره‌خسێنن که‌ پرسی دابه‌شکردنی نووسین به‌ پێی جنسی نووسه‌ره‌که‌ی ڕوونتر و به‌رهه‌ستتر شی بکرێته‌وه‌.

ده‌سته‌واژه‌ی نووسینی ژنانه ( an écriture feminine ) داهێنانی فێمینیسته‌کانی فه‌ڕانسه‌وییه‌.[4] هۆگری بۆ نووسینی تایبه‌تیی ژنانه‌ له‌ لایه‌ن گروپگه‌لی ژنان‌ له‌ناو بزووتنه‌وه‌ی ژنانی ئامریکا و هێندێک له‌ وڵاته‌ ئوروپییه‌کاندا سه‌ری هه‌ڵدا. ئه‌م هۆگرییه‌ وه‌ڵامێکی ڕادیکال بوو به‌ ڕابردوویه‌ک که‌ به ‌پێی ئه‌م، ئامانجی ئه‌ده‌بییاتی ژنان بریتی بوو له‌ هه‌نگاونان به‌ره‌و به‌ستێنێکی جوانیناسیی جیهانی و گشتگر که‌ له‌باری جنسییه‌وه‌ بیلایه‌نه‌ و وه‌ک ده‌گوترێ نه‌نێرنه‌مێییه‌ (androgynist). به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌م بۆچوونه‌ جوانیناسیی ژنانه‌ پێیوایه‌ نووسینی ژنان ده‌ربڕی وشیارییه‌کی ژنانه‌ی جیاوازه‌ و داڕێژه‌ری دابونه‌ریتێکی تۆکمه‌ی ئه‌ده‌بییه‌ و ئه‌رکی ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بیی فێمینیستی به‌وه‌ ده‌زانێ که‌ به‌رپه‌رچی فۆرمول و یاسا و ڕێسای پیاوانه‌ی دژ به‌ ژن بداته‌وه‌ و له‌ جیاتیان ڕه‌خنه‌یه‌کی تایبه‌تی بۆ ڕه‌خنه‌گرانی فێمینیست بونیاد بنێ.[5] ئێله‌ین شوالتر به‌مجۆره‌ "نووسینی ژنانه‌" پێناسه‌ ده‌کات: نووسینی ئه‌ندامی ژنانه‌ و جیاوازیی ژنایه‌تی له‌ زمان و له‌ ده‌قدا.[6] به‌ڵام یه‌ک له‌ فێمینیسته‌ به‌ناوبانگه‌کانی فه‌ڕانسه‌وی هێلێن سیسۆ به‌مجۆره‌ باسی ئه‌زموونی نووسینی ژنانه‌ ده‌کات: "مومکین نییه‌ ئه‌زموونێکی نووسینی ژنانه‌ پێناسه‌ بکرێت، وه‌ ئه‌مه‌ش شتێکه‌ که‌ به‌ نامومکینی ده‌مێنێته‌وه‌، چونکه‌ ئه‌زموونێکی وا قه‌ت‌ ناکرێ تیۆریزه‌ بکرێ، کۆتایی بۆ دابندرێ و کۆدی بدرێتێ. ئه‌وه‌ به‌م مانایه‌ نییه‌ که‌ نووسینێکی وا هه‌بوونی نییه‌. به‌ڵام نووسینێکی وا هه‌مووکاتێ وه‌سه‌رووی ئه‌و گوتاره‌ ده‌که‌وێت که‌ سیستمی نێرناوه‌ند کۆنترۆل ده‌کات".[7]

ئه‌گه‌ر فێمینیسم به‌مانای خه‌بات بێ بۆ مافی ژنان، ئه‌وکات خۆیایه‌ که‌ ئه‌م خه‌باته‌ ته‌نیا ناکه‌وێته‌ ئه‌ستۆی ژنان، به‌ڵکو‌ پیاوانیش له‌ ڕیزی خۆیدا جێ ده‌دات. هه‌ڵبه‌ت لێره‌دا، هه‌روه‌ک پێشتر وتم، مه‌به‌ستی ئه‌م وتاره‌ ئه‌وه‌ نییه‌ بچێته‌ سه‌ر پێچه‌ڵپێچی و بنج و بنه‌وانی فێمینیسم، به‌ڵکو ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستی سه‌ره‌کییه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ چاوێک به‌ ڕۆمانی ژنانی کورددا بخشێنێت و له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ تایبه‌تمه‌ندیی ژنانه‌یی و جێپێی بیروباوه‌ڕی فێمینیستی به‌مجۆره‌ی له‌م ڕۆمانانه‌دا ڕه‌نگیان داوه‌ته‌وه‌، دیاری بکات‌. فێمینیسم، هه‌ر به‌وجۆره‌ی شوالتر ئاماژه‌ی پێده‌کات، وه‌ک ئایدۆلۆژییه‌کی سیاسی ده‌کرێ به ‌لانیکه‌م بگه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌هه‌م.[8] به‌ڵام ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بیی فێمینیستی دیارده‌یه‌کی یه‌کجار تازه‌یه‌. هه‌ڵبه‌ت ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی له‌ژێر کارتێکه‌ریی ڕه‌هه‌ندگه‌لی فێمینیستی ده‌کرێ له‌ به‌رهه‌می کۆمه‌ڵێک نووسه‌ری ژن له‌ ناوه‌ڕاسته‌کانی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مه‌وه‌ به‌دی بکرێ و که‌سانێک وه‌ک مادام دێسائیل، ماری ولستۆنکرافت، جۆرج ئێلیۆت و دواتر ڤیرجینیا وولف و سیمۆن دوبوڤار و... ناوگه‌لێکن که‌ له‌م بواره‌دا چ وه‌ک ئافراندنی به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی و چ وه‌ک ڕه‌خنه‌گر گه‌لێک چالاک بوون‌. به‌ڵام، هه‌روه‌ک ئیله‌ین شوالتر ئاماژه‌ی بۆ ده‌کات ته‌نیا دوای شۆڕشی ساڵی 1968ه‌ که‌ ژنان به‌ته‌واوی وه‌ک "ڕه‌خنه‌گری فێمینیست" دێنه‌ مه‌یدان و ئه‌ده‌بییات له‌ ڕه‌هه‌ندێکی سیاسییه‌وه‌ له‌ژێر کارتێکه‌ریی بزووتنه‌وه‌ی ئازادیخوازی ژنانه‌وه‌ ده‌خه‌نه‌ به‌رباس و هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌شڕایه‌ که‌ ژنان پتر له‌ هه‌میشه‌ له‌ لێکۆڵینه‌وه‌گه‌لی ئه‌ده‌بیدا جێپێی خۆیان قایم ده‌که‌ن.[9]

گرنگیی وشه‌ و دیمه‌ن و له‌هه‌مان کاتدا ئه‌و داپڵۆسین و به‌ره‌نگارییه‌ی که‌ له‌ ناو وشه‌کاندا خۆی حاشار داوه‌، سه‌رنجی ڕه‌خنه‌گرانی فێمینیستی بۆ لای خۆی ڕاکێشا و کۆمه‌ڵێک پرسیاری سه‌ره‌کی بوونه‌ هه‌وێنی لێکۆڵینه‌وه‌کانی ڕه‌خنه‌گرانی فێمینیست: ژنان چۆن له‌ به‌رهه‌می نووسه‌رانی پیاودا پێشکه‌ش ده‌کرێن؟ چ پێوه‌ندییه‌ک هه‌یه‌ له‌نێوان ده‌ستدرێژی بۆ سه‌ر ژنان له‌ناو ده‌قدا و داپڵۆسینی ژنان له‌ کۆمه‌ڵگادا؟ بۆچی ژنان له‌ کۆڕ و کۆمه‌ڵی ئه‌ده‌بیدا ئاماده‌ نه‌بوون؟ ئایا دابونه‌ریتێکی نووسینی ژنانه‌ یان جوانیناسییه‌کی ژنانه‌ی سه‌ربه‌خۆ له‌ئارادا هه‌یه‌؟ ئه‌گه‌ر مرۆڤ توانیبای باسی "نووسینی ژنانی کردبا، ئایا "نووسینی پیاوانیش" مۆرکی ژێنده‌ری پێوه‌ دیار بوو؟[10] لێره‌دا بۆچوونی ڕه‌خنه‌گرانی فێمینیست ده‌کرێ به‌ دوو ڕه‌هه‌ندی سه‌ره‌کی دابه‌ش کرێت: بۆچوونێک که‌ باوه‌ڕی به‌ نووسینی تایبه‌تیی ژنانه‌ هه‌یه‌ و بۆچوونێک که‌ دابه‌شکردنی ئه‌ده‌بییات به‌ ژنانه‌ و پیاوانه‌ به‌ڕه‌وا نازانێت.

ئێدیتۆری به‌کۆمه‌ڵی پرسی فێمینیستی دژی دیارده‌یه‌که‌ به‌نێوی "زمانی ژن" و شێوه‌یه‌ک له‌ ده‌ربڕین که‌ تایبه‌تمه‌ندیی ژنانه‌ی هه‌بێ. به ‌بڕوای ماری ئیگلتۆن ئه‌مه‌ باسێکه‌ که‌ له ‌لایه‌ن ئه‌و قوتابخانه‌ ئه‌ده‌بییانه‌وه‌ پرۆپاگاندای بۆ ده‌کرێ که‌ له ‌لایه‌ن پیاوانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چن. هه‌ربۆیه‌ ئه‌م زمانه‌ وه‌ک هه‌موو زمانێکی تر ئاکادێمیک و نێرینه‌یه‌. پرسی فێمینیستی به‌ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی نزیکتربوونی زمانی ژنان له‌ له‌ش و له‌ حه‌زی جنسی و هه‌ستگه‌لی ڕاسته‌وخۆ، پێی وایه‌ که‌ مرۆڤ به‌رده‌وام له‌ دژی به‌ستێنی مێژوویی-کۆمه‌ڵایه‌تی له‌ خه‌باتدایه‌، به‌ستێنێک که‌ هه‌مووکاتێ بۆسه‌ی له‌ مرۆڤ گرتووه‌ و ده‌گرێ.[11]

کۆمه‌ڵێک له‌ ڕه‌خنه‌گرانی فێمینیست له‌ خوێندنه‌وه‌ی هه‌رجۆره‌ ده‌قێکدا پرسی ژێنده‌ر وه‌ک فاکتۆرێکی بڕیارده‌ر ده‌ستنیشان ده‌که‌ن. مه‌به‌ست له‌ ژێنده‌ر ئه‌و پێکهاته‌ ده‌روونناسی و کولتوریی و کۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ن که‌ به‌سه‌ر جیاوازیی زینده‌وه‌ریی سێکسوالیدا داده‌سه‌پێندرێن. جینۆکریتیسیزم که‌ داهێنانێکی شوالتره‌ له‌سه‌ر ئه‌م باوه‌ڕه‌یه‌ که‌ هه‌موو نووسینێک له ‌ژێر کارتێکه‌ریی ژێنده‌ر دایه‌. شوالتر له‌ 1978 دا به ‌پێشنیارکردنی ئه‌م وشه‌یه‌ مه‌به‌ستی ئاماژه‌ بوو به‌ ناساندنی لێکۆڵینه‌وه‌ی فێمینیستیی نووسینی ژنان: خوێندنه‌وه‌ی ده‌قی ژنان و ڕاڤه‌کردنی پێوه‌ندیی نێوانده‌قیی هه‌م له‌نێوان ژنانی نووسه‌ر و هه‌م له‌نێوان ژنان و پیاواندا.[12] ڕای شوالتر له‌مه‌ڕ پڕۆژه‌ی تیۆریکی فێمینیستیدا ئه‌وه‌یه‌ که‌ ناکرێ ده‌ق به‌شێوه‌یه‌کی فۆرمالیستی له‌ به‌ستێنی ئه‌وپه‌ڕئه‌ده‌بی هه‌ڵاوێردرێ، وه‌ پرسگه‌لی ڕاڤه‌ و خوێندنه‌وه‌ و ده‌قێتی نابێ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ژێنده‌ر و کولتوردا ببیندرێ.[13] "تیۆریی ئه‌ده‌بیی ڕۆژاوایی هه‌م پیاوناوه‌نده (phallogocentric) و هه‌میش ئێتنۆناوه‌ند، داواکاریی گشتگرانه‌ی هه‌یه له‌سه‌ر بنه‌مای مێژوویه‌کی ئه‌ده‌بی که‌ به‌ ته‌واوی سپی و نێره‌."[14] باوه‌ڕ به‌ پێکهاته‌ و بنه‌مای ژێنده‌ریی زمان، له ‌لایه‌ن زۆر نووسه‌ری ژنه‌وه‌ ئاماژه‌ی پێکراوه‌. ئیریگاری قسه‌ له‌ زمانی ژن ده‌کات. مۆنیک ویتیگ باس له‌ تێکنیکی تایبه‌تیی ڕۆماننوسی ده‌کات که‌ پێ له‌سه‌ر تایبه‌تمه‌ندیی لایه‌نی ژێنده‌ریی زمان داده‌گرێت.[15] "نووسه‌ران وه‌ک پێویستییه‌ک ئه‌زموونی ژێنده‌ریی خۆیان ده‌رده‌بڕن، هه‌روه‌ک چۆن ئه‌وان وه‌ک پێویستییه‌ک ڕۆحی نه‌ته‌وه‌یی (سه‌ر به‌ که‌مه‌نه‌ته‌وه‌ بوون)‌، سه‌رده‌م و زمان ده‌رده‌بڕن."[16] ژولیا پێنێلۆپ ستانلی پێی وایه‌ که‌ شێوازی ژنان له‌ هی پیاوان جیاوازه‌ و ته‌نانه‌ت باسی ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ شێوازی ژنانه‌ پێویستییه‌که‌ بۆ ده‌ربڕینی چلۆنایه‌تیی ئه‌ندێشه‌ و بیری ژنان که‌ جیاوازیی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ شێوازی پێچه‌ڵپێچ و تابیعساز و هێڵیانه‌ی پیاوان.[17]

فێمینیسمی فه‌ڕانسه‌وی له‌سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌یه‌ که‌ ڕێگای به‌رده‌م ژنان بریتی نیییه‌ له‌ خه‌بات بۆ وه‌ده‌ستهێنانی یه‌کسانی له‌گه‌ڵ پیاوان له‌ چوارچێوه‌ی نه‌زمی ئێستادا، به‌ڵکو ئه‌رکی سه‌ره‌کیی ژنان بریتییه‌ له‌ بردنه‌ ژێرپرسیاری خودی ئه‌و سیستمه‌. به‌ بۆچوونی فێمینیسته‌کانی فه‌ڕانسه‌وی، بۆنموونه‌ هێلین سیسۆ، لو‌سی ئیریگاری و ژولیا کریستێڤا، مێژووی ئێمه‌، فه‌لسه‌فه‌ی ئێمه‌، سیستمی حکوومه‌تیی ئێمه‌، یاساکانی ئێمه‌ و ته‌نانه‌ت ئایینه‌کانی ئێمه‌ به‌رهه‌می شێوه‌یه‌کی تایبه‌تی – نێرینه‌ی – تێگه‌یشتن و به‌ڕێوه‌بردنی جیهانه‌. به‌ڕای فێمینیسته‌کانی فه‌ڕانسه‌وی سیستمی ئێستای ڕۆژاوا ده‌ره‌نجامی بۆچوونێکی یه‌کباڵیی – نێره‌ - له‌ جیهان که‌ له‌ زمانی ئێمه‌دا خۆی ده‌نوێنێ و به‌درێژایی چه‌ندین سه‌ده‌ گه‌یوه‌ته‌ ئێمه‌، به‌ جۆرێک که‌ هه‌م سروشتی ده‌نوێنێ و هه‌میش ڕێگای لێده‌ربازبوونمان بۆ ناهێڵێته‌وه‌. هه‌ر بۆیه،‌ له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ ئه‌وه‌ زمانه‌ که‌ هه‌ڵگر و ڕاگری بۆچوونی پیاوانه‌ له‌مه‌ڕ جیهان. له‌ ڕاستیدا، به‌گوێره‌ی ئه‌وان، جیهان له ‌خۆیدا مانایه‌کی نییه‌ و ئه‌وه‌ ئه‌و پێکهات و بنه‌مایانه‌ن که‌ ئێمه‌ به‌سه‌ر جیهاندا ده‌یسه‌پێنین و چونکی ئه‌وه‌ به‌هۆی زمانه‌ که‌ ئه‌م پێکهاته‌ و بنه‌مایانه‌ سیمبۆلیزه‌ ده‌کرێن، هه‌ر زمانیشه‌ که‌ هۆکاری تێگه‌یشتنی ئێمه‌ له‌ جیهان مسۆگه‌ر ده‌کات و هه‌ر زمانیشه‌ که‌ ئامرازی گۆڕانمان بۆ دابین ده‌کات.[18] به‌باوه‌ڕی کریستێڤا ده‌بێ ژنان دووانه‌ی پیاو/ ژن هه‌ڵوه‌شێنن. به‌باوه‌ری ئه‌و دووانه‌ی پیاو/ ژن وه‌ک دژایه‌تییه‌ک له‌نێوان دوو یه‌کینه‌ی دژ به‌یه‌ک ده‌کرێ وه‌ک دژایه‌تییه‌کی مێتافیزیکی ببیندرێ. کریستێڤا به‌ هێنانه‌ ئارای باسی شوناس پێ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌گرێ که‌ باسی شوناس و له‌و نێوه‌دا شوناسی سێکسوال ناتوانێ له‌ کاتێکدا که‌ خودی باسی شوناس ده‌چێته‌ ژێر پرسیار، مانایه‌کی ئه‌وتۆی هه‌بێ. ژولیا کریستێڤا باسی ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ جیاوازییه‌کی شێوازی له‌ نووسینی ژناندا نییه‌. "هیچ شتێک له‌ بڵاوکراوه‌کانی ژناندا، له‌ ڕابردوو و له‌ ئێستادا، وێناچێ ئیزنی ئه‌وه‌مان پێبدا که‌ دان به‌وه‌دا بهێنین که‌ شتێک به ‌نێوی نووسینی ژنانه‌ له‌ئارا دایه‌."[19] گه‌یل گادوینی ڕۆماننووس پێیوایه‌ گوتنی "نووسه‌ری ژن" سووکایه‌تییه‌ و ئه‌و بۆ خۆی پتر له‌ هه‌موو که‌س له‌ ژێر کارتێکه‌ریی کۆنراددا بووه‌. به ‌بڕوای لوسی ئیریگاری شۆڕشی زمانی بریتییه‌ له‌ ئافراندنی سیمبۆلێکی تر که‌ تییدا جیاوازیی ژنان بتوانێ دواجار خۆ نیشان بدات. پیاوه‌تی یان نێرینه‌یی له‌ ڕۆژاوا هه‌موو سۆبژه‌ و گوتارێکی داگیر کردووه‌. ئه‌و ده‌ڵێت‌ هه‌وڵی ژنان ده‌بێ ئه‌وه‌ بێت که‌ سازیی و نیهادی نه‌زمێک دامه‌زرێنن که‌ تێیدا جیاوازییه‌کانی ژنان ئاماده‌گییان هه‌بێ.[20]

به‌گشتی ده‌توانین جیاوازیی نێوان نه‌ریتی فێمینیسمی فه‌ڕانسه‌وی و ئه‌نگلۆساکسۆنی به‌مجۆره‌ فۆرموله‌ بکه‌ین: له‌ کاتێکدا که‌ فێمینیسمی فه‌ڕانسه‌وی له‌سه‌ر زمان وه‌ک شوێنی گۆڕان پێداده‌گرن، فێمینیسمی ئه‌نگلۆساکسۆنی له‌سه‌ر ڕێفۆرمی (چاکسازیی) سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی نه‌زمی ئێستا پێداده‌گرن. ئه‌گه‌ر بۆ فێمینیسمی فه‌ڕانسه‌وی خاڵی گرنگ پێکهێنانی ئاڵوگۆڕ له‌ خودی زمان دایه‌ و ئه‌مه‌ش بریتییه‌ له‌ نه‌زمپێدان‌ و بایه‌خدانه‌وه‌ی دووبار‌ه‌ به‌ جیاوازییه‌کان، بۆ ئه‌نگلۆساکۆنییه‌کان خاڵی گۆڕان له ‌ده‌ره‌وه‌ی زمان دایه‌.

سه‌ره‌ڕای بۆچوونگه‌لی جۆراوجۆر له‌مه‌ڕ جیاوازبوون یان نه‌بوونی نووسینی ژنانه‌، شتێک که‌ گومانی لێناکرێ، دره‌نگ هاتنه‌ مه‌یدانی نووسه‌رانی ژنه‌. مرۆڤ ده‌کرێ له ‌خۆی بپرسێ ده‌بێ هۆکاره‌کانی ئه‌م دیارده‌یه‌، واتا ده‌ستپێشخه‌ریی پیاوان له‌ نووسیندا و ئاماده‌نه‌بوونی ژنان- شتێک که‌ ته‌نانه‌ت له‌ سه‌رده‌می ئێستاشدا له‌ زۆر کۆمه‌ڵگا، بۆنموونه‌ له‌ کۆمه‌ڵگای کوردیدا، دیارده‌یه‌کی به‌رچاوه‌- چ بن؟ له ‌ناو نووسه‌ران و ڕه‌خنه‌گرانی ژندا ڤیرجینیا وولف خاوه‌نی پله‌یه‌کی به‌رزه‌ و به ‌باوه‌ڕی من لێکدانه‌وه‌ی ئه‌م ئه‌دیبه‌ گه‌وره‌یه‌ ڕووناکی ده‌خاته‌ سه‌ر ئه‌م باسه‌. ڤیرجینیا وولف له‌ داستانێکی خه‌یاڵیدا ده‌ڵێت: وایدانێین که‌ شێکسپیر خوشکێکی هه‌بوو، کچێک به ‌قه‌د براکه‌ی توانا. به‌ڵام ئه‌ویان نه‌نارده‌ خوێندنگه‌، ئه‌و شانسی فێربوونی گرامێر و لۆجیکی نه‌بوو. پێش ئه‌وه‌یکه‌ ته‌مه‌نی گه‌نجی تێپه‌ر کات قه‌رار دراوه‌ به‌ تۆپزی به ‌مێردی بده‌ن. ئه‌و هاوار ده‌کا که‌ نیفره‌تی له‌ زه‌ماوه‌نده‌. بابی به‌ توندی لێی ده‌دا. ئه‌و ملی ڕێگا ده‌گرێت به‌ره‌و له‌نده‌ن. له‌به‌ر ده‌رگای شانۆیه‌ک ڕاده‌وه‌ستێ. ده‌یهه‌وێ ببێته‌ هونه‌رمه‌ند. پیاوان پێی پێده‌که‌نن. دواجار نیک گرین که‌ به‌ڕێوه‌به‌ری شانۆیه‌ زگی پێ ده‌سووتێ و لای خۆی داڵده‌ی ده‌دات. کچه‌ دواتر پێده‌زانێ که‌ زگی له‌م پیاوه‌ پڕه‌ و له‌ شه‌وێکی زستانیدا خۆی ده‌کوژێت.[21] لێره‌دا ده‌بینین وولف چۆن هه‌لومه‌رجی کۆمه‌ڵایه‌تی وه‌ک فاکتۆرێکی گرنگ ده‌بینێ له‌ ڕه‌خساندنی مه‌جال بۆ نووسین. ئه‌گه‌ر هه‌لومه‌رج بۆ خوشکی شێکسپیر له‌ سه‌ده‌ی شازده‌هه‌مدا و له‌ وڵاتێکی وه‌ک بریتانیا له‌بار نه‌بووبێ، ده‌توانین به‌ سانایی بزانین که‌ هه‌لومه‌رج له‌ قۆناغه‌کانی پێشتردا چۆن بووه‌. ڕێنێسانس و ده‌وره‌ی ڕۆشنگه‌ری ڕه‌نگه‌ هێندێک گۆڕانکارییان بۆ ژنان پێکهێنابێ، به‌ڵام چه‌ند سه‌ده‌ی خایاند تاکوو ئه‌م هه‌لومه‌رجه‌ له‌ قازانجی ژناندا تووشی گۆڕانکاریی بنه‌ڕه‌تی بێت[22] و له‌ ڕۆژگاری ئه‌مڕۆشدا، به‌ تایبه‌تی له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئامریکا و ئوروپا، هێشتا زۆر دوورین له‌ هه‌لومه‌رجی یه‌کسان بۆ ژنان و پیاوان.[23] ته‌نانه‌ت له‌ ئورۆپای سه‌ده‌ی ڕۆشنگه‌ریدا نووسینی ژنان و بڵاوکردنه‌وه‌ی به‌رهه‌می ژنان وه‌ک کارێکی سێکسوالی و ناشایست سه‌یری ده‌کرا و ژنان هان ده‌دران به ‌بێده‌نگی. هه‌ربۆیه‌ ئه‌و ژنانه‌ی به‌رهه‌می خۆیان بڵاو ده‌کرده‌وه‌ به‌رده‌وام کاه‌رکه‌یان به‌ هۆکارێکی خودایی، دایکانه‌ یان سیاسی پاساو ده‌دا.[24] هه‌تا سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌میش نووسینی ژنان هه‌مووکاتێ به‌و تێبینییه‌وه‌ بڵاو ده‌کرانه‌وه‌ که‌ ئه‌مجۆره‌ نووسینانه‌ شتێکی ناباو و نائاسایین و داوای لێبوردن له‌ خوێنه‌ره‌وه‌ ده‌کرا. زۆر جاریش ژنان به ‌ناوی خوازراو به‌رهه‌می خۆیان بڵاو ده‌کرده‌وه،‌ یان له‌ جیاتی داهێنانی خۆیان ڕوویان له‌ وه‌رگێڕان ده‌کرد.[25]

وولف به‌ ڕاشکاوی ده‌ڵێت که‌ ئه‌گه‌ر قه‌راره‌ ژنێک داستان بنووسێ ده‌بێ پاره ‌و ژووری خۆی هه‌بێت. به‌ باوه‌ڕی وولف ئه‌وه‌ی که‌ ژن و پیاوی له‌ ئاستی داهێناندا جیا ده‌کرده‌وه‌، ئه‌وه‌ بوو که‌ پیاو ده‌یتوانی بچێته‌ ژووره‌که‌ی خۆی و بنووسێ. ژن نه‌ ئه‌و مه‌جاله‌ی هه‌بوو و ئه‌گه‌ریش هه‌یبا، نه‌یده‌زانی چ له‌و کات و شوێنه‌ بکات و چ بنووسێ. ئه‌گه‌رچی ژنان زۆر شتی سه‌رنجڕاکێشیان بۆ نووسین هه‌بوو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ توانایی فکریی ئابستراکتیان گه‌شه‌ی نه‌کردبوو، هونه‌ری وشه‌ هه‌ر تایبه‌ت بوو به‌ پیاوان. به‌ باوه‌ڕی وولف ئازادیی رۆشنبیری، گرێدراوی شتگه‌لی مادییه‌ و له‌ هه‌لومه‌رجێکدا که‌ ژنان ئازادیی ڕۆشنبیرییان له‌ کوڕانی کۆیله‌کانی ئاتێن که‌متر بووه‌، چۆن ده‌کرێت قسه‌ له‌ هه‌بوونی نووسینی ژنان بکرێت.[26]

جگه‌ له‌ هه‌لومه‌رجی کۆمه‌ڵایه‌تی و لایه‌نی ماددیی، وه‌ک پێداویستیی سه‌ره‌تایی بۆ نووسین، به‌ گوێره‌ی وولف، له‌ ئارادانه‌بوونی پێشینه‌ی دابونه‌ریتی نووسین، گرفتێکی تری سه‌ره‌کی بوو له‌به‌رده‌م ژنانی نووسه‌ردا. له ‌باسی گرفتی ژنانی ڕۆماننووسی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مدا، وولف ده‌ڵێت که‌ ئه‌وان هیچ دابونه‌ریتێکی نووسینیان به‌ر له‌خۆیان شک نه‌ده‌برد. هه‌ربۆیه‌ کاتێک نووسه‌ری ژن ده‌ستی بۆ قه‌ڵه‌م ده‌برد، خۆی به‌ بێڕابردوو ده‌زانی و بیری له‌ ژنبوونی خۆی ده‌کرده‌وه‌ و ئه‌مه‌ش شتێکی‌ کوشه‌نده‌یه‌ که‌ مرۆڤ له‌ کاتی نووسینی داستاندا بیر له‌ جنسی خۆی بکاته‌وه‌. ئه‌وه‌ کوشه‌نده‌یه‌ که‌ نووسه‌ر ته‌واو ژن بێت یان پیاو. نووسه‌ر ده‌بێ پیاوانه‌- ژنانه‌ یاخود ژنانه‌- پیاوانه‌ بێت.[27]

گرفتی ئابوورییش له‌ قه‌راغ گرفتی نه‌خوێنده‌واری و گرفتی کولتوری که‌ ژنی بێده‌نگی په‌سن ده‌دا، هۆکارێک بوو که‌ پێشی له‌ چاپ و بڵاوکردنه‌وه‌ی به‌رهه‌می ژنان ده‌گرت. ئه‌گه‌ر نووسه‌ر خۆی پاره‌ی نه‌با یاخود که‌سێکی پوڵدار له‌ پشتی نه‌با، چاپی به‌رهه‌م شتێکی ئه‌سته‌م بوو. بۆنموونه‌ له‌ مێژووی ئاڵمان له‌ سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌هه‌مدا، هه‌موو ئه‌و ژنانه‌ی به‌رهه‌میان لێ بڵاو کراوه‌ته‌وه‌ سه‌ر به‌ چینی ئه‌شڕاف بوون. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌یکه‌ بواری ئابوورییان باش بوو، هه‌لومه‌رجی کۆمه‌ڵایه‌تییان له‌ زۆر ڕه‌خنه‌ی که‌ ده‌هاته‌وه‌ سه‌ر ژنانی نووسه‌ر، ده‌یپاراستن. له‌بیرمان بێ که‌ زۆربه‌ی به‌رهه‌مه‌ چاپکراوه‌کانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ (سه‌ده‌ی شازده‌ و به‌رایی سه‌ده‌ی حه‌ڤده) به‌رهه‌می ئایینی بوون.[28]

ڕه‌وتی سه‌رهه‌ڵدانی ڕۆمان له‌ ناو ژناندا به‌ دوای کۆمه‌ڵێک ئه‌زموون له‌ بواره‌کانی تری نووسیندا ده‌بێته‌ باو. هه‌ڵبه‌ت لێره‌دا جیاوازییه‌کی ئه‌وتۆ له‌ نیوان ژنان و پیاواندا نییه‌. ئه‌وه‌ی جیاوازه‌، وه‌دره‌نگکه‌وتنی ئه‌م ڕه‌وته‌یه‌ له‌ لای ژنان. له‌ سه‌ره‌تادا (ده‌وره‌ی ڕێنێسانس و ڕۆشنگه‌ری) ژانری شیعر ژانری باو له‌ناو ژناندا بوو و بابه‌تی شیعره‌کانیان پتر گوتاری ئایینی و ئه‌خلاقی بوون. نامه‌نووسی وه‌ک یه‌کێک له‌ پێشفه‌ڕزه‌کانی ڕۆمان ناسراوه‌ و ژنانی هه‌ڵبژارده‌ی ئوروپایی له‌بواری نامه‌نووسیندا چالاک بوون‌. له‌ ڕاستیدا نامه‌نووسین وه‌ک ئامرازێک ده‌بیندرا که‌ به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌ ژنان زانست و داهێنانی خۆیان له‌بواری زماندا نیشان ده‌دا. بۆ نموونه‌ مادام دێ سێڤین وه‌ک گه‌وره‌ترین نامه‌نووسی ئه‌ده‌بییاتی فه‌ڕانسه‌ ده‌ستنیشان ده‌کرێ و پتر له‌ 1300 نامه‌ی له ‌پاش به‌جێ ماوه‌. سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌م وه‌ک سه‌ده‌ی گه‌شه‌کردنی ڕۆمان ناسراوه‌ و ژماره‌ی ژنانی ڕۆماننووس زۆر به‌رچاو بوو‌. بیره‌وه‌رینووسینیش که‌ وه‌ک پێشینه‌یه‌ک بۆ سه‌رهه‌ڵدانی ڕۆمان ده‌ناسرێ یه‌ک له‌و بوارانه‌یه‌ که‌ ژنان له‌ کۆتایییه‌کانی سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌وه‌ شانی وه‌به‌ر ده‌ده‌ن و که‌سانێک وه‌ک مادام دێلافایه‌ت و کۆمتێس دێموورا بیره‌وه‌ریی خۆیان له‌ ژیانی ناو ده‌رباردا ده‌نووسنه‌وه‌.

له‌ ڕاستیدا باوه‌ڕ به‌ پۆلینه‌کردنی نووسین به‌ ژنانه‌ و پیاوانه‌ به‌دوور له‌و ڕاستییه‌یه‌ که‌ ژنایه‌تی و پیاوه‌تی یاخود ژنانه‌ و پیاوانه‌ پرسێکی ژێنده‌رییه‌ نه‌ک جه‌وهه‌ری. له‌ هه‌مان کاتدا ئێمه قسه‌ له‌ "ژنان" ده‌که‌ین و ئه‌مه‌ش کاتێگۆرییه‌کی قه‌تیس و وشک و یه‌کده‌ست نییه‌ و له‌ ناویدا جیاوازیی ڕه‌نگ، چین، ئایدۆلۆژیا و بیر و بۆچوون شتێکی ته‌واو ئاشکرایه‌. که‌ وابوو قسه‌کردن له‌ یه‌کده‌ست بوونی ئه‌ده‌بی ژنان و نوێنه‌رایه‌تیکردنی ژنان له‌ لایه‌ن ئه‌ده‌بییاتێکی تایبه‌ت به‌ ئه‌وان هه‌ر به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌ هه‌ڵه‌یه‌ که‌ قسه‌ له‌ ئه‌ده‌بییاتی پیاوان بکه‌ین. ئه‌وه‌ ڕاسته‌ که‌ جنسی کۆمه‌ڵایه‌تی واتا ژێنده‌ر وه‌ک به‌رهه‌مێکی ڕاسته‌وخۆی کۆمه‌ڵێک فاکتۆری جیاوازی کۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری، کولتوری، په‌روه‌رده‌یی و سیاسی پرسێکی جیدییه‌ و زمان له‌ ئه‌نجامی مێژوویه‌کی پیاوانه‌دا تایبه‌تمه‌ندیی پیاوناوه‌ندیی (phallogocentric) وه‌رگرتووه‌، به‌ڵام زاڵبوون و ئاگابوون به‌ ‌سه‌ر ئه‌م میکانیزمانه‌دا ده‌توانێ ئاسه‌وار و شوێنه‌واری پیاوانه‌ی زمان بستڕێته‌وه‌ و له‌ ڕاستیدا خه‌بات له‌م پێناوه‌دا جارێ زۆری به‌ به‌ره‌وه‌ هه‌یه‌ و به‌بڕوای من ئه‌مه‌ نه‌ک له‌ ڕوانگه‌یه‌کی جه‌وهه‌رییه‌وه‌ بۆ ژنایه‌تی و پیاوه‌تی، به‌ڵکوو له‌ ڕوانگه‌یه‌کی ژێنده‌رییه‌وه‌ چاره‌سه‌ر ده‌کرێت. واتا باوه‌ڕێک که‌ سیمۆن دوبۆڤار زۆر به‌ جوانی فۆرموله‌ی کردووه‌ و ده‌ڵێ که‌ ئێمه‌ وه‌ک ژن له‌ دایک نابین، به‌ڵکوو ده‌کرێین به‌ ژن.

ڕۆمان وه‌ک به‌رهه‌می سه‌رده‌می نوێ خۆی له ‌خۆیدا نیشانه‌ی په‌ره‌گرتن و ڕه‌گئاژۆبوونی دیارده‌ی مۆدێرنیته‌یه‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا. ئه‌گه‌ر خوێندنه‌وه‌ی ڕۆمان ببێته‌ ئه‌و ئامرازه‌ی که‌ مرۆڤه‌کان کاتی پشووی خۆیانی پێ به‌رنه‌ سه‌ر، له‌ هه‌مان کاتدا ئامرازێکه‌ بۆ بیرکردنه‌وه‌ له‌ خۆ له‌ قالبێکی هونه‌ریدا. که‌سایه‌تی و تاکبڕوایی له‌‌م ژانره‌دا پتر خۆی زه‌ق ده‌کاته‌وه‌. ڕۆمانی ژنان نه‌ک هه‌ر له‌باری هونه‌رییه‌وه‌، به‌ڵکو له‌باری کولتوری و کۆمه‌ڵایه‌تیشه‌وه‌ گرنگه‌. به‌مجۆره‌ ژماره‌ی ڕۆماننووسان، به‌ ژن و پیاوه‌وه‌، ئیمکاناتی چاپ و بڵاوکردنه‌وه‌، ژماره‌ی خوێنه‌ره‌وان و بازاڕی کتێب له‌ ڕیزی ئه‌و پێوه‌رانه ‌دان که‌ ئاستی گه‌شه‌کردوویی و پێگه‌یشتنی کۆمه‌ڵگا ده‌ستنیشان ده‌که‌ن. با بزانین ڕۆماننووسانی ژن له‌ به‌ستێنی ڕۆماننووسیی کوردیدا چه‌نده‌ به‌رچاون و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ڕۆمانی ژنانی کورد کامانه‌ن.


n بڵیند و نه‌وی

ئه‌م ڕۆمانه‌ نووسراوی نه‌سرین جه‌عفه‌رییه‌ و ساڵی 1998 له‌ مه‌هاباد چاپ بووه‌.

خانۆ دوو ژنی هه‌یه (نارین و گوڵبه‌ر) و به ‌هه‌‌ڵکه‌وت، له‌کاتی چوونی بۆ گوندێک، تووشی په‌ریزاد ده‌بێ و له‌ ئاکامی ڕووداوێکدا ده‌یخوازێ و ده‌یبات بۆ قه‌ڵایه‌. په‌ریزاد کچێکی جوانه و پێشتر کوڕێکی خۆش ویستووه‌ به‌ناوی عه‌لی. میرانی کوڕی موساخان که‌ حه‌زی له‌ په‌ریزاده‌، عه‌لی ده‌کوژێت. دواتر، په‌ریزاد که‌ جیاوازیی ته‌مه‌نی له‌گه‌ڵ خانۆدا یه‌کجار زۆره‌، له‌ خانۆ زگی پڕ ده‌بێ. په‌ریزاد خه‌ونێک ده‌بینێت و وا لێکده‌درێته‌وه‌ که‌ مناڵی ناوزگی په‌ریزاد کوڕه‌ و ده‌بێته‌ تۆڵه‌ئه‌ستێنی خانۆ. په‌ریزاد به‌ ئه‌مری خانۆ، له‌گه‌ڵ خدر قه‌ڵا به‌جێ ده‌هێڵێ و له‌گه‌مارۆی دوژمن ده‌رده‌چێ و دوو ڕۆژ دواتر له‌ ماڵی هه‌ژارێکی گوندی ده‌گیرسێته‌وه‌. قه‌ڵا به‌ ده‌ستی دوژمن داگیر ده‌کرێت و خانۆ ده‌کوژرێت. به‌پێچه‌وانه‌ی دمدمی شه‌مۆ که‌ قه‌ڵا تێک ده‌چێت لێره‌دا په‌ریزاد ڕۆڵێکی مه‌زن ده‌گێڕێ و لێهاتوویی زۆر له ‌خۆی نیشان ده‌دات که‌ کوڕه‌که‌ی په‌روه‌رده‌ کات و هاوکاریی له‌گه‌ڵ بکات بۆ گرتنه‌وه‌ی قه‌ڵا. ماوه‌یه‌ک پاش ئه‌وه‌ی په‌ریزاد له‌گه‌ڵ مام خدر قه‌ڵا به‌جێ ده‌هێڵێت، ده‌چێته‌وه‌ لای دایک و بابی خۆی و له‌وێ ته‌مری کوڕی له‌ دایک ده‌بێ. په‌ریزاد له‌گه‌ڵ ئه‌لغ به‌گ ڕێک ده‌که‌وێ بۆ گرتنه‌وه‌ی قه‌ڵا. په‌ریزاد، بۆ به‌جێهێنانی ئه‌م ئه‌رکه‌، خۆی ده‌گۆڕێ و وه‌ک قه‌ره‌واشێک ده‌چێت بۆ قه‌ڵا و له‌وێ خه‌ریکی کار ده‌بێت. ئێواره‌یه‌ک ده‌رگای قه‌ڵا له‌ پشته‌وه‌ ڕا ده‌کاته‌وه‌ و ئه‌لغ به‌گ و سواره‌کانی دێنه‌ ناو قه‌ڵا و دواتر له‌ ئه‌نجامی ڕاپه‌ڕینی خه‌ڵک دوژمن تێک ده‌شکێ و قه‌ڵا ده‌که‌وێته‌ ده‌ست ئه‌لغ به‌گ. به‌ڵام، دواتر هێرشیان ده‌کرێته‌ سه‌ر و ئه‌لغ به‌گ له‌ئاکامی ته‌قینه‌وه‌ی باڕووتدا چاوه‌کانی کوێر ده‌بن و به ‌ناچاری له‌ قه‌ڵا پاشه‌کشه‌ ده‌که‌ن. ساڵانێک دواتر، ته‌مر له‌گه‌ڵ کچی پاشاخان زه‌ماوه‌ند ده‌کات و به‌ هاوکاریی خانه‌کورده‌کان و به‌ر له‌ هه‌ر شتێک به‌ هاندانی دایکی، قه‌ڵا ده‌گرێته‌وه‌. په‌ریزاد قه‌ت شوو ناکاته‌وه‌ و ده‌ڵێت که‌ هه‌رده‌م به‌ خانۆی له‌پزێڕین وه‌فاداره‌.

ئه‌م گێڕانه‌وه‌یه‌ له‌ڕاستیدا پتر لایه‌نی ڕۆمانسی هه‌یه‌ و گرێدراوییه‌کی ئه‌وتۆ له‌ نێوان شوێن و زه‌مه‌ندا نییه‌. ده‌کرێ به‌ چاوپۆشیکردن له‌ که‌م و کوڕییه‌کانی گێڕانه‌وه‌که‌ له ‌باری شێواز و که‌سایه‌تییه‌کانه‌وه‌، وه‌ک ڕۆمانێکی مێژوویی پۆلینه‌ بکرێت. یه‌ک له‌ گرفته‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌ بریتییه‌ له‌ پێناسه‌ی کاراکتێره‌کان. له‌ ڕاستیدا، تۆنی ئاخافتنی کاراکتێره‌کان و تۆنی قسه‌ی گێڕه‌ره‌وه‌ وه‌ک یه‌ک وایه‌. له‌ هه‌مان کاتدا به‌ له‌به‌رچاوگرتنی مێژوویی بوونی ئه‌م ڕۆمانه‌ و به‌مجۆره‌ی که‌ له‌ ڕۆژگاری ئه‌مڕۆدا ڕۆمانی مێژوویی، به ‌لانیکه‌م به‌ دوای داهێنانه‌کانی والتر سکات له‌م باره‌دا، پێناسه‌ ده‌کرێت، چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ ده‌کرێت که‌ فه‌زا و گوتاری ڕۆمانه‌که مۆرکی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ مێژوویییه‌ی پێوه‌ بێت که‌ باسی ده‌کات، به‌ڵام مخابن ئه‌مه‌ شتێکه‌ که‌ ته‌نانه‌ت به‌ به‌راوه‌رد له‌گه‌ڵ دمدمی عه‌ڕه‌ب شه‌مۆدا که‌ 32 ساڵ به‌ر له‌م ڕۆمانه‌ نووسراوه‌، زۆر که‌م و کوڕیی هه‌یه. سه‌ره‌ڕای ئه‌م لایه‌نه‌ لاوازانه‌، ئه‌م ڕۆمانه‌ ئاوێنه‌یه‌کی باڵانوێنه‌ له‌ دابونه‌ریتی کورده‌واری، ڕێوڕه‌سمی شایی، ژیانی دۆمه‌کان، ژیانی گوند و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ده‌سه‌ڵاتی بێئه‌ملاوئه‌ولای پیاو (بۆنموونه‌ هه‌ڵسوکه‌وتی زاڵمانه‌ی باوکی په‌ریزاد، وسوو، له‌گه‌ڵ دایکی، خه‌جێ)، فۆلکلۆر، هه‌لومه‌رجی سه‌ختی ژیان، باوبوونی خورافات، چه‌ندژنی، به‌خیلی ژنان به‌یه‌کتر و هتد. له‌ زۆر جێگای ڕۆمانه‌که‌دا باس له‌ کورد و کوردستان ده‌کرێت و ده‌کرێ مرۆڤ له‌به‌ر ڕووناکی زه‌ینییه‌تی ئه‌مرۆی کوردییشدا بیخوێنێته‌وه‌.

به‌راوه‌ردێکی خێرای ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌گه‌ڵ ڕۆمانه‌ به‌ ناوبانگه‌که‌ی عه‌ڕه‌ب شه‌مۆ، دمدم، نیشان ده‌دات که‌ ژنبوونی نووسه‌ره‌که‌ی کارتێکه‌رییه‌کی به‌رچاوی هه‌یه‌ له‌ به‌رجه‌سته‌کردنه‌وه‌ی ڕۆلی ژن له‌ ڕووداوه‌کاندا.[29] له‌ ڕاستیدا له‌ کاره‌که‌ی عه‌ڕه‌ب شه‌مۆدا، جگه‌ له‌ چه‌ند شوێنێک که‌ چه‌ند ژنێک به‌شدارییه‌کی چالاکانه‌یان هه‌یه‌ له‌ پاراستنی قه‌ڵا و به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی دوژمندا، ژنان ڕۆلێکی ئه‌وتۆ نانوێنن، وه‌ ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی ڕه‌وتی ڕووداوه‌کانی به‌رهه‌مه‌که‌ی خاتوو نه‌سرینی جه‌عفه‌رییه‌ که‌ تێیدا په‌ریزاد ڕۆلی سه‌ره‌کی هه‌یه‌ له‌ پڕۆسه‌ی تێکۆشانی کورده‌کان بۆ ڕزگارکردنه‌وه‌ی دووباره‌ و سێباره‌ی قه‌ڵا.

n کۆچ [30]

مه‌هاباد قه‌ره‌داغی له ‌ڕاستیدا وه‌ک شاعیر ناسراوه‌، به‌ڵام له‌م سالانه‌ی دواییدا له‌ گه‌لێک بواری تریشدا چالاک بووه‌ و که‌م جۆره‌ی ئه‌ده‌بی هه‌یه‌ که‌ خۆی له‌ قه‌ره‌ی نه‌دابێت. هه‌ر به‌وه‌ش ڕانه‌وه‌ستاوه‌ و چه‌ندین لێکۆڵینه‌وه‌ی کۆمه‌ڵناسی، ده‌روونناسی، زمانناسی و... نووسیوه‌. له‌ لیسته‌ دوور و درێژه‌که‌ی کۆی به‌رهه‌مه‌کانی مه‌هاباد قه‌ره‌داغیدا چاومان به‌ ناوی سێ ڕۆمانی چاپکراو ده‌که‌وێت و ئاماژه‌ به‌ ڕۆمانێکیش ده‌کرێت که‌ له ‌ژێر چاپدایه‌. من له‌ سێ ڕۆمانه‌ چاپکراوه‌که‌ی خاتوو مه‌هاباد ته‌نیا دوویانم بینیوه‌ و لێره‌دا ئاماژه‌ به‌ هه‌ردووکیان ده‌که‌م.

ڕۆمانی کۆچ‌ به‌ نزا و سکاڵایه‌ک له‌ یه‌که‌م کۆچ واتا له‌ جیابوونه‌وه‌ی مناڵ له‌ دایک ده‌ست پێده‌کات. نه‌ورۆز له‌ ته‌مه‌نی شازده‌ ساڵیدا له ‌به‌ر نووسینی شیعرێک زیندانی ده‌کرێت. باوکی و سواره‌ی ده‌زگیرانی به‌ ده‌ست پیاوانی ڕژێم ئه‌کوژرێن. دوای ساڵێک له‌ زیندان ئازاد ده‌بێ. ئێواره‌ی ئه‌و ڕۆژه‌ی که‌ شار به‌جێ ده‌هێڵن، نه‌ورۆز دێته‌وه‌ یادی که‌ ده‌فته‌ری شیعره‌کانی له‌بیر چووه‌. به‌بێ ئاگادارکردنی دایک و خوشکی به‌ره‌و ماڵ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. له‌م به‌ینه‌دا له‌گه‌ڵ ڕزگاری پێشمه‌رگه‌ ئاشنا ده‌بێت. ڕزگار هاوڕێیی ده‌کات له‌ چوونه‌وه‌ ماڵ و هێنانی یادداشته‌کانی. دواتر ڕزگار یادداشته‌کانی خۆشی ده‌دات به‌ نه‌ورۆز. نه‌ورۆز وه‌‌شوێن دایک و خوشکی ده‌که‌وێت و ده‌چێته‌ ناو ئاپۆره‌ی خه‌ڵکه‌وه. دواتر مناڵێکی ساوا له‌ ته‌نیشت جه‌سته‌ی مرددوی دایکێک ده‌بینێته‌وه‌ و وه‌ک مناڵی خۆی هه‌ڵی ده‌گرێته‌وه‌ و ناوی لێ ده‌نێت ئاوات. له ‌نزیکی سنووری ئێران خوشک و دایکی ده‌دۆزێته‌وه‌ و دوای دوو ڕۆژ چاوه‌ڕوانی ئیزن ده‌درێن بچنه‌ ناو خاکی ئێران. چه‌ند مانگێک له‌ که‌مپ ده‌مێننه‌وه‌ و لێره‌ دیسان تووشی ڕزگار ده‌بێت و بڕیار ده‌ده‌ن له‌گه‌ڵ یه‌ک بژین و مناڵه‌که‌ش، ئاوات، به‌ مناڵی خۆیان قه‌بووڵ که‌ن. دواتر ده‌چنه‌وه‌ ماڵی خۆیان. به‌ڵام ئێواره‌یه‌ک گولله‌یه‌ک ئاوات ده‌پێکێ و له‌ ئامێزی نه‌ورۆزدا ده‌مرێت. دواتر ڕزگار و نه‌ورۆز وڵات به‌ره‌و ئوروپا به‌جێ ده‌هێڵن و کۆچی دووهه‌میان ده‌ست پێده‌کات.

کۆڕه‌وه‌که‌ی ساڵی 1991 به‌ره‌و سنووری ئێران هه‌وێنی سه‌ره‌کیی ئه‌م ڕۆمانه‌یه‌. مـاوه‌ی ڕۆمانه‌که‌ چه‌ند مانگه‌ و کۆتایی ڕۆمان هاوکاته‌ له‌گه‌ڵ وتووێژی ڕێبه‌رانی کورد له‌گه‌ڵ سه‌ددام له‌ هه‌مان ساڵدا. ڕووداوه‌کان له‌ ڕوانگه‌ی سێهه‌م که‌سی هه‌مووشتزانه‌وه‌ ده‌گێڕدرێنه‌وه‌. كاراکتێری یه‌که‌می ڕۆمان ژنێکی بیستوپێنج ساڵانه‌یه‌ به‌ نێوی نه‌ورۆز. لێروله‌وێ به‌ یارمه‌تیی گه‌ڕانه‌وه‌ (فلاشبه‌ک) تیشك ده‌خرێته‌ سه‌ر پێشینه‌ی ژیانی نه‌ورۆز. خاڵێکی سه‌رنجڕاکێش و به‌ باوه‌ڕی من بوێرانه‌ و ژنانه‌ و ئازایانه‌ له‌م ڕۆمانه‌دا بڕیاری نه‌ورۆزه‌ بۆ ژیان له‌گه‌ڵ ڕزگار. به‌ڵام ده‌بێ بڵێم ئه‌م بڕیاره‌ زۆر ئیدێئالیزه‌ کراوه‌ و پتر له‌ هه‌ڵوێستێکی شوڕشگێڕانه‌ ده‌چێت تا بڕیارێک که‌ ڕیشه‌ی له‌ هه‌سته‌کانی نه‌ورۆزدا بێت. هه‌ڵبه‌ت، کاراکتێره‌کان له‌ به‌رهه‌مه‌کانی مه‌هاباددا به‌گشتی له‌ ده‌ربڕینی هه‌ستیاندا ئازان و زۆر ڕچه‌شکێنن. پرس ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئاکاری ئه‌م کاراکتێرانه چه‌نده‌ هه‌ڵقوڵاو و گرێدراوی‌ جیهانی خوڵقێندراوی ئه‌م ڕۆمانه‌ن؟ ئایا هه‌ر به‌مجۆره‌ی که‌ جیهانی ڕۆمانه‌که‌ لاساکه‌ره‌وه‌یی ئه‌و جیهانه‌یه‌ که‌ ئێمه‌ به‌ جیهانی واقیع ناوی ده‌به‌ین، هه‌ڵسوکه‌وتی کاراکتێره‌کانیش له‌ چوارچێوه‌ی نه‌زمی باودا قه‌تیس نه‌کراون؟ ڕۆمانی سه‌رکه‌وتوو وێڕای ئه‌وه‌ی که‌ جیهانێک ده‌خوڵقێنێ که‌ کۆپی واقیع نییه‌، کاراکتێره‌کانیشی ملکه‌چی ئه‌و واقیعه‌ داستانییه‌ن که‌ تێیدا ده‌ژین، نه‌ک جیهانی ده‌ره‌وه‌ی گێڕانه‌وه‌که‌. من هه‌ست ده‌که‌م ئه‌م ڕۆمانه‌ هه‌ر به‌وجۆره‌ی که‌ گێڕانه‌وه‌یه‌کی ڕێپۆرتاژانه‌یه‌ له‌ واقیعی کۆمه‌ڵێک ڕووداو (لێره‌دا، کۆڕه‌و)، هه‌ڵوێستی نه‌ورۆز و ڕزگاریش له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و میکانیزمانه‌دا جێیان ده‌بێته‌وه‌ که‌ په‌یوه‌ستن به‌ ئه‌م واقیعه‌ و له‌ هه‌ر دوو حاڵه‌تدا خوێنه‌ره‌وه‌ به‌رده‌وام ده‌گێڕدرێته‌وه‌ ناو واقیعی کۆمه‌ڵگا و له‌ چێژوه‌رگرتن له‌ دونیایه‌کی داستانی بێبه‌ش ده‌بێت، دونیایه‌ک که‌ ده‌گوترێ ئه‌گه‌ر جوان و هونه‌رمه‌ندانه‌ وێنا بکرێت زۆر له‌ دونیای واقیع ڕاسته‌قینه‌تره‌ و ده‌توانێ ئامرازی تێفکرینی قوڵتری ئێمه‌ له ‌ئاست جیهانی ده‌وروبه‌رمان مسۆگه‌ر بکات.

ده‌کرێ بگوترێ که‌ تێمای سه‌ره‌کیی ڕۆمانه‌کان و ته‌نانه‌ت کورته‌ چیرۆکه‌کانی مه‌هاباد قه‌ره‌داغی بریتییه‌ له‌ هه‌لومه‌رجی ژنانی کورد، پرسی جنسی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌ڤینی وڵات. به‌ڵام ئایا نووسه‌ر له‌ ئافراندنی هونه‌رییانه‌ی ئه‌م تێمایانه‌دا چه‌نده‌ سه‌رکه‌وتووه‌؟ ئه‌مه‌ پرسێکه‌ که‌ خوێنه‌ره‌وه‌ی ڕۆمان و کورته‌چیرۆکه‌کانی مه‌هاباد له‌خۆی ده‌کات و به‌ باوه‌ڕی من ئه‌وه‌ی له‌م به‌رهه‌مانه‌دا زه‌قه‌، خودی تێما‌که‌یه‌ و مرۆڤ به ‌ده‌گمه‌ن تووشی تێکنیکی به‌رزی نووسین ده‌بێت. ڕۆمانه‌کانی مه‌هاباد له‌ نامۆکردنی تێما و جیهانی گێڕانه‌وه‌ به‌ ئه‌و فه‌زایه‌ی ئێمه‌ له‌ ژیانی ڕۆژانه‌ماندا خوومان پێگرتووه‌، سه‌رکه‌وتوو نین. کاراکتێره‌کان له‌ ڕێڕه‌وی ئاکار و ئاخافتنی خۆیاندا، خۆیان پێناسه‌ ناکه‌ن. ده‌نگی زاڵی گێڕه‌ره‌وه‌ی هه‌مووشتزان باڵی به‌سه‌ر که‌سایه‌تی و ڕووداوه‌کاندا کێشاوه‌. خوێنه‌ره‌وه‌ ئه‌سته‌مه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای خودی گێڕانه‌وه‌کان‌ تووشی جیهانێکی گێڕانه‌وه‌یی بێت که‌ سه‌ربه‌خۆیانه‌ گوزاره‌ له‌ خۆیان بکه‌ن. جیهانی گێڕانه‌وه‌یی بۆ ده‌ربازبوون له‌ زه‌خت و زه‌بری ئایدۆلۆژیا، ناسیۆنالیستی، فێمینیستی یان هه‌ر چه‌شنه‌ ئایدۆلۆژیایه‌کی تر، کۆمه‌ڵێک تێکنیک و شگردی ئه‌ده‌بی و هونه‌ری پێویستن‌ که‌ مانه‌وه‌ی گێڕانه‌وه‌یه‌ک له‌ودیوی تێما‌کانیدا، بۆ درێژخایه‌ن ده‌سته‌به‌ر ده‌که‌ن. له‌ئارادا نه‌بوونی تێکنیکی داستانی و لایه‌نی هونه‌ریی گێڕانه‌وه‌، تریتانه‌ی زه‌ینی خوێنه‌ره‌وه‌ ده‌ده‌ن که‌ ئافراندن پشوویه‌کی درێژتر و هه‌مبانه‌یه‌کی پڕتری پێویسته‌.

n ئه‌ڤین ئاوی ژیانه‌

ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌ ساڵی 2004دا بڵاو بووه‌ته‌وه‌. من ده‌ستم به‌ نوسخه‌ی چاپکراوی ڕۆمانه‌که‌ نه‌گه‌یشتووه‌ و ئه‌و چاپه‌ی بنه‌مای ئه‌م خوێندنه‌وه‌ پێک ده‌هێنێ، له‌سه‌ر تۆڕی ئینتێرنێت بڵاو بووه‌ته‌وه‌. له‌ کۆتایی ڕۆمانه‌که‌دا مێژووی نووسینه‌که‌ی ده‌ستنیشان کراوه‌ (2004/4/20 تا 2004/4/30).[31] نووسه‌ر له‌سه‌ره‌تادا کات (هه‌موو کاتێ) و شوێنی (ئۆرانۆس) ڕۆمانه‌که‌ ده‌ستنیشان ده‌کات و ده‌ڵێت که‌ ئه‌مه‌ هه‌زارویه‌که‌مین نامه‌یه‌ بۆ لاسی ده‌نێرێت و نامه‌که‌ش "به‌ قووڵترین ماچ" ده‌ست پێده‌کات. ده‌ڵێت که‌ ئێستا له‌ ئۆرانۆسه‌ و له‌ قوتابخانه‌ی "هه‌تاو" خه‌ریکی خوێندنه‌. مامۆستاکانی ئێڤا و ئاده‌من و وانه‌ی ئه‌ڤینی پێده‌ڵێنه‌وه‌. "سێوه‌"ی کچیان له‌ گه‌وره‌ترین زانکۆی هه‌ساره‌ی ڤێنوس به‌شی ئه‌ندازیاریی گه‌ردوون ده‌خوێنێ و ده‌یهه‌وێ شێوه‌ی زه‌وی بکات به‌ سێگۆشه (له‌ ڕاستیدا مرۆڤ نازانێ که‌ ئایا سێوه‌ کچی ڕاسته‌قینه‌ی لاس و خه‌زاڵه‌، یان مناڵێکه‌ که‌ له‌ ئه‌نفال ڕزگار کراوه‌ و خه‌زاڵ کردوویه‌ته‌ کچی خۆی، وه‌ک، بۆنموونه، "ئاوات"ی کۆچ؟ هه‌ڵبه‌ت له‌ شوێنێکدا خه‌زاڵ خۆی له‌گه‌ڵ ماریا به‌راوه‌رد ده‌کات و ده‌ڵێت که‌ سێوه‌ ئاکامی نووری ئه‌ڤینی ئه‌و و لاسه‌). ئۆرانۆس وه‌ک شوێنێکی باش و زه‌وی وه‌ک شوێنێکی خراپ ده‌ناسێندر‌ێت. په‌یتا په‌یتا باسی کوردستان، خاکی کوردستان، جوانیی کوردستان و ئه‌ڤینی کوردستان ده‌کرێت و ده‌ڵێت که ئێستا ئه‌م وڵاته‌ کراوه‌ته‌ دۆزه‌خێک. پێشتر له‌ زه‌ویدا هه‌زار و یه‌ک نامه‌ی نووسیوه‌ و نه‌یتوانیوه‌ بیاننێرێت و ئه‌مه‌یان لێره‌ ڕا به‌ کۆترێکدا ده‌نێرێت. به‌ مناڵی، خوا ده‌هاته‌ خه‌و‌نی خه‌زاڵ و ئه‌و کایه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌کرد، به‌ڵام ئه‌مه‌ی وه‌ک نهێنییه‌ک لای خۆی راده‌گرت. باس له ئه‌نفال،‌ زوڵم له‌ ئافره‌ت، لێدانی مناڵ و کاراکتێری شوڕشگێڕانه‌ی خه‌زاڵ ده‌کرێ. حه‌ڤده‌ لاپه‌ڕه‌ی سه‌ره‌تای کتێبه‌که‌ بریتییه‌ له‌ پێشه‌کی و به‌شێوه‌ی په‌خشان نووسراوه‌. دواتر ڕۆمانه‌که‌ که‌ شیعرێکی 112 لاپه‌ڕه‌ییه‌ ده‌ست پێده‌کات. خه‌زال له‌ ئۆرانۆسه‌وه‌ نامه‌که‌ بۆ لاسی خۆشه‌ویستی ده‌نێرێت که‌ هێشتا له‌سه‌ر زه‌وی ده‌ژیت.

ده‌کرێت تایبه‌تمه‌ندییه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌م خاڵانه‌دا ده‌ستنیشان بکرێن: مێتافۆریک، ڕۆمانتیک، ئیدێئالیستی و ژیاننامه‌یی یاخود بیره‌وه‌ری. ئه‌‌م ڕۆمانه‌ له ‌ڕاستیدا کاراکتێری نییه‌ و ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ خه‌یاڵه‌کانی خه‌زاڵن که‌ ده‌خرێنه‌ ڕوو. نامه‌که‌ له‌ سێ به‌ش پێکهاتووه‌: 1) ژووانێک له‌ دۆزه‌خ، 2) که‌ناری دۆزه‌خ، 3) دوورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ هه‌ساره‌ی دۆزه‌خ. به‌شی یه‌که‌م مێژووی تڕاژێدیکی مۆدێرنی کوردانه‌. له‌ به‌شی دووهه‌مدا ئه‌مه‌ لاسه‌ که‌ به‌ڕواڵه‌ت قسه‌ ده‌کات. ئایا ئه‌مه‌ نامه‌یه‌که‌ که‌ لاس نووسیوێتی؟ خه‌یاڵاتی خه‌زاڵه‌؟ ئایا خه‌زاڵ له‌گه‌ڵ ڕایه‌کانی لاس له‌مه‌ڕ شه‌ڕی ناوخۆدا هاوبیره‌؟ ئه‌گه‌ر چاره‌ ته‌نیا به‌جێهێشتنی وڵاته‌، به‌مجۆره‌ی که‌ لاس ده‌ڵێت، ئه‌ی بۆ ئه‌و هێشا له‌ وڵاته‌ و خه‌زاڵ ته‌نانه‌ت گۆی زه‌وی به‌جێ هێشتووه‌؟ به‌شی سێهه‌م به‌س هیواخواستنه‌ و ئاواتی تێکه‌ڵاوبوون له‌گه‌ڵ لاس و سێوه‌ و سازکردنی ئه‌ڤینێکی سێگۆشه و ئه‌وه‌یکه‌ ڕۆژێک سێوه‌ ده‌بێته پێغه‌مبه‌رێک و بیری نوێ و په‌یامی نوێ ده‌هێنێت.

ڕه‌نگه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ نووسه‌ر له‌ سه‌ره‌تادا کاتی ڕۆمان به‌ هه‌موو کاتێ ده‌ستنیشان ده‌کات، بووبێته‌ هۆی گرفتی سه‌ره‌کی بۆ لایه‌نی زه‌مه‌نیی گێڕانه‌وه‌که‌. پێناسه‌یه‌کی سه‌ره‌کی بۆ ڕۆمان بریتییه‌ له‌ باس له‌ کۆمه‌ڵێک کاراکتێری دیاریکراو له‌ شوێن و زه‌مه‌نێکی دیاریکراودا. لێره‌دا گێڕانه‌وه‌که‌ له‌ زه‌مه‌نێکی بۆشدا به‌ ده‌وری خۆیدا ده‌سووڕێته‌وه‌ و مرۆڤ ئه‌سته‌مه‌ سه‌ره‌داوی ئه‌م ئه‌ڤینه‌ له‌باری زه‌مه‌نییه‌وه‌ بدۆزێته‌وه‌. ئایا ئه‌مه‌ وه‌ک ئه‌ڤینێکی ئه‌زه‌لی به‌رده‌وام هه‌بوونی هه‌بووه‌ یان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ بیست ساڵ به‌ر له‌ ئێستا وه‌ک زه‌مه‌نی نووسینی نامه‌که. ئه‌م ناڕوونییه‌ له‌ باری شوێنی دیالۆگه‌کانیشه‌وه‌ به‌رۆکی خوێنه‌ره‌وه‌ ده‌گرێت. مرۆڤ نازانێ ئه‌مه‌ گێڕانه‌وه‌ی کۆمه‌ڵێک ڕاستییه‌ که‌ ڕوویان داوه‌ یان ئه‌مه‌ فانتازیای خه‌زاڵه‌ که‌ له‌ ناو چاڵێکدا له‌گه‌ڵ لاس چووه‌ته‌ جێ ژووانێ و چاوه‌ڕوانیی مه‌رگ ده‌کات. پاش و پێش کردنی کات له‌ گێڕانه‌وه‌ی ڕووداودا، ئه‌گه‌ر وه‌ستایانه‌ و له‌ ‌ڕووی پلانێکه‌وه‌ نه‌کرێت ده‌توانێ به‌ هاسانی سه‌ر له‌ خوێنه‌ره‌وه‌ بشێوێنێت، وه‌ ئه‌مه‌ شتێکه‌ ته‌نانه‌ت له‌مه‌ڕ گێرانه‌وه‌یه‌ک به‌شێوه‌ی خوڕاوگه‌ی بیریشدا، که‌ ده‌گوترێ ئالۆزترین شێوه‌ی ده‌ربڕینی زه‌ینی کاراکتێره‌کانه‌، ڕاسته. کۆمه‌ڵێک ئاماژه‌ی ڕاسته‌وخۆ به‌ ڕووداوگه‌لی ڕاسته‌قینه‌ ده‌کردرێت که‌ گرفتی شوێن و زه‌مه‌نی گێڕانه‌وه‌که‌ ئاڵۆزتر ده‌که‌ن: "ساڵانی ئه‌نفال"، "شه‌ڕی ناوخۆ"، "که‌نیشکی گه‌رمیانی"، "قه‌ره‌داغ" و هاتنی "قه‌ومێکی قه‌ره‌باڵغ"، ژنانی کوژراوی وه‌ک که‌ژاڵ، فادیمه‌ و‌ پێلا.

ئایا پێناسه‌ی خه‌زاڵ له‌ پێوه‌ندیی خۆی له‌گه‌ڵ لاس، دانپێداهێنانی ئه‌و ڕۆله‌ باوه‌ نییه‌ که‌ هه‌تا ئێستا بزووتنه‌وه‌ی کورد به‌ شێوه‌یه‌کی نه‌ریتی بۆ ژنی ده‌ستنیشان کردووه‌؟ ئایا کاتێک له‌ وه‌سفی لاسدا، خه‌زاڵ ده‌ڵێت: "که‌ تۆ پێشمه‌رگه‌ بووی چۆن به‌ سوێراوی فرمێسکم له‌ سه‌نگه‌ردا زامه‌کانم بۆ ده‌شووشتی؟" (ل. 33)، به‌رته‌سککردنه‌وه‌ی ڕۆلی ژن نییه‌ بۆ پاشکۆیه‌تی و له‌ باشترین حاڵه‌تدا ده‌رمانکردنی زامه‌کانی پیاو؟ له‌ ڕوانگه‌ی باوی ناسیۆنالیستیدا پیاوان جێیان سه‌نگه‌ره‌، تۆ بڵێی خوێندنه‌وه‌ی فێمینیستی به‌م به‌شه‌ی که‌ له‌ خه‌باتی ڕزگاریخوازیدا به‌ ژن ده‌درێت، ڕازی بێت؟ وێده‌چێ خه‌زاڵ، سه‌ره‌ڕای هه‌ڵفڕینی بۆ ئۆرانۆس، هێشتاش هه‌ر له‌ داوی ئه‌ندێشه‌ی پیاوناوه‌ندی باوی زه‌ویدا زیندانی بێت.

ئه‌ڤین ئاوی ژیانه به‌پێی شێوازی شیعری، وات لێده‌کات که‌ پێوه‌ره‌کانی هه‌ڵسه‌نگاندنت له‌ شێوازی په‌خشانی، وه‌ک شێوازی باوی ڕۆمان، به‌ پێوه‌ری هه‌ڵسه‌نگاندنی شیعری بگۆڕیته‌وه‌. ئه‌و کات ده‌بینی که‌ ‌هێندێ جار هه‌ست به‌ شیعربوونی ده‌قه‌که‌ ناکه‌ی، به‌ڵکو ڕووبه‌ڕووی ده‌قێک ده‌بییه‌وه‌ که‌ له‌ ڕاستیدا‌ گێڕانه‌وه‌یه‌کی ساکاره‌، به‌ڵام به‌ دێڕی ناته‌واو (بۆ نموونه‌ بڕوانه‌ ل. 100). یان هێندێک جار هه‌ست ده‌که‌ی له‌به‌رده‌م کۆمه‌ڵێک دروشم دای، بۆ نموونه‌، "تۆمارکردنی مێژووی خۆمان به‌ده‌ست خۆمان".

له‌ پێناسه‌ی ڕۆماندا، لایه‌نی په‌خشانی وه‌ک تایبه‌تمه‌ندییه‌کی سه‌ره‌کیی ئه‌م ژانره‌ جه‌ختی له‌سه‌ر ده‌کرێت. هه‌ڵبه‌ت هه‌بوونی که‌سانێک وه‌ک پوشکین و ڤیکرام سێت که‌ ڕۆمانی شیعرییان نووسیوه‌، له‌و ڕاستییه‌ که‌م ناکاته‌وه‌ که‌ ڕۆمان به‌شێوه‌یه‌کی گشتی ژانرێکی په‌خشانییه‌ و له‌ ڕاستیدا یه‌ک له‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ که‌ ڕۆمان له‌ ڕۆمانس، وه‌ک ژانری باوی سه‌رده‌می پێشمۆدێرن، جیا ده‌کاته‌وه‌، لایه‌نی په‌خشانیی ئه‌م ژانره‌یه‌.[32] بێشک، ئه‌مه‌ به‌ مانای حاشاکردن له‌ لایه‌نی شیعرییه‌تی په‌خشان نییه‌ که‌ وه‌ک تایبه‌تمه‌ندییه‌کی ئه‌ده‌بی و هونه‌ریی به‌نرخ چاوی لێده‌کرێ. ڕه‌نگه‌ شیعربوونی ئه‌م ڕۆمانه‌ به‌دوور نه‌بێ له‌و‌ ناوه‌رۆکه‌ ڕۆمانسی و حه‌ماسییه‌ که‌ نوێنه‌رایه‌تی ده‌کات. ئه‌گه‌ر سه‌رنج بده‌ینه‌ سه‌ر ژانری گێڕانه‌وه‌یی به‌ر له‌ سه‌رهه‌ڵدانی ڕۆمان، ده‌بینین که‌ ڕۆمانس ژانری باوی گێڕانه‌وه‌یه‌ و ڕۆمانسه‌کانیش شیعرن و ڕه‌ها له‌ زه‌مه‌ن و شوێن و کاراکتێر، به‌ شێوه‌یه‌کی حه‌ماسی (epic) ڕوویان له‌ هه‌ستی مرۆڤه‌کانه‌، نه‌ک له‌ عه‌قڵیان. پرس ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر نووسه‌ر بۆخۆی ئه‌م کاره‌ی به‌ ڕۆمان ناوزه‌د نه‌کردبا، ئایا هیچ ڕه‌خنه‌گرێک ئه‌م نووسراوه‌یه‌ی وه‌ک ڕۆمان ناوزه‌د ده‌کرد؟

شوێنی ئه‌م ڕۆمانه‌ (ئۆرانۆس) ئه‌و گومانه‌ لای خوێنه‌ره‌وه‌ ساز ده‌کات که‌ بیر له‌ جۆرێک ڕۆمان بکاته‌وه‌ که‌ له‌ چوارچێوه‌ی ڕۆمانی خه‌یاڵی- زانستیدا (science fiction) به‌ ڕۆمانی فه‌زایی (space) ناسراوه‌ و ڕه‌نگه‌ ئه‌و هه‌سته‌ی لا دروست بێت که‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ش له‌ ڕیزی ڕۆمانگه‌لی فه‌زاییدا پۆلینه‌ بکات. به‌ڵام خوێندنه‌وه‌ی وردی ڕۆمانه‌که‌ نیشان ده‌دات که‌ پۆلێنکردنێکی له‌م چه‌شنه‌ ناتوانێ دروست بێ، چونکی ڕۆمانی فه‌زایی تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی خۆی هه‌یه‌. بۆ نموونه مرۆڤ ناتوانێ فکر بکاته‌وه‌ که‌ له‌ ئۆرانۆس ڕا ده‌کرێ به‌هۆی کۆترێکه‌وه‌ نامه‌ بۆ زه‌وی بنێری. ڕۆماننووسی ورد بیر له‌ توانایی کۆتر و مه‌ودای ئۆرانۆس و زه‌وی ده‌کاته‌وه‌ و تووشی هه‌ڵه‌ی له‌م چه‌شنه‌ نابێت. به‌ واتایه‌کی تر ڕۆمانی خه‌یاڵی- زانستی‌ فه‌زایه‌کی وا ده‌خوڵقێنێت که‌ له‌نێوان هه‌موو پێکهاته‌ و تۆوه‌کانیدا یه‌کگرتوویییه‌کی هارمۆنیک له‌ ئارادا بێ.

n شه‌ده‌ی سه‌رگه‌ردان و کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکی ته‌یر و ئه‌ڤین و ئه‌ژده‌ها

شه‌ده‌ی سه‌رگه‌ردان و کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکی ته‌یر و ئه‌ڤین و ئه‌ژده‌ها ڕۆمانێک و سێ کورته‌چیرۆک له‌خۆ ده‌گرێ و نووسراوی زێنه‌ب یوسفییه‌ که‌ دانیشتووی شاری سنه‌یه‌ و کتێبه‌که‌ی له‌ لایه‌ن ده‌زگای ئاراسه‌وه‌ له‌ ساڵی 2003دا چاپ بووه‌. ڕۆمانه‌که‌ بریتییه‌ له‌ سێ به‌شی سه‌ره‌کی. له‌ پێشه‌کییه‌کی کورتدا نووسه‌ر (گێڕه‌ره‌وه‌) ده‌ڵێت که‌ ئه‌و هه‌رئێستا لێكۆڵینه‌وه‌یه‌کی له‌سه‌ر ئه‌نفال ته‌واو کردووه‌ و به‌ته‌مای نووسینی چیرۆکێکه‌. ئه‌م پێشه‌کییه‌ به‌شێوه‌ی یه‌که‌م که‌سه‌ و نووسه‌ر ته‌نانه‌ت کاتی نووسین یاخود ده‌ستپێکردنی نووسینه‌که‌ش (کاتژمێر دوازده‌ی شه‌و) ده‌ستنیشان ده‌کات. له‌ یه‌که‌م چیرۆکدا پیاوێک که‌ ڕۆژگارێک پێشمه‌رگه‌ بووه‌ له‌گه‌ڵ سه‌گێک له‌ دیوێکدا زیندانی کراوه‌. له‌ چیرۆکی دووهه‌مدا کچێکی نۆساڵانه‌ باسی به‌سه‌رهاتی خۆی له‌ که‌مپێکی ئه‌نفالدا ده‌کات. دیمه‌نه‌کان زۆر تراژیکن و قسه‌ له‌سه‌ر کوشتن و ئازاری ژنانه‌.

به‌دوای ئه‌م به‌شه‌دا نووسه‌ر دێته‌وه‌ مه‌یدان و چیرۆکه‌که‌ی خۆی هه‌ڵده‌سه‌نگێنێ و ده‌ڵێت که‌ نه‌یتوانیوه‌ شتێکی وه‌ها بخوڵقێنێ جگه‌ له‌ دیمه‌نێکی کورت. له‌ به‌شی کۆتاییدا ئێمه‌ ڕووبه‌ڕووی زێنه‌ب (نووسه‌ر) ده‌بینه‌وه‌. ئه‌و حه‌زی له‌ "تۆڵه‌" نییه‌، به‌ڵام خه‌ڵکانی کوژراو له‌ ڕێگای چاڵکردن و خۆڵ به‌سه‌رداکردنی "ته‌کریتی"، خه‌ریکی تۆڵه‌ئه‌ستاندنه‌وه‌ن. ئه‌ندازه‌ی خۆڵه‌که‌ هه‌ر زۆرتر و زۆرتر ده‌بێت و دواتر ده‌بێته‌ کێوێک له‌نێوان زێنه‌ب و ئه‌و خه‌ڵکانه‌ی که‌ تۆڵه‌ له‌ ته‌کریتی ده‌ستێننه‌وه‌. نووسه‌ر ده‌ڵێت که‌ ئه‌م کێوه‌ هه‌ر باڵا ده‌کات و مه‌زنتر ده‌بێت و ئه‌مه‌ش ده‌توانێ ئاماژه‌یه‌ک بێ به‌ گه‌وره‌یی ڕق و کینه‌ی ئه‌و خه‌ڵکه‌ زوڵملێکراوه‌.

وردبوونه‌وه‌ له‌ شێواز و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌ نیشان ده‌دات که‌ تۆوێکی به‌رچاوی ڕێئالیزمی جادوویی تێیدا ئاماده‌یه‌. زیندووبوونه‌وه‌ی مردووه‌کان و جووڵه‌ی به‌رده‌وامی سێبه‌ره‌کان دوو نیشانه‌ی ئه‌م تۆوه‌ن. له‌ هه‌مان کاتدا ده‌کرێ ئه‌م ڕۆمانه‌ وه‌ک نموونه‌یه‌کی پۆست مۆدێرن پێناسه‌ بکرێت و بۆ ئه‌مه‌ش ده‌کرێ ئاماژه‌ به‌ ئاماده‌بوونی نووسه‌ر له‌ ڕه‌وتی نووسین و گێڕانه‌وه‌دا بکرێت. له ‌ڕاستیدا هاوته‌ریبییه‌ک له ‌نێوان ژیانی ڕۆژانه‌ی نووسه‌ر و مناڵه‌کانی که‌ ته‌نیا له‌ ماڵ به‌جێی هێشتوون و مناڵانی ئه‌نفالکراو (به‌یان، هیوا، جه‌ماڵ، ...) له‌ئارادایه‌. له‌ هێندێک شوێندا ئاماژه‌ به‌ شاری سه‌قز و "نه‌جیبه‌" و دۆستانی تری خۆی ده‌کات و به‌مجۆره‌ تێکهه‌ڵکێشێک له ‌نێوان واقیع و فانتازیا چێ ده‌بێت که‌ لایه‌نی پۆست مۆدێرن بوونی ڕۆمانه‌که‌ زه‌قتر ده‌کاته‌وه‌. ئاماژه‌ به‌ هێلانه‌ی حسێن عارف، پێوه‌ندیی نێوان ده‌قه‌ کوردییه‌کان، به‌تایبه‌تی ده‌قی ڕۆمانی، وه‌ دیارده‌ی نێوانده‌قی پتر به‌رجه‌سته‌ ده‌کات. ده‌کرێ مرۆڤ ئه‌م ڕۆمانه‌ وه‌ک هه‌وڵێکی جیددی له‌ ڕێڕه‌وی ئافراندنی ڕۆمانی کوردیدا ببینێ و له‌ زۆر باره‌وه‌ دڵی پێخۆش کات، به‌ڵام ئه‌مه‌ نابێته‌ هۆی دردۆنگ نه‌بوون له‌ کورتبوونی ئه‌م ڕۆمانه (کورتترین ڕۆمانێک که‌ من هه‌تا ئێستا بینیومه. له‌راستیدا ئه‌گه‌ر نووسه‌ر بۆخۆی ناوی ئه‌م کاره‌ی نه‌نابا ڕۆمان، به ‌لانیکه‌م من بۆخۆم وه‌ک ڕۆمان پێناسه‌م نه‌ده‌کرد.) وه‌ گله‌یی نه‌کردن له‌ لاوازیی به‌رچاوی پێناسه‌کردنی کاراکتێره‌کان و که‌م و کورییه‌کانی له‌بواری به‌ده‌سته‌وه‌دانی شوێن و کات و لێکئاڵاندنی گێڕانه‌وه‌یییانه‌ی تۆوگه‌له‌ ناسراوه‌کانی تری ئه‌وجۆره‌ گێڕانه‌وه‌یه‌ی که‌ پێی ده‌ڵێن ڕۆمان.

n له‌سه‌ر باڵی سیمرخ

ئه‌م ڕۆمانه تازه‌ترین به‌رهه‌می گه‌لاوێژه‌ و‌ له‌ ساڵی 2004 له‌ سلێمانی چاپ بووه‌.[33] کاتی له‌سه‌ر باڵی سیمرخ ساڵی 1996ه‌ و شوێنیش به‌گشتی ئوروپایه‌ (له‌نده‌ن، ستۆکهۆلم، یونان). کاراکتێره‌ سه‌ره‌کییه‌کان بریتین له‌ سێ پیاو و دوو ژن: گوڵزار خانم و ئه‌حمه‌د به‌گ، مامۆستا شه‌وکه‌ت و نه‌زیره‌ خانم، سه‌یفه‌ددین (نووسه‌ر بۆخۆی ئه‌م ناوه‌ به‌مجۆره‌ ده‌نووسێت: سیف‌الدین) و دکتۆر عادل. ڕوانگه‌یه‌کی سێهه‌م که‌سی ئاگادار له‌ هه‌موو که‌لێن و قوژبنێک بۆمان ده‌گێڕێته‌وه‌ که‌ کاراکتێره‌ سه‌ره‌کییه‌کان له ‌لایه‌ن ڕێکخراوێکی مافی مرۆڤه‌وه‌ بۆ به‌شداریکردن له‌ کۆنفڕانسێک له‌ گڕاوێکی یونان، بانگهێشت کراون. سێیان له‌ ستۆکهۆلم و سێیان له‌ له‌نده‌نه‌وه‌ به‌شداری ئه‌م کۆنفڕانسه‌ ده‌بن. ڕۆمانه‌که‌ باسی به‌سه‌رهاتی هاتوچوونی ئه‌و که‌سانه‌یه‌ بۆ کۆنفڕانسه‌که. قه‌راره‌ له‌ کۆنفڕانسه‌که‌دا باسی کورد بکرێ، به‌ڵام به‌شداره‌ کورده‌کان هه‌ر مه‌جالی ئه‌وه‌یان پێنادرێت که‌ وتاره‌کانیان بخوێننه‌وه‌. له ‌ڕاستیدا گێڕه‌ره‌وه‌ پێمان ده‌ڵێت که‌ ده‌یهه‌وێ په‌رده‌ له‌ سه‌ر ڕووی ئه‌و که‌سانه‌ داماڵێت که‌ خۆیان به‌ به‌شداریی له‌ کۆنفڕانسه‌کاندا هه‌ڵده‌کێشن. ساویلکه‌یی و ته‌نانه‌ت هێندێک جار گه‌مژه‌یی به‌شداربووه‌ کورده‌کان زه‌ق ده‌کرێته‌وه‌. گوڵزار زۆر به‌ هاتنی په‌نابه‌رانی کورد بۆ هه‌نده‌ران قه‌ڵسه‌ و به‌ خراپ باسیان ده‌کات و به‌رده‌وام ئاماژه‌ به‌ فێڵ و ته‌ڵه‌که‌کانیان ده‌کات له‌ وڵاتانی ئوروپایی. سه‌یفه‌ددین زۆر نه‌وسنه‌. دکتۆر عادل که‌ ته‌مه‌نی شێست ساڵه‌، به‌رده‌وام خه‌ریکی وه‌دواکه‌وتنی ژنانه‌. مامۆستا شه‌وکه‌ت هه‌ر خه‌ریکی کاغه‌زه‌کانێتی و به‌رده‌وام لاپه‌ڕه‌کان ژێر و ژوور ده‌کات.

ئه‌وه‌ی‌ که‌ گه‌لاوێژ هاوسه‌ری ئیراهیم ئه‌حمه‌د بووه‌ و له‌هه‌مان کاتدا ساڵانێکی دوور و درێژ له‌ تاراوگه‌ ژیاوه‌، ده‌توانن وه‌ک دوو هۆکاری سه‌ره‌کی بنرخێندر‌ێن بۆ شاره‌زایی و چالاکی ئه‌و له‌ بواری ڕۆماننووسیدا. له‌سه‌ر باڵی سیمرخ پێکهاته‌یه‌کی گێڕانه‌وه‌یی ساکاری هه‌یه‌، واتا ئه‌م ساکارییه‌ تا ڕاده‌یه‌که‌ که‌ خوێنه‌ره‌وه‌ به ‌ده‌گمه‌ن تووشی ده‌کارهێنانی شگرد و تێکنیکێکی ئه‌ده‌بی ده‌بێت. سه‌ره‌ڕای ژنبوونی نووسه‌ر، پرسه‌ تایبه‌ته‌کانی ژن شوێنه‌وارێکی به‌رچاویان له‌م ڕۆمانه‌دا نییه‌. لاوازیی ئاستی هونه‌ری و ئاماده‌نه‌بوونی کاراکتێری ڕه‌سه‌ن وای کردووه‌ که‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ش له‌ باشترین و خۆشبینانه‌ترین حاڵه‌تدا وه‌ک لاساییکردنه‌وه‌یه‌کی واقیع و گێڕانه‌وه‌یه‌کی ژۆرنالیستییانه‌ بنرخێندرێت. دیالۆگه‌کان لاوازن و گێڕه‌ره‌وه‌ی هه‌مووشتزان بێپشوو ئه‌رکی گێڕانه‌وه‌ به‌جێ ده‌هێنێت و که‌متر مه‌جالی ئه‌مه‌ بۆ کاراکتێره‌کان ده‌ڕه‌خسێنێت که‌ له ‌میانه‌ی وتار و کرده‌وه‌ی خۆیانه‌وه‌، خۆیان پێناسه‌ بکه‌ن. له‌ هه‌مووی ڕۆمانه‌که‌دا تۆ هه‌ست ناکه‌ی که‌ په‌رژینێک له‌نێوان به‌ستێنی تایبه‌تی و گشتیدا به‌دی بکرێت. له‌ ڕۆمانه‌که‌دا به‌رده‌وام باسی کورد و ئه‌نفال و هه‌ڵه‌بجه‌ ده‌کرێت.

چه‌ند خاڵێک له‌سه‌ر ڕۆلی ژنان له‌م ڕۆمانه‌دا شیاوی ئاماژه‌پێکردنن. له ‌ڕاستیدا ژنه‌کان غه‌یری وه‌دواکه‌وتنی مێرده‌کانیان ڕۆڵێکی ئه‌وتۆ نابینن. له ‌بنه‌ڕه‌تا هه‌م گوڵزار و هه‌میش نه‌زیره‌ ته‌نیا هاوڕێیی مێرده‌کانیان ده‌که‌ن و ئه‌وه‌ پیاوه‌کانن که‌ بانگهێشتی کۆنفڕانسه‌که‌ کراون. هه‌ڵسوکه‌وتی پیاوه‌کان له‌گه‌ڵ ژنه‌کانیان ته‌واو سوننه‌تییه‌. ژنه‌کان ته‌نانه‌ت له‌ خواردنی گۆشتی مریشکیش دوودڵی ده‌که‌ن و ترسی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ که‌ گۆشتی به‌راز بێت، که‌چی پیاوه‌کان له‌ خواردنی هیچ شتێک ناپرینگێنه‌وه‌. گوڵزار و نه‌زیره‌ ته‌واو ئایینین و به‌رده‌وام به‌ غه‌وس و پێغه‌مبه‌ر و شتی وا سوێند ده‌خۆن. گوڵزار ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌و زمانه‌ کوردییه‌ی که‌ ئێستا باوه‌ دژایه‌تی هه‌یه‌ و ده‌ڵێ که‌ لێی تێناگات. له‌ کاتێکدا پیاوه‌کان به‌رده‌وام خه‌ریکی باسی سیاسین، ژنه‌کان به‌شداریی ئه‌م باسانه‌ ناکه‌ن و هه‌رده‌م له‌بیری مناڵ و نه‌وه‌کانیان دان و خۆیانیان به ‌قوربان ده‌که‌ن. کوردایه‌تیی ژنه‌کان ته‌نیا له‌ جێگایه‌کدا زه‌ق ده‌بێته‌وه‌ که‌ ده‌یانهه‌وێت بۆ کۆنفڕانسه‌که‌ جلکی کوردی له‌به‌ر بکه‌ن، که‌ به ‌بڕوای وان له‌ جلکی ئه‌فریقایی و هیندییه‌کان زۆر جوانتره‌. به‌ڵام ته‌نانه‌ت له‌ کردنی ئه‌مه‌شدا سه‌ر ناکه‌ون.

لێره‌دا پێمخۆشه‌ ئاماژه‌ به‌ لایه‌نێکی زۆر سه‌رنجڕاکێشی له‌سه‌ر باڵی سیمرخ بکه‌م و ئه‌میش ئاماده‌بوونی لایه‌نی ته‌نزه‌ له‌ ڕۆمانه‌که‌دا. نووسه‌ر له‌ پێناسه‌کردنی هێندێک لایه‌نی دوو که‌سایه‌تیی ڕۆمانه‌که‌یدا زۆر سه‌رکه‌وتووه‌. سه‌یفه‌د‌دین و دکتۆر عادل خاوه‌نی کۆمه‌ڵێک تایبه‌تمه‌ندین که‌ به‌ هۆی ئه‌مانه‌وه‌ ده‌ناسرێنه‌وه‌ و له‌ درێژه‌ی خوێندنه‌وه‌ی ڕۆمانه‌که‌دا زۆر جاران ئاکاریان پێکه‌نین یان هه‌ر نه‌بێت بزه‌یه‌ک نسیبی خوێنه‌ره‌وه‌ ده‌که‌ن و ئه‌مه‌ش بێگومان خاڵی به‌هێزی ئه‌م ڕۆمانه‌یه‌. وه‌سوه‌سه‌ی مامۆستا شه‌وکه‌ت له‌ ڕاستوریس کردنی کاغه‌زه‌کانیدا و خستنه‌ ڕووی ئه‌م کرده‌وه‌یه‌ له‌ جێجێی گێڕانه‌وه‌که‌دا، تایبه‌تمه‌ندییه‌کی دووپاتکردنه‌وه‌یی جوان به‌ ڕۆمانه‌که‌ ده‌به‌خشێت و ده‌کرێ وه‌ک لایه‌نی سه‌رکه‌وتووی به‌رهه‌مه‌که‌ی گه‌لاوێژ بنرخێندرێ.

n ژن

ژن ڕۆمانێکه‌ له‌ نووسینی ڕێواس ئه‌حمه‌د که‌ له‌ ساڵی 2004دا له‌ سوێد چاپ کراوه‌. ڕۆمانه‌که‌ 247 لاپه‌ڕه‌یه‌ و باسی ژیانی چه‌ند ژنی کورد ده‌کات له‌ سوێد. کاراکتێری سه‌ره‌کیی ڕۆمانه‌که‌، هه‌تاو، ژنێکه‌ سه‌ر به‌ بنه‌ماڵه‌یه‌کی هه‌ژار له‌ کوردستانی عێراق. کاتێک که‌ ته‌مه‌نی ته‌نیا پێنج ساڵ ده‌بێ باوکی ده‌مرێت. هه‌تاو دوو برای که‌مئه‌ندامی هه‌یه‌. برا گه‌وره‌که‌ی له‌ خۆپێشاندانێکی دژ به‌ ڕژێمدا له‌ کوردستان ده‌کوژرێت. دایکی هه‌تاو بۆ به‌خێوکردنی مناڵه‌کانی وه‌ک به‌رگدروویه‌ک ئیش ده‌کات. هه‌تاو کچێکی جوان و به‌هۆشه‌ و خوێندکاری ساڵی سێی پزشکییه. دایکی تۆپزیی لێده‌کات که‌ شوو به‌ پیاوێک بکات که‌ نیشته‌جێی سویده‌. مه‌به‌ستی دایکی له‌م کاره‌ ئه‌مه‌یه‌ که‌ هه‌تاو بتوانێ له‌ سویده‌وه‌ پاره‌ی بۆ بنێرێته‌وه‌ که‌ ئه‌و بتوانێ ده‌واوده‌رمانی مناڵه‌ نه‌خۆشه‌کانی پێبکڕێت. پیاوه‌که‌ به‌ڵێنی به‌ هه‌تاو ده‌دات که‌ ئیزنی بدات له‌ سوید درێژه‌ به‌ خوێندنه‌که‌ی بدات. به‌ڵام کاتێک هه‌تاو ده‌گاته‌ سوید، کابرا ده‌ست ده‌کات به‌ ئازاردانی ئه‌و و ئیزنی پێنادر‌ێت که‌ بچێ بۆ قوتابخانه‌ و فێری زمان بێت. پیاوه‌که‌ کاتێک ده‌چێته‌ ده‌ر، ده‌رگا له‌سه‌ر هه‌تاو داده‌خات. ڕۆژێک ژنێکی دراوسێی سوێدی له‌ ده‌رگای ماڵی هه‌تاو ده‌دات که‌ سه‌باره‌ت به‌ ڕووداوه‌کانی شه‌وی ڕابردووی ماڵی ئه‌وان پرسیار بکات. هه‌تاو له‌ درزی ده‌رگاکه‌وه‌ هه‌رچۆنێک بێت ژنه‌ تێده‌گه‌یه‌نێت که‌ مێرده‌که‌ی لێی داوه‌ و له‌ ماڵدا زیندانی کردووه‌. به‌ یارمه‌تیی ژنه‌ سویدییه‌که‌، ده‌زگا پێوه‌ندیداره‌کانی سویدی ده‌گه‌نه‌ جێ و هه‌تاو بۆ ناوه‌ندێکی ژنان ده‌گوێزنه‌وه‌. دوای ماوه‌یه‌ک، له‌ شارێکی تر، له‌ نه‌خۆشخانه‌یه‌ک وه‌ک گه‌سکلێده‌رێک ده‌ست به‌کار ده‌کات. ئه‌و ئێستا ناوی خۆی گۆڕیوه‌ و به‌ شیرین بانگی ده‌که‌ن. ئه‌و حآڵی باشه‌ و له‌وه‌ی دڵخۆشه‌ که‌ کار ده‌کات و پاره‌ بۆ دایکی ده‌نێرێته‌وه‌. لێره‌ له‌ ناوه‌ندی ژناندا له‌گه‌ڵ دوو ژنی تری کورد که‌ ئه‌وانیش له ‌ده‌ستی مێرده‌کانیان ڕایان کردووه‌، ئاشنایه‌تی په‌یدا ده‌کات و دواتر له‌ گه‌ڵیان ده‌بێت به‌ هاوڕێ. یه‌ک له‌م ژنانه‌ ناوی شارایه‌ که‌ له‌ سوید گه‌وره‌ بووه‌ و پێشتر دایک و باوکیشی بۆی خراپ بوون‌ و دواتر شووه‌که‌شی به‌رده‌وام لێی ئه‌دات. شارا، مناڵه‌ بچکۆلانه‌که‌ی، ده‌ریاشی له‌گه‌ڵدایه‌. ژنه‌که‌ی تریش ڕێزانه‌ که‌ مێردی به‌ پیاوێکی له ‌خۆی به‌ته‌مه‌نتر کردووه‌ که‌ دوو مناڵی هه‌یه‌ و هۆی مێردکردنیشی به‌م پیاوه‌ ته‌نیا ئه‌وه‌ بووه‌ که‌ وه‌ک زۆر کچه‌ کوردی تر ویستوویه‌ له‌ ئوروپا بژیت.

شیرین عاشقی دکتۆرێکی سویدی ده‌بێت به‌ نێوی هانس که‌ ژن و سێ مناڵی هه‌یه‌. شیرین له‌به‌ر ئه‌م ئه‌ڤینه‌ ناڕاحه‌ته‌ و پێیوایه‌ ده‌بێته‌ هۆی تێکدانی ژیانی خێزانێک. به‌ڵام هانس به‌ دڵ و گیان شیرینی خۆش ده‌وێت و دوای ماوه‌یه‌ک ژن و مناڵه‌کانی به‌جێ ده‌هێڵێت و به‌یه‌که‌وه‌ له‌ ئاپارتمانێکدا ده‌ژین. سارای ژنی هانس به‌م کاره‌ زۆر تێک ده‌چێت و به‌ هه‌موو جۆرێک هه‌وڵ ده‌دات هانس بگێڕێته‌وه‌ سه‌ر ژیانی پێشووی خۆی. سارا پۆلیسێکی نهێنی به‌کرێ ده‌گڕیت بۆ ئه‌وه‌ی بزانێت که‌ هانس و شیرین له‌ کوێ ده‌ژین. شه‌وێک سارا که‌ ده‌زانێت هانس له‌ماڵ نییه‌ ده‌چێت بۆ ماڵیان. ئه‌و مێردی پێشووی شیرینیشی له‌گه‌ڵه‌. شارا هه‌ڕه‌شه‌ له‌ شیرین ده‌کات که‌ واز له‌ هانس بێنێت بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر ماڵ و حاڵی خۆی، ئه‌گینا ئه‌و شیرین ده‌کوژێت. ئه‌و حه‌وتوویه‌ک مۆڵه‌ت ده‌دات به‌ شیرین. دواتر سارا دیسان له‌ کاتێکدا که‌ هانس له‌ ماڵ نییه‌ دێته‌وه‌ لای شیرین و چه‌ند دێڕێکی پێده‌نووسێت که‌ ئه‌و هانس به‌جێ ده‌هێڵێت و به ‌زۆر شیرین له‌گه‌ڵ خۆی ده‌بات و له‌ شوێنێکدا تا ماوه‌یه‌ک ده‌یشارێته‌وه‌. دواتر مه‌جبووری ده‌کات که‌ ناسنامه‌ی خۆی بگۆڕێت. ئێستا شیرین دیسان بووه‌ته‌وه‌ هه‌تاو و له‌ شارێکی تر له‌ باکووری سوید ده‌ژیت و سارا ته‌نانه‌ت ئیشیشی بۆ دۆزیوه‌ته‌وه‌. هه‌موو ئه‌م کارانه‌ به‌شێوه‌یه‌کی نهێنی ده‌کردرێن و سارا هه‌ڕه‌شه‌ له‌ هه‌تاو ده‌کات ئه‌گه‌ر بێتوو ئه‌م نهێنییانه‌ بدرکێنێت ئه‌و هه‌م هه‌تاو و هه‌میش هانس ده‌کوژێت. هه‌تاو له‌به‌ر ئه‌ڤینی هانس هه‌موو شتێک به‌ قسه‌ی سارا ده‌کات.

له‌و لاوه‌ هانس زۆر نیگه‌رانی شیرینه‌ و هه‌رچی لێی ده‌گه‌ڕێت نایدۆزێته‌وه‌. هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ نابێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و بگه‌ڕێته‌وه‌ لای سارا. ئێستا هه‌تاو له‌ باکووری سوید ده‌ژیت و پێده‌زانێت که‌ زگی له‌ هانس پڕه‌. کچه‌ گه‌وره‌که‌ی سارا، کاتارینا، ئاگای له‌ هه‌موو پیلانه‌کانی دایکی هه‌یه‌، به‌ڵام هیچ شتێک نادرکێنێت. تا ئه‌و جێگایه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر چاره‌نووسی دوو ژنه‌که‌ی تر، ڕێزان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ کوردستان و له‌گه‌ڵ پیاوێک زه‌ماوه‌ند ده‌کات بۆ ئه‌وه‌ی دواتر پیاوه‌که‌ش بتوانێت بێت بۆ سوید. ڕێزان ئێستا گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ سوید و چاوه‌ڕوانی هاتنی مێرده‌ تازه‌که‌یه‌تی. شارا ده‌چێته‌وه‌ لای مێرده‌که‌ی. ڕۆژێک هه‌تاو له‌ ڕۆژنامه‌یه‌کدا هه‌واڵی خۆکوشتنی شارا ده‌خوێنێته‌وه‌. به‌ڵام هه‌موو شتێک وا ده‌نوێنێت که‌ شارا به ‌ده‌ست باوکی و مێرده‌که‌ی کوژراوه‌.

ئه‌مه‌ کورته‌ی ته‌ون و ڕایه‌ڵی ڕۆمانی ژنه‌. ئه‌م ڕۆمانه‌ به‌شێوه‌یه‌کی هاوته‌ریب له‌ دوو ڕوانگه‌وه‌ ده‌گێڕدرێته‌وه: ڕوانگه‌ی هه‌مووشتزانی گێڕه‌ره‌وه‌ که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ ڕا ڕووداوه‌کان ده‌بینێت، وه‌ ڕوانگه‌ی یه‌که‌م که‌سانه‌ی کاراکتێری سه‌ره‌کی واتا هه‌تاو. له‌ ڕاستیدا ڕۆمانه‌که‌ گێڕانه‌وه‌یه‌کی ساکاره‌ که‌ هه‌ڵوێستی تووندی فێمینیستی پێوه‌ دیاره‌. وه‌ک خوێنه‌ره‌وه‌ مرۆڤ خۆی له‌ فه‌زایه‌کدا ده‌بینێته‌وه‌ که‌ پێشتر ئایدۆلۆژیا بڕیاری کۆتایی داوه‌ و له‌م فه‌زا ئایدۆلۆژیکییه‌دا ژنان مه‌حکومی ئاکاری جنیایه‌تکارانه‌ی پیاوانن. ئه‌وه‌ی که‌ پیاوان له‌م ڕۆمانه‌دا تا ڕاده‌یه‌کی زۆر ونن و ئێمه‌ ته‌نیا به‌هۆی گێڕانه‌وه‌ی ژنان له‌ کرده‌وه‌کانیان ئاگادار ده‌بین، بووه‌ته‌ هۆی جۆرێک‌ له‌ تاکده‌نگی له‌م ڕۆمانه‌دا. ئه‌گه‌ر مه‌جالی ئاخافتن به‌ پیاوه‌کان درابا، بێگومان ڕۆمانه‌که‌ ده‌بووه‌ خاوه‌نی چه‌ندده‌نگییه‌ک که‌ سه‌رکه‌وتنی ڕۆمانه‌که‌ی ده‌سته‌به‌ر ده‌کرد. له‌بیرمان بێت له‌ هه‌مووی ڕۆمانه‌که‌دا ئێمه‌ ته‌نانه‌ت له‌ نێوی پیاوه‌کان، جگه‌ له‌ هانس، ئاگادار ناکرێین. ئه‌گه‌ر زۆر ڕۆمانی کوردیی نووسراوی پیاوان له‌ ئاست ئاماده‌بوونی ژن له‌ گێڕانه‌وه‌کانیاندا بێده‌نگن، لێره‌دا ئێمه‌ تووشی ڕه‌وتێکی به‌پێچه‌وانه‌ین و ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی یه‌کلایه‌نه‌بوونی ئه‌م ڕۆمانانه‌ و به‌دووربوونیان له‌ فه‌زایه‌کی پۆلیفۆنیک و دێمۆکراتیک که‌ وه‌ک تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ڕۆمانی سه‌رکه‌وتوو سه‌یر ده‌کرێن. پێناسه‌ی هه‌ڵسوکه‌وتی هه‌تاو و هانس له‌گه‌ڵ یه‌کتردا ده‌توانێ ئه‌و مه‌جاله‌ به‌نرخه‌ بێ که‌ تێیدا جیاوازییه‌کانی پاشخانی کولتوریی ئه‌وان لێکبدرێته‌وه‌. به‌ باوه‌ڕی من ئه‌ڤینی هانس و هه‌تاو، به ‌لانی که‌م له‌ لایه‌ن هانسه‌وه‌، ده‌ربڕی ئاستێکی ئه‌وتۆی ڕۆمانتیکه‌ که‌ زه‌حمه‌ته‌ مرۆڤ له‌ چلۆنایه‌تی و هۆکاره‌کانی ئه‌مجۆره‌ ئه‌ڤینه‌ تێبگات. لێره‌دا مه‌به‌ست ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ شتێکی ئه‌وتۆ ڕاسته‌ یان ناڕاست، ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئایا فه‌زای ڕۆمانه‌که‌ و کرده‌وه‌ و بیری کاراکتێره‌کان، لێره‌دا هانس و هه‌تاو، بنه‌مایه‌کی ئه‌وتۆ ده‌ده‌ن به‌ خوێنه‌ره‌وه‌ که‌ بتوانێ له‌ ڕه‌وتی ڕووداوه‌کاندا لۆجیکێکی داستانی ببینێت؟ ئایا هه‌تاو به‌ پاشخانی کولتورێکی ڕۆژهه‌ڵاتییه‌وه‌ توانیوێتی سه‌رنجی هانس ڕاکێشێت یان ئایا ئه‌وه‌یکه‌ له‌ هه‌موو ڕۆمانه‌که‌دا ئێمه‌ لادانێکی هه‌تاو له‌ شێوه‌ ئه‌ڤینی ڕۆژهه‌ڵاتی نابینین(بۆ نموونه تۆ قه‌ت شاهیدی باوه‌ش یان ماچێکی ئه‌م دوو ئه‌وینداره‌ سووتاوه‌ نابی) نابێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌ڤینی هانس به‌ هه‌تاو وه‌ک دیارده‌یه‌کی ڕۆژهه‌ڵاتخوازانه‌ بنرخێنین؟ هه‌رچی هه‌یه‌ هه‌تاو نه‌یتوانیوه‌ سنووره‌کانی نێوان ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژاوا ده‌رباز بکات و ڕه‌نگه‌ ده‌سته‌وه‌ستانی و بێده‌سه‌ڵاتیشی له‌ ئاست ئاکاره‌ ناحه‌زه‌کانی سارا هه‌ر ئه‌م ڕاستییه‌ بێت. مرۆڤ ده‌کرێ پرسیار بکات ئه‌م پێوه‌ندییه‌ له‌گه‌ڵ هانس چ کارتێکه‌رییه‌کی کردووه‌ته‌ سه‌ر که‌سایه‌تیی هه‌تاو؟ ڕۆمانه‌که‌ له‌م باره‌وه‌ بێده‌نگه‌ و هه‌تاو ته‌نانه‌ت جارێکیش یادێک له‌ ئاواتی گه‌وره‌ی خۆی، درێژه‌ پێدان به‌ خوێندن، ناکاته‌وه‌. له ‌ڕاستیدا، هه‌تاو له‌باتی ئه‌وه‌یکه‌ بکه‌رێک (subject) بێت، ئه‌و بوونه‌وه‌ره‌یه‌ که‌ پتر به‌هۆی بای ڕووداوه‌کان ده‌شه‌کێته‌وه‌.

ئه‌گه‌رچی ڕۆمانه‌که‌ به‌گشتی تایبه‌تمه‌ندییه‌کی ڕێئالیستانه‌، به‌ مانای په‌یڕه‌وی له‌و شته‌ی که‌ پێیده‌ڵێن واقیعی ژیان، هه‌یه‌، به‌ڵام له‌ دوو بواردا تۆوگه‌لی سورڕێئالیستی تێکهه‌ڵکێشی ئه‌م گێڕانه‌وه‌یه‌ ده‌کرێن: ئه‌وه‌یکه‌ کچێکی مناڵی وه‌ک ده‌ریا به ‌شێوه‌ی مرۆڤێکی گه‌وره‌ به‌ته‌نیا له‌گه‌ڵ هه‌تاودا قسه‌ ده‌کات و ئه‌و له‌ نهێنێکانی دایکی ئاگادار ده‌کاته‌وه‌، وه‌ ئه‌وه‌یکه‌ باوکی هه‌تاو له‌ کاتی پێویستیی هه‌تاو به‌ یارمه‌تی، دێته‌ به‌رچاوی و ڕاز و نیازی له‌گه‌ڵدا ده‌کات، به‌زه‌حمه‌ت له‌گه‌ڵ تایبه‌تمه‌ندیی سه‌ره‌کیی ڕۆمانه‌که‌ که‌ پتر له‌ گێڕانه‌وه‌یه‌کی ڕێپۆرتاژییانه‌ ده‌چێت، یه‌کانگیر ده‌بێت. پێناسه‌ی کاراکتێره‌کان سه‌رکه‌وتوو نییه‌ و له‌جیاتیان ئێمه‌ پتر به‌ره‌وڕووی دوو تیپی خێر و شه‌ڕ، ژن و پیاو ده‌بینه‌وه‌. ئه‌گه‌رچی من پێموا نییه‌ که‌ پێوانه‌کانی سه‌رکه‌وتوویی گێڕانه‌وه‌یه‌ک وێکچوویییه‌ک بێت له‌نێوان ڕووداوه‌کانی گێڕانه‌وه‌که‌ و ڕاستییه‌کانی کۆمه‌ڵگا، به‌و شێوه‌ی ئێمه‌ له‌ ژیانی ڕۆژانه‌دا ده‌یانبیستین یان ده‌یانبینین، به‌ڵام، ئه‌گه‌ر جیهانی ڕۆمان سه‌ربه‌خۆ نه‌بێت و پێکهاته‌کانی تایبه‌ت به‌ خۆی بونیاد نه‌نێت، خوێنه‌ره‌وه هه‌رده‌م تووشی ڕاڕاییه‌ک ده‌بێت که‌ تۆ بڵێی ئه‌مه‌ ڕاست بێت؟ تۆ بڵێی شێوه‌ پێناسه‌ی ئه‌ڤینی هه‌تاو و هانس، کرده‌وه‌ پۆلیسییه‌کانی سارا له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی وه‌ک سویددا دروست وێنا کرابن؟ گرفته‌که‌ لێره ‌دایه‌ که‌ نووسه‌ر له ‌جیاتی خوڵقاندنی جیهانێک که‌ تێیدا کاراکتێره‌کان بتوانن بۆ خۆیان له‌ ڕێگای کرده‌وه‌ و ئاخافتنه‌کانیان گوزاره‌ له‌ خۆیان بکه‌ن، هه‌وڵێکی میکانیکی ده‌دات بۆ ده‌سته‌مۆکردن و ئافراندنی ڕووداوه‌کان له‌سه‌ر بناغه‌ی داخوازییه‌ ئایدۆلۆژیکییه‌کان و ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی بێبه‌ریبوونی ڕۆمانه‌که‌ له‌ پاشخانێکی فراوانتر و قوڵتر له‌مه‌ڕ جیهانێکی گێڕانه‌وه‌یی سه‌ربه‌خۆ و پرسه‌ جۆراوجۆره‌کانی. ڕه‌نگه‌ ته‌سلیمبوونی هه‌تاو به‌ پلانه‌کانی سارا و مانه‌وه‌ی له‌ شوێنێکی نادیار و وه‌جوابنه‌هاتن له‌ ئاست چاره‌نووسی خۆیدا ده‌ربڕی ئه‌و ڕاستییه‌ بێت که‌ ژنانی کورد له‌ بێده‌نگییه‌کی پڕمه‌ترسیدا ده‌ژین و ده‌نگیان به‌ هیچ کوێ ڕاناگات.

له‌ دابه‌شکردنه‌ جۆراوجۆره‌کانی ڕۆمان به‌سه‌ر چه‌شن و شێوه‌ی جیاوازدا، ڕوانگه‌یه‌ک ڕۆمان به‌ دوو جۆری ڕۆمانی چلۆنایه‌تی (quality) و ڕۆمانی گه‌له‌ری (popular) دابه‌ش ده‌کات. ئه‌گه‌ر ڕۆمانی چلۆنایه‌تی به‌ تایبه‌تمه‌ندیی به‌رزی ئه‌ده‌بی، هزری، زمانی، ڕه‌سه‌نی، نامۆیی، ڕاڤه‌یی و هتد پێناس ده‌کردرێت، ڕۆمانی گه‌له‌ری به‌ گشتپه‌سه‌ندی، ساکاری، لاساییکردنه‌وه‌، خافڵاندن، سه‌رگه‌رمکردن و هتد ده‌ناسێندرێت. له‌ ڕۆژگاری ئه‌مڕۆدا ڕێژه‌ی ڕۆمانگه‌لێک که‌ تایبه‌تمه‌ندیی جۆر‌ی دووهه‌میان هه‌یه، له‌ وڵاتانی ڕۆژاواییدا و له‌م دواییانه‌شدا له‌ وڵاتانی وه‌ک تورکیا و ئێراندا،‌ زۆره‌.[34] هۆکاره‌کانی له ‌بره‌ودابوونی ئه‌م چه‌شنه‌ ڕۆمانگه‌له‌ له‌ ڕۆژاوا و له‌ وڵاتێکی وه‌ک ئێراندا زۆرن، و لێره‌دا من ناچمه‌ سه‌ر ئه‌م باسه که‌ بۆچی ڕۆمانگه‌لی له‌م چه‌شنه‌ له‌ ناو کورداندا هێشتا هه‌بوونێکی به‌رچاویان نییه‌[35]. به‌ بڕوای من ڕۆمانی ژن له‌ خانه‌ی ڕۆمانی گه‌له‌ریدایه ‌و ئه‌مه‌ش شتێکی نائاسایی نییه‌. ئه‌م جۆره‌ ڕۆمانانه‌ خوێنه‌ره‌وه‌ی خۆیان هه‌یه‌ و زۆر جاران به‌ چه‌ندین جار چاپ ده‌بنه‌وه‌. سه‌ره‌ڕای هه‌موو شتێک ڕۆمانی ژن هه‌ر وه‌ک ناوه‌که‌ی خۆیا ده‌کات ڕۆمانێکه‌ که‌ خۆ له ‌قه‌ره‌ی یه‌ک له‌ گرنگترین باسه‌کانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ی کۆمه‌ڵگای کوردی ده‌دات که ‌پرسی ژنه‌. ئه‌گه‌ر جینایه‌ته‌کانی ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ی ڕابردوو ته‌نیا له‌ وڵاتی سوێد بخه‌ینه‌ به‌رچاو، ده‌بینین که‌ چۆن کورد و کوشتنی نامووسی له‌م وڵاته‌دا بوونه‌ته‌ هاومانا، گرنگی ده‌ستپێشخه‌ریی له‌م چه‌شنه‌مان پتر بۆ ده‌رده‌که‌وێت. به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌م تاوانه‌ گه‌وره‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ له‌ ئاستی کۆمه‌ڵایه‌تی و کولتوریدا پێویستی به کرده‌وه‌گه‌لی ڕادیکاڵ هه‌یه‌، له‌ ئاستی هونه‌ریدا ئه‌رکێکی گه‌وره‌ ده‌که‌وێته‌ سه‌رشانی هونه‌رمه‌ند. وێده‌چێت که‌ پرسی ژن، هێشتا ده‌بێت چاوه‌ڕوانی ورده‌کارییه‌کانی ئافراندنێکی هونه‌ریی بێت که‌ هه‌موومان له‌ گێژاوی ئه‌ندێشه‌ی نگریسی باوکمه‌زنی‌ ڕزگار کات. ژن به‌ ته‌رکیزی له‌سه‌ر ژن هه‌نگاوێکه‌ سه‌ره‌تایی، به‌ڵام پیرۆز.

n ئه‌ڵوه‌ن

ئه‌ڵوه‌ن ناوی یه‌که‌م ڕۆمانی ئه‌حلام مه‌نسووره‌ که‌ ساڵی 2004 له‌ لایه‌ن ده‌زگای چاپ و بڵاوکردنه‌وه‌ی ئاراس له‌ هه‌ولێر چاپ کراوه‌. ڕۆمانه‌که‌ 206 لاپه‌ڕه‌یه‌ و له ‌لایه‌ن نووسه‌ره‌وه‌ پێشکه‌ش به‌ ڕۆماننووس محه‌مه‌د موکری کراوه‌.

گێڕه‌ره‌وه‌ که‌ وێده‌چی خودی نووسه‌ر بێت له ‌ناو کتێب و ده‌فته‌ر و گۆڤاره‌کانیدا خه‌ریکی گه‌ڕانه‌ له‌ شتێک که‌ خۆشی نازانێ چییه‌. به‌ هه‌ڵکه‌وت تووشی وێنه‌یه‌کی کۆن ده‌بێت که‌ تێیدا مناڵێکی پێپه‌تی، چڵکن و قژبژ ده‌ستی ئافره‌تێکی قه‌ڵه‌وی گرتووه‌. مه‌زه‌نه‌ ده‌کرێ که‌ ته‌مه‌نی وێنه‌که‌ 23-24 ساڵ بێ. به‌ بینینی ئه‌م وێنه‌یه‌ گێڕه‌ره‌وه‌ ده‌چێته‌وه‌ ناو بیره‌وه‌رییه‌کانی دونیای مناڵیی خۆی و ئیتر گێڕانه‌وه‌که‌ ده‌ست پێده‌کات. له‌ کۆتایی ڕۆمانه‌که‌دا ڕێکه‌وتی 1980 واتا کاتی ته‌واوبوونی نووسینه‌که‌ ده‌ستنیشان کراوه‌. به‌و پێیه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م ڕێکه‌وته‌ به‌ زه‌مه‌نی نووسینی ڕۆمانه‌که‌ دابنێن و ته‌مه‌نی وێنه‌که‌ حیساب که‌ین، ڕووداوه‌کان ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ ساڵی 1956، یاخود ڕاستتر بڵێین په‌نجاکانی سه‌ده‌ی ڕابردوو. هه‌روه‌ها ئاماژه‌ به‌ ڕوودادوێکی مێژووییش له‌ ناو ڕۆمانه‌که‌دا، شۆڕشی چوارده‌ی ته‌مووزی 1958، سه‌رده‌می ڕووداوه‌کان و زه‌مه‌نی ڕۆمانه‌که‌ ده‌ستنیشان ده‌کات. شوێنی ڕۆمانه‌که‌ به‌ گوێره‌ی ئاماژه‌ ڕاسته‌وخۆیه‌کانی نووسه‌ر خانه‌قینه‌.

ده‌کرێ بڵێین ناوه‌رۆکی سه‌ره‌کیی ڕۆمانه‌که‌ باسی ژنێکه‌ به‌ ناوی ئامه‌ڕه‌ش که‌ دایه‌نی له‌یلای مناڵ بووه‌ و هه‌ر له‌ ڕوانگه‌ی له‌یلاشه‌وه‌ پێناسه‌ی ئامه‌ڕه‌ش ده‌کرێ. ئامه‌ڕه‌ش وه‌ک کاراکتێری سه‌ره‌کیی ڕۆمانه‌که‌ به‌شی زۆری گێڕانه‌وه‌که‌ی به‌ خۆی ته‌رخان کردووه‌. که‌سایه‌تیی ئامه‌ڕه‌ش ئێستاش دوای 23-24 ساڵ کارتێکه‌رییه‌کی ئه‌وتۆی له‌سه‌ر له‌یلا هه‌یه‌ که‌ به‌ قسه‌ی خودی له‌یلا له‌ نووسین نایه‌ت. ئامه‌ڕه‌ش تلیاکییه‌، دایکی سێ کچه‌، هاوسه‌ری حاجی بیسمیللایه‌ و هه‌موو کاتێک له‌ هه‌موو شوێنێک حازره‌. کارتێکه‌ریی له‌سه‌ر ئه‌کبه‌ری پۆلیس‌ که‌ ئیشی کوشتنی سه‌گه‌کانه‌، ئه‌وه‌نده‌ زۆره‌ که‌ وازی پێ له‌م خوویه‌ بێنێت و دواتر ببێت به‌ گۆرهه‌ڵکه‌ن. ئامه‌ خودای مێهره‌بانی و سه‌ربه‌خۆیی و خۆبه‌خشییه‌. ئاگای له‌ ڕازی هه‌مو که‌س هه‌یه‌. جێی متمانه‌ی هه‌موو که‌سه‌. هه‌ر ژنان خۆشیان ناوێ و به‌غیلی پێده‌به‌ن و ته‌نانه‌ت جاری وا هه‌یه‌ به ‌یه‌که‌وه‌ کۆ ده‌بنه‌وه‌ و بڕیاری شاربه‌ده‌رکردنی ئامه‌ ده‌ده‌ن. ئه‌و سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ دۆستی هه‌ژارانه‌، دوای شۆڕش که‌ خه‌ڵک هێرش ده‌به‌نه‌ سه‌ر حه‌سه‌ن ئاغا، دڵسۆزی بۆ ئه‌ویش ده‌کات و ناهێڵێت خه‌ڵک تۆڵه‌ی لێبستێننه‌وه‌. ئامه‌ ئاشتیخوازه‌. له‌ ده‌رد‌ و غه‌می ئه‌م دونیایه‌ په‌نا بۆ تلیاک ده‌بات. ئامه‌ مناڵانی "زۆڵ" له‌به‌ر کچان و ژنانێک که‌ پیاوان ده‌ستدرێژییان لێکردوون، ده‌بات. به‌ هانای ئه‌و کچانه‌وه‌ ده‌چێت که‌ ده‌ستدرێژییان لێکراوه‌ و چاره‌یان بۆ ده‌دۆزێته‌وه‌. پیاوانی بێ ژن و بێوه‌ژنان یارمه‌تیی لێوه‌رده‌گرن که‌ هاوسه‌رێک بۆخۆیان بدۆزنه‌وه‌. ئامه‌ ته‌نانه‌ت له‌ سه‌رده‌می شۆڕشیشدا سه‌ر به‌ هیچ کۆمه‌ڵ و ده‌سته‌یه‌کی سیاسی نییه‌ و خه‌ڵک به‌ تێکڕایی خۆشیان ده‌وێت. له‌یلا‌ که‌ وێده‌چی له‌ کاتی ئه‌م وێنه‌یه‌دا کچێکی هه‌شت نۆ ساڵانه‌ بووبێت له‌گه‌ڵ دایک و باپیری ده‌ژیت و باوکیشی له‌ نه‌وتخانه‌ کار ده‌کات و ته‌نیا حه‌وتووی جارێک دێته‌وه‌ لایان. ژیانی ئابوورییان به‌ نیسبه‌ت دراوسێکانیان باشه‌ و وه‌ک ده‌ڵێن به‌ڕه‌ی خۆیان به‌ جوانی له‌ ئاوێ ده‌ردێنن.

له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌ ده‌کرێ ئاماژه‌ به‌م چه‌ند خاڵه‌ی خواره‌وه‌ بکردرێ: گێڕانه‌وه‌که‌ به‌ زاراوه‌ی کوردیی ناوین (سۆرانی)یه‌ و دیالۆگه‌کان به‌ گشتی به‌ زاراوه‌ی خانه‌قینین، واتا هه‌رکاتێک گێڕه‌ره‌وه‌ ڕووداوه‌کان به‌ زمانی خۆی ده‌گێڕێته‌وه‌ ئێمه‌ گوێمان له‌ سورانییه‌کی پاراو ده‌بێت، به‌ڵام له‌ گوزارشتی ڕاسته‌وخۆی ئاخافتنی کاراکتێره‌کاندا، زاراوه‌ی ئه‌وان واتا زاراوه‌ی خانه‌قینی به‌کار هاتووه‌ و له‌ چه‌ند شوێنیشدا زمانی تورکمانی که‌ زمانی هێندێک له‌ که‌سه‌کانی ڕۆمانه‌که‌یه‌ که‌ڵکی لێوه‌رگیراوه‌ و یه‌ک دوو جاریش زمانی عه‌ڕه‌بی ده‌کار هاتووه‌. گێڕه‌ره‌وه‌ هیچ سانسۆری له‌سه‌ر زمانی کاراکتێره‌کانی دانه‌ناوه‌ و ڕاسته‌وخۆ قسه‌کانی ئه‌وانی گێڕاوه‌ته‌وه‌، هه‌ربۆیه‌ له‌ زۆر شوێنی ڕۆمانه‌که‌دا گوێمان له‌ گه‌لێک جنێو و قسه‌ی ناشیرین ده‌بێت که‌ له‌ که‌متر ڕۆمانی کوردیدا شتێکی له‌م چه‌شنه‌ ده‌بینده‌رێ. ده‌کرێ بگوترێ که‌ زۆرینه‌ی ئه‌و که‌سانه‌ی له‌ ڕۆمانه‌که‌دا به‌شدارن سه‌ر به‌ چینی هه‌ژارن و به‌مجۆره‌ لایه‌نی چینایه‌تیی ڕۆمانه‌که‌ زۆر زه‌قه‌. له‌ هه‌مان کاتدا زۆربه‌ی زۆری کاراکتێره‌کان خاوه‌نی ئاکاری ناحه‌زن و لایه‌نی نێگاتیڤی که‌سایه‌تییه‌کان زۆر به‌ به‌رجه‌سته‌یی نیشان دراوه‌. ده‌ستد‌رێژی له‌ ژنان ده‌کرێ وه‌ک تێمای سه‌ره‌کیی ئه‌م ڕۆمانه‌ ده‌ستنیشان بکرێت. له‌ ڕه‌وتی گێڕانه‌وه‌که‌دا پتر له‌ ده‌ ده‌ستدرێژی پیاوان له‌سه‌ر‌ ژنان باسکراوه‌ و بێده‌ره‌تانیی ژنان له‌ ئاست زوڵم و زۆری پیاوان له‌ زۆر شوێنی ڕۆمانه‌که‌ خۆی ده‌رده‌خات (زێنه‌ب، لوتفیه‌، فاته‌، مه‌لیحه‌، مه‌ریه‌م، میمی، سه‌عدیه‌، فه‌یمه‌، ژنی شه‌فه‌ شه‌ل و...).

حه‌سه‌ن ئاغا ئه‌و که‌سه‌یه‌ که‌ گرێدراوی به‌شێکی زۆری ڕۆمانه‌که‌یه‌. له‌ ڕاستیدا ده‌وڵه‌مه‌ندیی حه‌سه‌ن ئاغا له‌ به‌رامبه‌ر هه‌ژاریی زۆربه‌ی زۆری کاراکتێره‌کانی ڕۆمانه‌که‌دا، لایه‌نێکی چینایه‌تیی به‌هێزی به‌ ڕۆمانه‌که‌ به‌خشیوه‌. حه‌سه‌ن ئاغا که‌ خاوه‌نی زه‌وی و سامانێکی زۆره‌، چوار ژنی هه‌یه‌ (له‌ شوێنێکدا ده‌گوترێ پێنج ژن – ل. 166) و له‌ زوڵم و زۆرداریدا هیچ سنوورێکی نه‌هێشتووه‌ته‌وه‌. له‌ لایه‌ک ڕا له‌گه‌ڵ قاچاغچی و پیاوخراپاندا تێکه‌ڵاوه‌ و له‌ لایه‌کیش ڕا هاوکاری جێی متمانه‌ی پیاوانی حکومه‌ته‌. ده‌ستدرێژی له‌ زۆر ژنان کردووه‌، ته‌نانه‌ت له‌ ژنبرای خۆی (مه‌ریه‌م، که‌ به‌دوای ئه‌م ده‌ستدرێژییه‌ی حه‌سه‌ن ئاغا، خۆی ده‌کووژێت)، له‌ کارکه‌ره‌کانی خۆی و ڕه‌نگه‌ لاتان سه‌یر بێ دوای کوشتنی کوڕی خۆی (عه‌لی– وه‌ختی خۆی حه‌سه‌ن ئاغا ده‌ستدرێژی له‌ دایکی عه‌لی کردووه‌ و له‌ ڕاستیدا عه‌لی کوڕی ئه‌وه‌) زێنه‌بی خۆشه‌ویستی ئه‌و له‌ خۆی ماره‌ ده‌کات. دواتر زێنه‌بیش له ‌لایه‌ن حه‌میدی کوڕی حه‌سه‌ن ئاغاوه‌ ده‌ستدرێژی لێده‌کرێ، هه‌ڵبه‌ت دوای شوڕش و زه‌مانێک که‌ حه‌سه‌ن ئاغا توانایی و ده‌سترۆیشتوویی جارانی نه‌ماوه‌، وه‌ له ‌ئه‌نجامدا زێنه‌ب خۆی ده‌کووژێت. حه‌سه‌ن ئاغا سه‌عیدی براشی ده‌رمانداو ده‌کات. کوشتن له‌م ڕۆمانه‌دا تێمایه‌که‌ که‌ هه‌رده‌م خوێنه‌ره‌وه‌ تووشی دێت. حه‌سه‌ن ئاغا خۆی ده‌کووژێت، مچه‌ به‌دوای کوشتنی دایکی خۆی و ئامه‌دا خۆشی ده‌کووژێت. زێنه‌ب خۆی ده‌کووژێت. حه‌سه‌ن ئاغا نوریی ده‌کووژێت. مه‌جه تورشیچی‌ خۆی ده‌کووژێت. سه‌عدیه‌ی کچی ئامه‌ خۆی ده‌کووژێت. مه‌جه‌ قومسێر ده‌کووژرێت. ژماره‌ی کاراکتێره‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌ (له‌ ڕاستیدا سه‌خته‌ بگوترێ کاراکتێر، دروستتر ئه‌وه‌یه‌ بلێین ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ له‌ ڕۆمانه‌که‌دا ده‌رده‌که‌ون) یه‌کجار زۆرن. له‌ ڕاستیدا له‌یلا تیشکی خستووه‌ته‌ سه‌ر هه‌موو دراوسێکانی خۆیان و ته‌نانه‌ت هێندێک له‌و خه‌ڵکانه‌ی هاتوچۆی مزگه‌وتی نزیک ماڵی وان ده‌که‌ن و زۆر که‌سی تر که‌ له‌ خانه‌قین ده‌ژین. ئه‌مه‌ یه‌ک له‌و خاڵانه‌یه‌ که‌ گرفتی بۆ ڕۆمانه‌که‌ سازکردووه‌، چونکی مرۆڤ پێوه‌ندیی و تێکه‌ڵاوییه‌کی ئه‌وتۆ له‌ ناو که‌سه‌کاندا نابینێ. به‌پێچه‌وانه‌ی زۆربه‌ی ڕۆمانه‌ کوردییه‌کان ئه‌م ڕۆمانه‌ لایه‌نی سیاسی زۆر که‌مه‌ و ده‌کرێ بڵێن هه‌ر له‌ سیاسه‌ت بێبه‌رییه‌. له‌ هه‌مووی ڕۆمانه‌که‌دا ڕووداوێکی سیاسی (چوارده‌ی ته‌مووز) ئاماژه‌ی پێکراوه‌ و هه‌ڵبه‌ت ئه‌ویش چۆن خودی ڕووداوه‌که‌ کوتوپڕ و له‌ناکاوڕا بوو، له‌ ڕۆمانه‌که‌شدا کوتوپڕ و له‌ناکاوڕا دێته‌ ئاراوه‌ و به ‌زه‌حمه‌ت ده‌کرێ له‌ کۆی گێڕانه‌وه‌که‌ ببه‌سترێته‌وه‌. به‌شداریی ئامه‌ش له‌ خه‌تی پێشه‌وه‌ی خۆپێشاندانه‌کان و ڕۆڵی پێشه‌نگیی ئه‌و له‌ ماناکردنه‌‌وه‌ی کۆمه‌ڵێک چه‌مکی شۆڕشگێڕی بۆ خه‌ڵکانی تر زۆر له‌ ڕه‌وتی ڕووداوه‌کان بێگانه‌یه‌ و مرۆڤ ناتوانێ به‌ ئاسانی ئه‌م تێکهه‌ڵکێشییه‌ هه‌زم بکات.

پێوه‌ندیی له‌یلا و ئامه‌ و ئه‌ڤینه‌ قوڵه‌که‌ی له‌یلا به‌ ئامه‌ یه‌ک له‌و‌ گرێیانه‌یه‌ که‌ خوێنه‌ره‌وه‌ به‌ ئاسانی تێیناگات، چونکی ڕۆمانه‌که‌ له‌م باره‌وه‌ ناچێته‌ ناو بنجوبنه‌وانی ئه‌م پێوه‌ندییه‌ و مرۆڤ هۆیه‌کانی ئه‌م ئه‌ڤینه‌ بێپایانه‌ نازانێ. ده‌کرێ ئه‌م ڕۆمانه‌ وه‌ک ڕۆمانێکی ڕێئالیزمی کۆمه‌ڵایه‌تی پۆلینه‌ بکرێت که‌ تێیدا ژیانی هه‌ژارانی کۆمه‌ڵگا ده‌بێته‌ ناوه‌ندی سه‌ره‌کیی گێڕانه‌وه‌، به‌ڵام گێڕه‌ره‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ سه‌ر به‌ که‌لێن و قوژبنی کۆڵانه‌کانی شاردا ده‌کێشێت که‌ به‌ وێناکردنی هه‌مه‌لایه‌نه‌ی ژیانی کاراکتێره‌ سه‌ره‌کییه‌کان ڕاناگات. گێڕانه‌وه‌ی ڕێپۆرتاژانه‌ی ڕووداوه‌کان ئه‌و مه‌جاله‌ی له‌ ڕۆمانه‌که‌ ئه‌ستاندووه‌ که‌ ببێته‌ به‌سه‌رهاتی کۆمه‌ڵێک کاراکتێری دیاریکراو له‌ زه‌مه‌ن و شوێنێکی دیاریکراودا. سه‌ره‌ڕای لایه‌نی چینایه‌تی وه‌ک تایبه‌تمه‌ندییه‌کی ئه‌م ڕۆمانه‌، له‌ هێچ شوێنێکدا هه‌ست ناکه‌ی نیشانه‌یه‌ک له‌ به‌ربه‌ره‌کانیی هه‌ژاران له‌ دژی ده‌وڵه‌مه‌ندان و زۆرداران له ‌ئارا دا بێ. بۆ نموونه‌ کاتێ فاته‌، دوای ئه‌وه‌ی حه‌سه‌ن ئاغا ده‌ستدرێژی لێکردووه‌، له‌ قاله‌ی باغه‌وان ماره‌ ده‌کرێت، سرتوخورتێک له‌ نێوان "ڕه‌نجبه‌ره‌کان" په‌یدا ده‌بێ که‌ ئاغا بکووژن و زه‌وییه‌کانی له‌سه‌ر خۆیان دابه‌ش که‌ن. به‌ڵام هه‌ر زوو به‌ بینینی ئاغا ده‌ترسێن و هه‌موو شتێکیان له‌بیر ده‌چێته‌وه‌. به‌گشتی که‌سانی ئه‌م ڕۆمانه‌ مه‌حکووم به‌ ژیانن و به‌ هیچ کلۆنجێک به‌ دوای ده‌ربازبوون له‌م مه‌ینه‌تانه‌ نین که‌ تووشی هاتوون و هه‌ربۆیه‌ش ده‌کرێ ناسنامه‌یه‌کی ناتورالیستیش به‌م ڕۆمانه‌ بدرێت. هه‌ڵبه‌ت لێره‌دا ده‌بێ بڵێم که‌ نووسه‌ر له‌ چه‌ند شوێندا یه‌کجار سه‌رکه‌وتووه‌. ڕۆژی ئاخری ژیانی حه‌سه‌ن ئاغا و ئازارێکی ده‌روونی که‌ ئه‌و به‌ده‌ستییه‌وه‌ ده‌ناڵێ و هه‌ڵسوکه‌وتی له‌گه‌ڵ ئامه‌ و ویستی کوشتنی ئه‌و و له‌ کۆتاییدا کوشتنی خۆی به‌ ئاوێنه‌ی شکاوی ئامه‌ یه‌ک له‌ وێنه‌ سه‌رکه‌وتووه‌کانی ڕۆمانه‌که‌یه‌. که‌سایه‌تی مچه‌ و دوایین کرده‌وه‌ی(کوشتنی ئامه‌، گوتنی ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و حه‌سه‌ن ئاغای کوشتووه‌ و دواجار کوشتنی خۆی) لایه‌نێکی تری سه‌رکه‌وتوویی ڕۆمانه‌که‌یه‌، تا ئه‌و جێگایه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر پێناسه‌کردنی دیوی ناوه‌وه‌ی کاراکتێره‌کان. پێناسه‌ی حه‌سه‌ن ئاغا له‌ کاتی وه‌بیرهاتنه‌وه‌ی جینایه‌ته‌کانی زۆر سه‌رکه‌وتووانه‌یه‌. تاکبێژییه‌کانی له‌ کاتی بڕیاردانی کوشتنی ئامه‌ زۆر جوان وێنا کراون. گفتوگۆی مه‌لیحه‌ له‌گه‌ڵ میمی سه‌باره‌ت به‌ ده‌ستدرێژیی مچه له‌سه‌ر خۆی و تێکه‌ڵاوبوونی ئه‌م به‌سه‌رهاته‌ له‌گه‌ڵ بیره‌وه‌رییه‌کانی میمی که‌ چل ساڵ له‌مه‌وبه‌ر به‌ هه‌مان شێوه‌ ده‌ستدرێژیی لێکراوه‌، یه‌ک له‌سه‌رکه‌وتووترین دیمه‌نه‌ وه‌سفییه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌یه‌. ئه‌م ورده‌کارییانه‌ وا ده‌که‌ن وه‌ک خوێنه‌ره‌وه‌ ئاواته‌خواز بی که‌ ڕۆماننووس له‌ جیاتی په‌رش و بڵاوکردنی بێسنووری ڕووداوه‌کان، ته‌رکیزی له‌سه‌ر ژیانی چه‌ند دانه‌یان کردبا و به‌شێوه‌یه‌کی قووڵتر چووبا ناو هه‌ناوی کاراکتێره‌کان و دیوی ناوه‌وه‌ی ئه‌وانی ده‌رخستبا. لایه‌نی کۆمه‌ڵناسییانه‌ی ڕۆمانه‌که‌ به‌هێزه‌ و ده‌کرێ وه‌ک به‌ڵگه‌یه‌ک بۆ ئاشنابوون له‌گه‌ڵ ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تیی دانیشتوانی خانه‌قین، دابونه‌ریتی ژیانی خه‌ڵک، کولتور، حه‌مام، سینه‌ما، ئایین و هتد که‌ڵکی لێوه‌رگیرێت. ئه‌گه‌ر ڕێئالیزمی کۆمه‌ڵایه‌تی تایبه‌تمه‌ندیی سه‌ره‌کیی ئه‌م ڕۆمانه‌ بێت، ده‌کرێت ئه‌وه‌شی لێ زیاد بکه‌ین که‌ ڕۆمانه‌که‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کی به‌هێزی "گرۆتێسکی" هه‌یه‌. کاتێک مه‌لیحه، به‌دوای ئه‌وه‌ی که‌ له‌ ته‌مه‌نی مناڵیدا ده‌ستدرێژی لێده‌کرێت و دواتر به‌زۆر ده‌درێ به‌ حوسێن قاچاغچی و دواجار ده‌بێته‌ له‌شفرۆش و مێرده‌که‌ی گه‌ووادی ده‌کات، ده‌ڵێت ته‌نیا مه‌لایکه‌ته‌کان نه‌هاتوونه‌ته‌ زگی، ئه‌گینا هه‌موو حاجییه‌کان، مه‌لاکان و فه‌قێکان سه‌ردانیان کردووه‌، مرۆڤ له‌ ئاست ئه‌م هه‌موو نا‌حه‌زییه‌ موچڕکی به‌ له‌شی دادێت. ده‌کرێ بڵێین که‌ سه‌رجه‌م ڕۆمانه‌که‌ وه‌ک بیره‌وه‌رییه‌کانی گێڕه‌ره‌وه‌ (له‌یلا – نووسه‌ر) پۆلینه‌ بکرێت. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌نده‌ به‌ هه‌ستی گێڕه‌ره‌وه‌وه‌ گرێدراوه‌ که‌ مرۆڤ هه‌ست ده‌کات به‌سه‌رهاتێکی ڕاسته‌قینه‌ ده‌خوێنێته‌وه‌. ئه‌ڤینی زۆر و ڕاستگۆیانه‌ی گێڕه‌ره‌وه‌ واده‌کات تۆش جۆرێک له‌ هۆگری بۆ ئامه‌ په‌یدا که‌ی. ڕۆماننووس له‌ کۆتاییدا و به‌دوای ته‌واوبوونی ڕه‌وتی درێژی بیره‌وه‌رییه‌کان، شیعرێکی پڕ له‌ هه‌ست بۆ ئامه‌ ده‌نووسێ و به‌ جوانترین وشه‌ په‌سنی ده‌دات و ئامه‌ ده‌گه‌یه‌نێته‌ لوتکه‌. دواتر ئه‌م دێڕانه‌ش وه‌ک وێنه‌که‌ ده‌دڕێنێت و دوو حه‌بی تریپ ئیزۆل ده‌خوات، "گڵۆپه‌کان ده‌کوژێنێته‌وه‌ و به‌ره‌و جیهانی خه‌ون چاوه‌کانی وێک ده‌نێ.

یه‌ک له‌و گرفتانه‌ی که‌ ده‌بێته‌ که‌مایه‌سییه‌ک بۆ ئه‌م ڕۆمانه‌، گرفتی ڕوانگه‌یه‌. ئێمه‌ ده‌زانین که‌ گێڕه‌ره‌وه‌ به‌هۆی وێنه‌یه‌ک ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر زه‌مه‌نێکی ڕابردوو و له‌ ڕوانگه‌ی یه‌که‌م که‌سیی له‌یلای مناڵه‌وه‌ ڕووداوه‌کان ده‌گێڕێته‌وه‌. ڕوانگه‌یه‌کی له‌م چه‌شنه‌ ده‌بێ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌یکه‌ ئاستی تێگه‌یشتنی گێڕه‌ره‌وه‌ (لێره‌دا له‌یلای هه‌شت نۆ ساڵانه‌) له‌ به‌رچاو بگرێت، ده‌بێ هه‌موو کاتێ به‌ چاو و ئه‌زموونه‌کانی له‌یلا وه‌فادار بێت، به‌ڵام زۆر له‌ به‌سه‌رهاته‌کان له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌زموونی له‌یلان، به‌ واتایه‌کی تر له‌یلا ده‌ستی به‌ ئه‌و ڕووداوانه‌ ڕانه‌گه‌یشتووه‌ که‌ ئێمه‌ ڕاسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆ له‌ زمانی ئه‌وه‌وه‌ بیانبیسین. زۆرێک له‌ ڕووداوه‌کان له‌ بنه‌ڕه‌تدا بیره‌وه‌رییه‌کانی نووسه‌رن که‌ پێوه‌ندییه‌کی ئه‌وتۆیان به‌ ئه‌زموونی له‌یلای مناڵه‌وه‌ نییه‌(ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر له‌یلا مناڵێتی خودی نووسه‌ریش بێت). بۆیه‌ زۆر جاران ئێمه‌ خۆمان له‌به‌ر ده‌م گێڕه‌ره‌وه‌یه‌کی هه‌مووشتزاندا ده‌بینینه‌وه‌ که‌ له‌ ڕه‌هه‌ندێکی سێهه‌م که‌سییه‌وه‌ ڕووداو و به‌سه‌رهاته‌کان ده‌گێڕێته‌وه و هێندێک جاریش ئه‌م گێڕانه‌وه‌یه‌ ده‌بێت به‌ دروشمی ته‌واو و له‌ تایبه‌تمه‌ندیی گێڕانه‌وه‌ ده‌چێته‌ ده‌ر و ده‌بێت به‌ ڕای خودی نووسه‌ر(بۆنموونه‌ بڕوانه‌ پاراگرافی دووهه‌می ل. 136). بۆ خوێنه‌ره‌وه‌ گرنگه‌ که‌ بزانێ سه‌رچاوه‌ی گێڕانه‌وه‌کان چن و بۆیه‌ش کاتێک ئێمه‌ ڕووداوگه‌لێک له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌زموونی له‌یلا ده‌بیسین له‌ خۆمان ده‌پرسین ئه‌و چۆن به‌مه‌ی زانی. هه‌ڵبه‌ت زۆر له‌ ڕووداوه‌کان له‌ کاتی خۆیدا بۆ ئامه‌ گێڕدراونه‌وه‌ و ئێمه‌ له‌ سۆنگه‌ی ئامه‌وه‌ لێیان ئاگادار ده‌بین، به‌ڵام میکانیزمی ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌م شتانه‌ چۆن ده‌گه‌نه‌ گێره‌ڕه‌وه‌، لای خوێنه‌ره‌وه‌ ئاشكرا نییه‌. له‌ ڕاستیدا که‌سایه‌تییه‌کانی ڕۆمان ده‌بێ وا پێناسه‌ بکرێن وک‌ ئه‌وه‌ی هه‌رده‌م له‌ به‌رده‌م دادگا دان و هه‌رچی ده‌یڵێن ده‌بێ به‌ به‌ڵگه‌ی قایمه‌وه‌ بسه‌لمێندرێ و خوێنه‌ره‌وه‌ی وردیش وه‌ک سه‌رۆکی دادگایه‌ که‌ به‌پێی وتار و کرده‌وه‌کانی کاراکتێره‌کان بڕیار له‌سه‌ر ڕاستگۆیی یان درۆزنبوونیان ده‌دات. گرفت ئه‌وه‌یه‌ که‌ مرۆڤ به‌زه‌حمه‌ت ده‌توانێ هه‌ست به‌ بوونی کارتێکه‌ریی و له‌ئارادابوونی هۆکارێتی (cause and effect) له‌ نێوان ڕووداوه‌کاندا بکات. ڕووداوه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌ خاوه‌نی ته‌ونێکی plot)) تۆکمه‌ و ڕێکوپێک نین. خوێنه‌ره‌وه‌ تووشی گرێکوێره‌یه‌کی ئه‌وتۆ نابێ که‌ به ‌شوێن کردنه‌وه‌یدا لاپه‌ڕه‌کانی ڕۆمانه‌که‌ هه‌ڵداته‌وه‌ و بێسه‌برانه‌ و به ‌په‌رۆشه‌وه‌ ڕه‌وتی ڕووداوه‌کان بشۆپێنێ. تۆ وه‌ک خوێنه‌ره‌وه‌ به‌ ده‌گمه‌ن به‌شداری ڕووداوه‌کان ده‌بی و به‌ ده‌گمه‌نتریش هه‌ڵده‌که‌وێ که‌ ئه‌نجامێک بۆ ڕووداوه‌کان پێشبینی بکه‌یت.

n ده‌ره‌نجام

ڕۆمانی کوردی، وه‌ک ژانرێکی سه‌ر به‌ سه‌رده‌می نوێ، به‌ بوون و نه‌بوونییه‌وه‌، به‌ چلۆنایه‌تی و چه‌ندایه‌تییه‌وه‌، مۆرکی هه‌لومه‌رجی کۆمه‌ڵگای کوردی له‌ هه‌موو بارێکه‌وه‌ پێوه‌ دیاره‌. ئه‌گه‌ر ڕۆمانی کوردی چه‌ند ده‌یه‌ دوای نه‌ته‌وه‌کانی دراوسێ پێ ده‌نێته‌ گۆڕه‌پانی ئه‌ده‌بی کوردییه‌وه‌، ده‌بینین که‌ ڕۆماننووسانی کورد به‌ تێکرایی پیاون.[36] شتێکی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ نابێ ئه‌گه‌ر له‌ئارادا نه‌بوونی ڕۆمان به‌ گشتی و ڕۆمانی ژنان به ‌تایبه‌تی وه‌ک پێوه‌رێک بۆ ئاستی گه‌شه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تیی کۆمه‌ڵگای کوردی دابنێین. نه‌بوونی به‌رچاوی ڕۆماننووسی ژن له‌ ئه‌ده‌بی کوردیدا ئه‌و ڕاستییه‌ ده‌سه‌لمێنێ که‌ ژنانی ئه‌م کۆمه‌ڵگایه‌ چه‌نده‌ له ‌باری کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ بێده‌‌ره‌تانن و بواری ئه‌زموونکردن و خه‌مڵاندن و ئافراندنی ئه‌ده‌بییان بۆ نه‌ڕه‌خساوه‌. مخابن خوێندنه‌وه‌ی من له‌م ڕۆمانانه‌ ئه‌وه‌ نیشان نادات که‌ هه‌بوونی ئه‌م چه‌ند ڕۆمانه‌ش به‌و مانایه‌یه‌ که‌ ژنان توانیویانه‌ قورسایی باری دابونه‌ریتی دژ به‌ ژن و پیاوسالارانه‌ له‌ زه‌ین و کرده‌وه‌ی که‌سایه‌تییه‌کانی ئه‌م ڕۆمانانه‌ به ‌شێوه‌یه‌کی هونه‌ری به‌رجه‌سته‌ بکه‌ن. ده‌کرێ بڵێین که‌ بایه‌خی سه‌ره‌کیی ئه‌م ڕۆمانانه‌ هه‌ر له‌ ده‌ستپێکبوونیان دایه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌م ڕه‌وته‌ به‌رده‌وام نه‌بێ و په‌ره‌ نه‌گرێ، ڕه‌نگه‌ هه‌ر وه‌ک ئه‌و مه‌ترسییه‌ سه‌ره‌کییه‌ که‌ مرۆڤی کورد له‌ ئاست داهاتووی سیاسیی خۆیدا هه‌یه‌تێ، هه‌ڕه‌شه‌ له‌ هه‌بوونی ئازادانه‌ و سه‌ربه‌خۆیانه‌ی ژنان بکات. هه‌روه‌ها له‌ پۆلینه‌کردنی ڕۆمانی کوردیی ژناندا ده‌بینین که‌ ته‌نیا خاڵی هاوبه‌شیان ئه‌وه‌یه‌ که‌ به‌ده‌ست ژنان نووسراون، ئه‌گینا ئه‌م ڕۆمانانه‌ش وه‌ک ڕۆمانی پیاوان خاوه‌نی تێماگه‌لی جیاواز و شێوازی جیاوازن. له‌م ڕۆمانانه‌شدا، سیاسه‌ت، نه‌ته‌وه‌، ئازار و ده‌ردی گه‌ل زه‌قن و پرسی وڵات و بێناسنامه‌یی پرسێکی سه‌ره‌کییه‌. له‌ هه‌لومه‌رجێکدا که‌ کۆمه‌ڵگای کورد و مرۆڤی کورد هه‌ڵگری دونیایه‌ک چه‌رمه‌سه‌ری و گرفتی ئاڵۆزن، بۆچ نابێت له‌ ئاستی ڕۆمانی ژناندا خاوه‌نی کۆمه‌ڵێک ده‌ق بین که‌ تێیاندا ژنان ئه‌زموونی تایبه‌تی خۆیان گێڕابێته‌وه‌. به‌ بڕوای من زۆر شت بۆ به‌جێهێنانی ئه‌م ئه‌رکه‌ پێویستن: شاره‌زایی له‌ گه‌ڵ که‌ره‌سه‌کانی هونه‌ری ڕۆمان، که‌ڵکوه‌رگرتن له‌ ئه‌زموونی ڕۆماننووسیی ڕۆژاوایی، وه ڕه‌خساندنی هه‌لومه‌رجی له‌باری کۆمه‌ڵایه‌تی. به‌ڵام له‌ هه‌مووی ئه‌وانه‌ گرنگتر وێرانی ژنانه‌ بۆ شکاندنی چوارچێوه‌ داسه‌پاوه‌کان و خه‌مڵاندنی گرفته‌ ئینسانی، نه‌ته‌وه‌یی، جنسی و جۆراوجۆره‌کانی تر‌ به‌ که‌ره‌سه‌ شیاوه‌کانی‌ ئه‌ده‌بی.

خوێندنه‌وه‌ی به‌رهه‌می ڕۆماننووسانی ژنی کورد نیشان ده‌دات که‌ باوه‌ڕ به‌ دابه‌شکردنی ڕۆمان له‌سه‌ر بنه‌مای جنسی ته‌نیا دابه‌شکردنێکی ڕواڵه‌تییه‌ و له‌ باری تێما و شێوازدا خاڵی ئه‌وتۆ له‌ ئارادا نییه‌ که‌ بناغه‌یه‌کی قورس به‌م دابه‌شکردنه‌ بدات. له‌و ڕۆمانانه‌ی که‌ لێره‌دا خرانه‌ به‌رباس، تێماکان چ جیاوازییه‌کی بنه‌ڕه‌تییان له‌گه‌ڵ تێمای ڕۆمانی پیاواندا نییه‌. پرسی ئه‌نفال که‌ له‌ ئه‌ڤین ئاوی ژیانه و له‌ شه‌ده‌ی سه‌رگه‌رداندا پرسێکی سه‌ره‌کییه‌، له‌ زۆر ڕۆمانی پیاوانیشدا خراوه‌ته‌ به‌رباس. پرسی کۆڕه‌وی کۆچ بابه‌تی سه‌ره‌کیی تارمایی هه‌ڵه‌بجه‌ی ڕێبوار ڕه‌شیده‌ و کاراکتێری سه‌ره‌کیشی، فرشته‌، ژنه‌. پرسی کۆمه‌ڵایه‌تیی ژن و ئه‌و گرفتانه‌ی که‌ له‌ ڕوانگه‌ی ژنبوونه‌وه‌ تووشی ژنان دێت هه‌ر تێمای ڕۆمانی ژنان نییه‌ و ڕۆماننووسانی پیاویش تێمای له‌م چه‌شنه‌یان کردووه‌ته‌ هه‌وێنی به‌رهه‌مه‌کانیان.[37] تا ئه‌و جێگایه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر شێوازی تایبه‌تیی نووسین و گوزاره‌کردن‌ له‌ که‌سایه‌تی و داواکارییه‌کانی تایبه‌تیی ژنان، هێندێک له‌ ڕۆماننووسانی پیاو زۆر وه‌پێش ژنانی نووسه‌ر که‌وتوون‌ و له‌باری هونه‌رییه‌وه‌ سه‌رکه‌وتووتر بوون‌.[38] دیالۆگه‌کانی دڕک و گوڵی ئیبراهیم ئه‌حمه‌د، پێناسه‌کردنه‌کانی باڵنده‌کانی ده‌م بای عه‌تا نه‌هایی له‌ خولیا و حه‌زه‌کانی ژن، سنووره‌کانی خه‌یاڵی ژنان له‌ ئێواره‌ی په‌روانه‌ی به‌ختیار عه‌لیدا و ناسکی و ورده‌کارییه‌کانی که‌سایه‌تیی ژن له‌ پێده‌شتی کارمامزه‌ کوژراوه‌کانی شێرزاد حه‌سه‌ندا، دیالۆگ و پێناسه‌ ڕێئالیستییه‌کانی محه‌مه‌د مه‌ولود له‌ ڕێگادا و کێشه‌ و ئازاره‌کانی دژایه‌تی له‌نێوان ویستی کچ و ده‌مارگیریی باوک له‌ کۆمه‌ڵه‌ شاخێ به‌رز و ... ی که‌ریم دانشیاردا، هه‌موو ئه‌و ده‌قه‌ کوردییه‌ سه‌رکه‌وتوانه‌ن که‌ ده‌بێ ژنانی نووسه‌ر بۆ به‌هێزکردنی به‌رهه‌می ئه‌ده‌بیی خۆیان ئاوڕی جدییان لێ بده‌نه‌وه‌.

دوای خوێندنه‌وه‌ی به‌رهه‌می ڕۆماننووسانی ژنی کورد ده‌کرێ مرۆڤ ئه‌م پرسیارانه‌ ئاراسته‌ بکات که‌ ئه‌وان چه‌نده‌ توانیویانه‌ ئه‌و چوارچێوه‌ باوانه‌ی که‌ بۆ ژن داندراون هه‌ڵوه‌شیننه‌وه‌ یاخود بیانبه‌نه‌ ژێر پرسیار. ئایا ژنان له‌ نووسراوه‌ی نووسه‌ری ژنی کورددا توانیویانه‌ چوارچێوه‌ی پێناسه‌ی‌ بۆ نموونه‌ ‌نامووس، ‌شه‌رم و حه‌یا، فیداکاری، خۆبه‌خشی، وه‌فاداری، ماڵداری، داوێنپاکی، مێهره‌بانی، میوانداری و ...، که‌ ده‌کرێ بڵێین ده‌ستکرد و سازکراوی پیاوانن، بگۆڕن؟ ئایا کاراکتێری ژنی ڕۆمانه‌ کوردییه‌کانی ژنانی کورد له‌ به‌رامبه‌ر زه‌ینییه‌تی پیاواندا سه‌ربزێوی ده‌که‌ن؟ ئایا ژنانی نووسه‌ری کورد چه‌نده‌ له‌ شکاندنی سانسۆری کۆمه‌ڵایه‌تی له‌مه‌ڕ ژنان سه‌رکه‌وتوون؟ ئایا ژنانی نووسه‌ری کورد له‌ ژیانی کاراکتێره‌کانیاندا توانیویانه‌ ژن له‌ ژێر باری زه‌ینی پیاوسالارانه‌ ڕزگار بکه‌ن؟ خوێندنه‌وه‌ی من له‌م ڕۆمانانه‌ی سه‌ره‌وه،‌ وه‌ڵامێکی ئه‌رێنی به‌م پرسیارانه ناداته‌وه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌م ڕاستییه‌، هاتنه‌ مه‌یدانی ژنانی کورد له‌ باری نووسینی ڕۆماندا ئه‌و خاڵه‌یه‌ که‌ جێگای دڵخۆشییه‌ و مرۆڤ ده‌کرێ هیوادار بێت که‌ ئه‌مه‌ سه‌ره‌تایه‌ک بێت بۆ ڕه‌وتێک که‌ پسانه‌وه‌ی نه‌بێت.

n په‌راوێز و سه‌رچاوه‌کان

[1]: Sellers, Susan, language and Sexual Difference: Feminist Writing in France, Macmillan, 1991, p. xi.
[2]: Toril Moi (1986), “Feminist literary criticism”, in Jefferson, Ann and Robey, David (eds), Modern Literary Theory: A Comparative Introduction (2nd edn), London: Batsford, 204-21, p. 204).
[3]: Shwalter, Elaine (1982), “Feminist criticism in the wilderness”, in Showalter, Elaine (ed.), The New Feminist Criticism: Essays on Women, Literature and Theory, London: Virago, 243-70, p. 13.
[4]: له‌ زمانی فه‌ڕانسه‌ویدا له‌نێوان female و inefemin جیاوازیی ئاوالناویی نییه‌، بۆیه‌ ure feminineecrit ده‌توانێ هه‌م ئاماژه‌ بێ به‌ نووسراوه‌یه‌ک که‌ پێوه‌ندیی به‌ له‌ش و سێکسوالیته‌ی ژنه‌وه‌ هه‌بێ یاخود شێوازێکی نووسین بێ که‌ ده‌کرێ بۆ نموونه‌ پیاوێکیش نووسێبیتی.
[5]: Shwalter, Elaine (1990), “Feminism and literature”, in Collier, Peter and Geyer-Ryan, Helga, Literary Theory Today, New York: Cornell University Press, 179-202, p. 187.
[6]: Showalter, (1982), opcit., p. 299.
[7]: Cixous, Hélèn (1981), “The laugh of the Medusa”, in Marks, Elaine and de Courtivron, Isabelle (eds), Cohen, Keith and Cohen, Paula (trans.), New French Feminisms: An Anthology, New York: Schocken Books, 245-64, p. 253.

[8]: Shwalter, Elaine (1990), opcit., p. 180.
[9]: Ibid., p. 179.
[10]: Ibid.
[11]: Eagleton, Mary (ed.) (1996), Feminist Theory: A Reader, Oxford: Blackwell. p. 338.
[12]: هه‌ڵبه‌ت له‌ 1977 کتێبی به‌ناوبانگی شوالتر ئه‌ده‌بییاتێکی خۆیان (A Literature of Their Own) به‌ باس له‌سه‌ر ڕۆماننووسانی ژنی ئینگلیسی له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌ و بیستدا، به‌کرده‌وه‌ هه‌وڵی به‌کارهێنانی تیۆریی جینۆکریتیسیزمی دابوو. شوالتر ده‌لێت که‌ ناوی ئه‌م کتێبه‌ی له‌ جان ستوارت میل به ‌نێوی The Subjection of Women (لکاندنی ژنان) وه‌رگرتووه‌، نه‌ک ئه‌و جووره‌ که‌ زۆر که‌س بۆی چووبوون له (A Room of One’s Own) دیوێکی خۆیانی ڤیرجینیا وولف. به‌ پێی جینۆکریتیسیزم هه‌موو نووسینێک مۆرکی ژێنده‌ری پێوه‌یه‌. نووسینی ژنان هه‌موو کاتێ دووده‌قییه‌ یانی له‌ دیالۆگدایه‌ له‌گه‌ڵ دابونه‌ریتی ئه‌ده‌بیی ژنانه‌ و پیاوانه‌. جینۆکریتیسیزم به‌وه‌ تاوانبار کراوه‌ که‌ لێکۆڵینه‌وه‌ی نووسینی ژنان جیاوازیخوازه separatist))، واتا ئه‌م شێوه‌ ڕه‌خنه‌یه‌ جۆرێکه‌ له‌ سێکسیزمی ئاوه‌ژوو.
[13]: Shwalter, Elaine (1990), opcit., p. 189.
[14]: Ibid., p. 189.
[15]: بۆ زانیاریی پتر له‌سه‌ر بیروڕای جۆراوجۆری ڕه‌خنه‌گرانی فێمینیست له‌سه‌ر تایبه‌تمه‌ندیی زمان و شێوازی ژنانه‌، بڕوانه‌:
Sellers, Susan, language and Sexual Difference: Feminist Writing in France, Macmillan, 1991.
[16]: Ostriker, Alicia (1986), Stealing the Language, Boston: Beacon Press, p. 9.
[17]: Stanley, Julia Penelope and Wolfe, Susan J. , Toward a Feminist Aesthetic, Chrysalis, 6 (1078), pp. 59, 67.
[18]: بۆ زانیاریی زیاتر له‌سه‌ر بۆچوونی فێمینیسته‌کانی فه‌ڕانسه‌وی و بنه‌مای تێگه‌یشتنی ئه‌وان له‌ زمان بڕوانه‌:
Susan Sellers, language and Sexual Difference: Feminist Writing in France, Macmillan, 1991.
[19]: Moi, Sexual/Textual Politics, London: Methuen, 1985, p. 163.
[20]: Luce Irigary, ’Sexual Difference’ in French Feminist Thought, pp. 118-130, translated by Sëan Hand.

[21]: Woolf, Virginia (1994), A Room of One’s Own, Flamingo Modern Classic, pp. 53-54. (first published in 1929 by the Hogarth Press Ltd.)
[22]: له‌ 1640 هه‌تا 1700 نووسینی ژنان ته‌نیا 1.2%ی بڵاوکراوه‌کانی بریتانیایان پێک ده‌هێنا. بۆ زانیاری له‌مه‌ڕ هه‌لومه‌رجی ژنان و باسی ژێنده‌ر له‌ قۆناغه‌کانی به‌رایی ئوروپای نوێدا، بڕوانه‌:
Wiesner, Merry E. (2000), Women and Gender in Early Modern Europe: New Approaches to European History, Cambridge: Cambridge University Press.
[23]: ئه‌گه‌ر وه‌بیر خۆمانی بێنینه‌وه‌ که‌ مارتین لوتێر، یه‌ک له‌ پێشه‌نگه‌کانی ڕێنێسانس، چۆن نیفره‌تی خۆی له‌ پاپ ده‌رده‌بڕێت، بۆمان ده‌رده‌که‌وێت که‌ ته‌نانه‌ت له‌و سه‌ر‌ده‌میشدا ژن چ جێگایه‌کی له زه‌ینی پیاواندا هه‌بووه‌. لوتێر بۆ ده‌ربڕینی بێزاری و ڕقی خۆی له‌ پاپ، ئه‌و وه‌ک قه‌حبه‌ی بابیلۆن ناوزه‌د ده‌کات‌.
[24]: Wiesner, opcit., p. 190.
[25]: گرفتی ژنبوون، ته‌نانه‌ت له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌می ئوروپاشدا وای ده‌کرد که‌ هێندێک نووسه‌ری ژن، به‌ نێوی پیاوان به‌رهه‌مه‌کانیان بڵاو که‌نه‌وه‌. ئه‌م کاره‌ مه‌جالی ئه‌وه‌ی ده‌دانێ که‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی زاڵی پیاوانه‌ و له‌ هه‌مان کاتدا له‌ ئازادی ئه‌وان که‌ڵک وه‌رگرن. له‌ ناو ژنانێکدا که‌ به‌رهه‌مه‌که‌یان به‌ نێوی پیاوان بڵاو کردووه‌ته‌وه‌، ده‌کرێ ئاماژه‌ به‌م نووسه‌رانه‌ بکرێت: ئێرنێست ئالگرێنی سوێدی که‌ ناوی ڕاسته‌قینه‌که‌ی ڤیکتۆریا بێنێدیکتسۆن بوو. جۆرج ئێلیۆتی ئینگلیسی که‌ ناوی ڕاسته‌قینه‌ی ماری ئان ئیڤانس بوو. فێرناند کابالێرۆی سپانیایی که‌ ناوی ڕاسته‌قینه‌ی سیسیلیا به‌ل بوو. جۆرج‌ ساندی‌ فه‌ڕانسه‌ویش له‌ ڕاستیدا نازناوی ژنێک بووه‌. هه‌ڵبه‌ت له‌ نیوه‌ی دووهه‌می سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌دا ژنانێک ده‌بینین که‌ له‌ به‌رهه‌مه‌کانیاندا باس له‌ گرفتی ژنان و مێردکردن ده‌که‌ن و ته‌نانه‌ت زه‌ماوه‌ند و ژیانی هاوسه‌ری ده‌به‌نه‌ ژێر پرسیار. ئافرا بێهن، مارگارێت کاوێندیش، فڕانس بۆتبی و ئێلیزابێت پۆلوێل له‌ ڕیزی ئه‌و نووسه‌رانه‌ دان که‌ گرفتی پێکهێنانی ژیانی هاوسه‌ری بۆ ژنان باس ده‌که‌ن. هه‌ر له‌ سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌ش ڕا ژنان ده‌ست به‌ نووسینی ژیاننامه‌ی خۆیان ده‌که‌ن و بابه‌تگه‌لی ئه‌خلاقی و رۆحی و هه‌ستییانه‌ ده‌بنه‌ هه‌وێنی نووسینه‌ ژیاننامه‌یییه‌کانیان. له ‌ڕاستیدا ئه‌وه‌یکه‌ هێندێک ژن به ‌نێوی پیاوان به‌رهه‌مه‌کانی خۆیان بڵاو کردووه‌ته‌وه و که‌سیش پێینه‌زانیوه‌،‌، ده‌توانێ پشتیوانی به‌هێزی ئه‌م باسه‌ بێت که‌ مرۆڤ ناتوانێ له‌ نێوان شێوازی نووسینی ژنانه‌ و پیاوانه‌دا جیاوازی دابنێت.
[26]: Woolf, opcit., P. 116.
[27]: وولف ئاماژه‌ به‌ کۆمه‌ڵێک نووسه‌ر ده‌کات که‌.نه‌نێرنه‌مێن (androgynous): شێکسپیر، کیتز، ستێرن، کووپێر، له‌مب، کالێریج. شێلی ره‌نگه‌ هه‌ر جنسی نه‌بوبێ. میلتۆن و بێنجانسۆن نێرایه‌تییان زۆر بووه‌ و هه‌روه‌ها وردسورس و تۆلستۆی. پڕۆست ته‌واو نه‌نێرنه‌مێ بووه‌ (وولف، سه‌رچاوه‌ی ئاماژه‌پێکراو، ل. 112).
[28]: Wiesner, opcit, p. 191.
[29]: دمدمی عه‌ڕه‌ب شه‌مۆ یه‌که‌مجار ساڵی 1966 له‌ سۆڤیه‌تی به‌رێ چاپ کرا و دواتر له‌ ساڵی 1983 له‌ سوێد چاپ ده‌کرێته‌وه‌. وه‌رگێڕانه‌که‌ی مامۆستا شوکور مسته‌فا یه‌که‌مجار له‌ 1975 له‌ به‌غدا چاپ ده‌کرێت و له‌ 1984دا بۆ جاری دووهه‌م چاپ ده‌کرێته‌وه‌.
[30]: كۆچ که‌ یه‌که‌مجار له‌ ساڵی 1994 له‌ سوید بڵاوده‌بێته‌وه‌، هه‌ڵگری ناسنامه‌ی "چیرۆک"ه‌. به‌ڵام دواتر هه‌ر ئه‌م "چیرۆکه‌" به ‌بێ هیچ گۆڕانکارییه‌ک ده‌بێت به‌ "ڕۆمان". بۆ ئه‌م گۆڕانه‌ ژانرییه‌، نووسه‌ر هیچ روونکردنه‌وه‌یه‌ک به ‌ده‌سته‌وه‌ نادات. تۆ بڵێی باوبوونی ڕۆمان له‌ ڕۆژگاری ئێستادا بووبێته‌ هۆی ئه‌م مۆتاسیۆنه‌؟ هه‌رچۆنێک بێت به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی به‌ پێی لایه‌نه‌ هونه‌رییه‌کانی میدالیای سه‌رکه‌وتن وه‌رده‌گرێ نه‌ک به‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ سه‌ر به‌ کام جۆر‌ی ئه‌ده‌بییه، شتێک که‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا پۆلینکردنێکی تێکنیکی و ده‌ستکرده‌ نه‌ک جه‌وهه‌ری. ڕه‌نگه‌ خوێنه‌ره‌وان له‌سه‌ر ڕۆمان یان چیرۆک بوونی ده‌قێک کێشه‌یان هه‌بێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی که‌ نووسه‌ر خۆی له‌ دوو سه‌رده‌می جیاوازی زه‌مه‌نیدا دوو ناسنامه‌ی جیاواز بۆ به‌رهه‌مێکی خۆی هه‌ڵبژێرێت، به‌ لانی که‌م پێویستی به‌ ئاماژه‌یه‌ک هه‌یه‌.
[31]: هه‌روه‌ک ئه‌م ڕێکه‌وتانه‌ نیشان ده‌ده‌ن ماوه‌ی نووسینی ئه‌م ڕۆمانه‌ ده‌ ڕۆژه‌. ڕه‌نگه‌ ماوه‌ی نووسینی ڕۆمانێک له‌ نووسه‌رێک بۆ نووسه‌رێکی تره‌وه‌ زۆر جیاواز بێ و که‌س نه‌توانێ بۆ نووسینێک ماوه‌یه‌کی دیاریکراو ده‌ستنیشان بکات. به‌ڵام ئه‌وه‌ی لای من شتێکی نائاساییه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ مرۆف له‌ ماوه‌ی ده‌ ڕۆژدا بتوانێ ڕۆمانێک بنووسێت. هه‌ڵبه‌ت لێره‌دا به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ فه‌رمایشته‌که‌ی خاتوو مه‌هاباد جێی متمانه‌ نییه‌، به‌ڵکوو مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌م‌ ماوه‌یه‌ زۆر که‌مه‌. پێمخۆشه‌ لێره‌دا ئاماژه‌ به‌ نموونه‌ی دوو ڕۆماننووسی له‌ ئاستی جیهانیدا ناسراو بکه‌م، بۆ ئه‌وه‌یکه‌ ئاماژه‌یه‌کم کردبێت به‌ گرنگی ته‌رخانکردنی ماوه‌ی پێویست بۆ نووسینی ڕۆمان، هه‌ڵبه‌ت ئه‌گه‌ر بمانهه‌وێت به‌رهه‌مێکی ئه‌ده‌بیی نه‌مر له‌خۆمان به‌جێ هێڵین. یه‌ک له‌م نموونانه‌ ڕۆمانی پیره‌مێرد و زه‌ریایه‌ له‌ نووسینی ئێرنێست هێمینگوه‌ی. هێمینگوه‌ی شێست جار به‌م ڕۆمانه‌دا چووه‌ته‌وه‌ و گۆڕانکاریی تێدا پێک هێناوه‌. ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌باری ژماره‌ی لاپه‌ڕه‌وه‌ ناگاته‌ نیوه‌ی ئه‌ڤین ئاوی ژیانه. نموونه‌یه‌کی تر نووسه‌ری به‌ناوبانگی ئاڵمانی تیۆدۆر فۆنته‌ینه‌ که‌ توماس مان به‌ باوکی خۆی ناوی ده‌بات و هاینریش مان به‌ خوڵقێنه‌ری ڕۆمانی نویی ئاڵمانی ناوی‌ ده‌بات و گۆنتێر گڕاس و سامۆئێل بێکێت خۆیان له‌ژێر کارتێکه‌ریی ئه‌ودا ده‌بینن. فۆنته‌ین به‌دوای ده‌یان ساڵ نووسین و سه‌لماندنی توانایی خۆی له‌بواری ڕۆژنامه‌نووسی، ڕه‌خنه‌ و بیره‌وه‌رینووسی، ڕۆمانی ئێفی بریست له‌ ته‌مه‌نی حه‌فتا ساڵیدا ده‌نووسێت و ماوه‌ی نووسینی ئه‌م ڕۆمانه‌ شه‌ش ساڵ ده‌خایه‌نێت (1894-1889). له‌سه‌ر گرنگی ئه‌م ڕۆمانه‌ توماس مان ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر کتێبخانه‌یه‌ک شه‌ش ڕۆمانی گه‌وره‌ی جیهانی تێدا‌بێت، ناکرێ یه‌ک له‌وان ئێفی بریست نه‌بێ. هه‌تا ئێستا ئه‌م ڕۆمانه‌ چوار جار کراوه‌ته‌ سوێدی و بووه‌ته‌ هه‌وێنی چوار فیلمی سینه‌ماییش. له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ باسی ئه‌م وتاره‌دا ده‌بێ بڵێم که‌ ئێفی بریست ناوی پاڵه‌وانی سه‌ره‌کیی ئه‌م ڕؤمانه،‌ ژنێکه‌ که‌ پێشانده‌ری هه‌وڵی مرۆڤه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی خۆشبه‌ختی. دیالۆگه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌ که‌ زۆربه‌یان هی ژنانن، نیشان ده‌ده‌ن که‌ چۆن نووسه‌رێکی پیاو ده‌توانێ گوزاره‌ له‌ که‌سایتی ژن و خولیا و ئاواته‌کانی بکات.
[32]: پوشکین له‌ ساڵانی 33-1829 ڕۆمانی Eugene Onegine ده‌نووسێت و ڤیکرام سێت له‌ ساڵی 1986 ڕۆمانی The Golden Gate ده‌نووسێت. به‌ باوه‌ڕی من هه‌رجۆره‌ پاساودانێکی ڕۆمانی شیعری به‌ به‌رهه‌مگه‌لی له‌م چه‌شنه،‌ ده‌بێ جیاوازییه‌ بنچینه‌یییه‌کانی نه‌ریتی شیعری له‌ ڕۆژاوا و ڕۆژهه‌ڵاتدا له‌به‌رچاو بگرێت.
[33]: گه‌لاوێژ هه‌تا ئێستا زۆر چیرۆک و ڕۆمانی بڵاو کردووه‌ته‌وه‌. به‌داخه‌وه‌ من ده‌ستم به‌ کاره‌کانی تری ڕانه‌گه‌یشتووه‌ و بۆیه‌ لێره‌دا ته‌نیا له‌سه‌ر باڵی سیمرخ بووه‌ته‌ بابه‌تی خوێندنه‌وه‌ی من. به ‌پێی ئه‌و زانیارییانه‌ی من وه‌ده‌ستم خستوون هه‌تا ئێستا ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ له ‌لایه‌ن گه‌لاوێژه‌وه‌ بڵاو بوونه‌ته‌وه‌: 1) به‌ره‌و ئه‌شکه‌وتی دلێران (سێ به‌رگ) 2) دایک و کوڕ 3) بووکی فاته‌خان 4) به‌هار و پایزی خونچه 5) دنیا بێشه‌یه 6) گه‌شتی کوردستان 7) ڕێبوارێکی سه‌رگه‌ردان 8) کاره‌که‌ر.
[34]: په‌ره‌ی ڕۆمانی گشتپه‌سه‌ند له‌ ئێران ده‌ربڕی ڕاستییه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ که‌ ئه‌م وڵاته‌ له‌ باری کولتوری و سیاسی و ڕۆشنبیرییه‌وه‌ تووشی هاتووه‌. پرسی تاکه‌که‌س و گه‌ڕان به ‌شوێن شوناسدا یه‌ک له‌ پرسه‌ باوه‌کانی کۆمه‌ڵگای ئێستای ئێرانه‌. بۆ زانیاریی پتر له‌سه‌ر نووسینی ژنان له‌ ئێران بڕوانه‌: عابدینی، حسن، داستان نویسی زنان: راه‌های رفته‌ و دستاوردها، باران: فصلنامه‌ی فرهنگ و ادبیات، ش. 4-5، تابستان 2004، استکهلم.
[35]: داهێنان له‌ ڕۆمانی گشتپه‌سه‌نددا تا ڕاده‌یه‌کی زۆر ونه و لایه‌نی لاساکردنه‌وه‌ زۆر به‌رجه‌سته‌یه‌. له‌مجۆره‌ ڕۆمانه‌دا گرفتی ژیانی ڕۆژانه‌ی مرۆڤه‌کان به ‌بێ ده‌کارهێنانی مێتافۆر ده‌خرێته‌ به‌ر دیدی خوێنه‌ره‌وه‌. به‌ڵام لایه‌نی داهێنان له‌ ڕۆمانی چلۆنایه‌تیدا زۆر به‌رچاوه‌ و داهێنانی هونه‌ری که‌ خۆی له‌ ئافراندنی جیهانێکدا ده‌نوێنێت، ناسنامه‌ی سه‌ره‌کی ئه‌مجۆره‌ ڕۆمانه‌یه‌.
[36]: هه‌روه‌ک له‌م وتاره‌دا ده‌بینین ژماره‌ی ڕۆماننووسانی ژن له‌ ئه‌ده‌بییاتی کوردیدا زۆر که‌من. دوو نووسه‌ره‌ ژنه‌که‌ی ڕۆژهه‌ڵات، نه‌سرینی جه‌عفه‌ری و زێنه‌بی یوسفی، بێگومان له ‌ژێر کارتێکه‌ریی ئه‌و ڕه‌وته‌ دان که‌ له‌ ئێراندا له‌ ئارادایه‌. له‌بیرمان بێت که‌ ژماره‌ی ڕۆماننووسانی ژن له‌ ئێران له‌م ساڵانه‌ی دواییدا به ‌شێوه‌یه‌کی به‌رچاو چووه‌ته‌ سه‌ر و ژنان له‌ ئاستی چه‌ندایه‌تییه‌وه‌ به‌قه‌د پیاوان ڕۆمان چاپ ده‌که‌ن و ته‌نانه‌ت له‌ باری ژماره‌ی چاپکردنه‌وه‌ی هێندێک ڕۆماندا له‌ پیاوان وه‌پێشتر که‌وتوون. سێ نووسه‌ره‌ ژنه‌که‌ی تاراوگه، گه‌لاوێژ، مه‌هاباد قه‌ره‌داغی و ڕێواس ئه‌حمه‌د، بێگومان له ‌ژێر کارتێکه‌ریی شێوه‌ژیانی تاراوگه‌ دان و ئیمکاناتی تاراوگه‌ له‌ نووسینی ڕؤماندا هانده‌ریان بووه‌. ئه‌وه‌یکه‌ ئه‌حلام مه‌نسوور له‌ ماوه‌ی بیستوچوار ساڵدا نه‌یتوانیوه‌ ڕۆمانه‌که‌ی چاپ کات، ده‌ربڕی ئه‌وه‌یه‌ که‌ هه‌لومه‌رج چه‌نده‌ خاڵێکی گرنگه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی ئه‌ده‌بیدا. له‌ باکوری کوردستانیش، سۆزان سامانجی له‌ ساڵی 2004 یه‌که‌م ڕۆمانی خۆی، هه‌ڵبه‌ت به‌ زمانی تورکی، بڵاو کرده‌وه‌. سۆزان سامانجی پێشتر چوار کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکی کورتی بڵاو کردبۆوه‌. هێندێک له‌ چیرۆکه‌کانی سۆزان وه‌گێڕدراونه‌ سه‌ر‌ کۆمه‌ڵێک زمانی ئوروپایی. چه‌ند چیرۆکیشی کراونه‌ته‌ کرمانجی و سۆرانی. چیرۆکه‌کانی سۆزان له‌ تورکیا، له‌ لایه‌ن زۆر ڕه‌خنه‌گری ئه‌ده‌بییه‌وه‌ به‌ چیرۆکی به‌رزی ئه‌ده‌بی و سه‌رکه‌وتوو نرخاندراون.
[37]: بۆ خوێندنه‌وه‌ی ده‌قێک که‌ به‌وپه‌ڕی جوانیناسیی ئه‌ده‌بی گرفته‌کانی ژنێک له‌گه‌ڵ هاوسه‌ره‌که‌ی ده‌کات به‌ هه‌وێنی چیرۆکێکی کورت، بڕوانه‌ چیرۆکی "ئه‌و باڵنده‌ برینداره‌ی که‌ منم" له‌ نووسینی عه‌تا نه‌هایی که‌ له‌ 2004دا له ‌لایه‌ن ده‌زگای سه‌رده‌م له‌ سلێمانی بڵاو بووه‌ته‌وه‌. کاراکتێری سه‌ره‌کیی ئه‌م چیرۆکه‌ ژنێکه‌ که‌ له‌ خه‌ونیدا سکاڵایه‌ک له‌گه‌ڵ مه‌ستوره‌ی کوردستانیدا ده‌کات و به‌ربه‌ره‌کانییه‌ خیاڵییه‌که‌ی خۆی له‌ هه‌مبه‌ر مێرده‌که‌ی بۆ مه‌ستوره‌ باس ده‌کات.
[38]: هه‌بوونی ڕێئالیزمی جادوویی له‌ دوو ڕۆماندا (ژن و شه‌ده‌ی سه‌رگه‌ردان) و ئاماده‌بوونی تۆوه‌کانی جۆرێک له‌ سوررێئالیزم له‌ ئه‌ڤین ئاوی ژیانه‌، ره‌نگه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و هه‌لومه‌رجه تایبه‌تییانه‌ بن که‌ له‌ کۆمه‌ڵگای کوردیدا ئاماده‌یییان هه‌یه‌، هه‌لومه‌رجێک که‌ ژنان ناچار ده‌کات بۆ خستنه‌ ڕووی حه‌ز و خواسته‌کانیان له‌ پشت جیهانێکی مێتافۆریکدا خۆیان بشارنه‌وه‌.

25.4.05

ئاقیبه‌تمان خێر بێ!

دوکتۆر مارف خه‌زنه‌دار: "... ڕه‌نگه‌ ئه‌وانه‌ی ئه‌ندامن[له‌ کۆڕی زانیاری دا] ئه‌گه‌ر له‌ وڵاتێکی تر بن، نه‌که‌ونه‌ نێو موئه‌سیسه‌یه‌کی ئه‌وتۆ؛ ... شه‌خسه‌کان ئه‌و مسته‌وایه‌یان نیه‌[نییه‌] کاکی خۆم... ئیستا تێمان دایه‌ ته‌بیبه‌، تێمان دایه‌ موته‌رجیمه‌، تێمان دایه‌ دوکتۆرای میکانیکه‌... به‌ نیسبه‌ت کاری کۆڕه‌که‌، موته‌خه‌سیس نین. ئه‌و 13 که‌سه‌ی به‌رپرسن هه‌موویان موته‌خه‌سیسی مه‌سه‌له‌که‌ نین؛ گرفت ئه‌وه‌یه‌. ته‌عاونه‌که‌ش ناکرێ. ده‌زانی بۆ؛ چونکه‌ به‌ڕاست بڵێم موسه‌قه‌فه‌که‌ دوور که‌وتۆته‌وه‌ لێی، بۆ؟ چونکه‌ ئه‌وه‌ی ده‌بێ ببێ به‌ ئه‌ندام و کاری پێده‌کرێ پرسی پێنه‌کراوه. له‌ ماوه‌ی ئه‌و چوار ساڵه‌ دا هه‌رکه‌سێکی داوای لێکرابێ هاتووه‌ یارمه‌تی کۆڕی داوه‌، حقووقیان نه‌داوه‌تێ هه‌تا ئێستا. ... یاسای کۆڕ ته‌نیا له‌ دهۆک و هه‌ولێر بڕ ئه‌کا. له‌ سلێمانی ناکا." - گۆڤاری مه‌هاباد، ژماره‌ 47-
http://www.govar-mehabad.com
هه‌ڵکه‌وت عه‌بدوڵڵا: "... ئه‌و مامۆستا و ڕاگرانه ئه‌گه‌رچی خاوه‌ن ماسته‌رنامه‌ و دوکتۆرانامه‌ن، به‌ڵام له‌ ڕووی ئه‌قڵییه‌وه دواکه‌وته‌ و له‌ ڕووی ئاسۆی تێڕوانینه‌وه‌ ته‌سکبینن، له‌ ڕووی تواناوه‌ لاوازن و له‌ ڕووی خۆ په‌روه‌رده‌کردن و خۆ ده‌وڵه‌مه‌ندکردنه‌وه‌ به‌ زانین و زانیاریی نوێ، په‌ککه‌وته‌ و له‌ ڕووی په‌یوه‌ندیی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه موحافزه‌کارن و گوناه و تاوانه‌ چاره‌نووسی نه‌وه‌کانی داهاتووی خۆمانیان بده‌ینه‌ ده‌ست.

... هه‌ندێک له‌و مامۆستایانه‌ ماسته‌رنامه‌ و دوکتۆرانامه‌‌یان له‌ زانکۆگه‌لی وه‌ها به‌ده‌ستهێناوه‌ که‌ دان به‌ ڕاستبێژیی شێوازی بڕوانامه‌یاندا نانرێت، یاخود "توێژینه‌وه‌"ی بڕوانامه‌که‌یان به‌ری ڕه‌نج و ماندووبوونی خۆیان نییه‌، به‌ڵکو بۆیان ئاماده‌ کراوه‌...

له‌م سه‌کۆیه‌وه‌ بانگهێشتنی زانکۆکانی کوردستان ده‌که‌م چاوێک به‌ مامۆستا و ڕاگری کۆلێژه‌کانی خۆیاندا بخشێننه‌وه‌ و ڕێسا و ڕێنمایی دامه‌زراوئاسایان بۆ دیاریبکه‌ن[دیاری بکه‌ن] و کۆمه‌ڵێک پێوانه‌ ده‌ستنیشان بکه‌ن بۆ شێوازی وانه‌وتنه‌وه‌، گه‌شه‌به‌خۆدان و مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ خوێندکاراندا و خۆیان له‌ ده‌ستی ئه‌و زانکۆکارانه‌ ڕزگار بکه‌ن که‌ به‌ که‌ڵکی زانکۆ نایه‌ن." - ڕۆژنامه‌ی کوردستانی نوێ[بۆخۆیان ده‌نووسن "ڕۆژنامه‌یه‌کی سیاسیی ڕۆژانه‌یه‌"- که‌ گوترا "ڕۆژنامه‌" دیاره‌ ڕۆژانه‌یه، ئیدی "ڕۆژانه‌"که‌ پێویست نییه‌]‌، ژماره‌ 3653، 24.4.2005. لاپه‌ڕه‌ 8، وتاری "زانکۆکانمان له‌ کوێره‌ڕێگه‌ دا- ئه‌و زانکۆکارانه‌ی به‌ که‌ڵکی زانکۆ نایه‌ن"-
http://www.puk.org/web/htm/pub/kn/3653/08.pdf
ئه‌وه‌ وه‌زعی کۆڕی زانیاری و زانکۆکانی کوردستان بێ، ده‌بێ به‌زه‌ییمان به‌ زمانی کوردی و به‌ره‌ی داهاتوو دا بێته‌وه.

ئه‌گه‌ر کۆڕی زانیاری به‌ بڕشت با، ده‌یتوانی کارێکی وا بکا هه‌موو لایه‌ک ڕه‌وتێکی زانستی و ڕاست و بێ گرێ بۆ یه‌کگرتن و یه‌کده‌ستکردنی زمان و ڕێنووس بگرنه‌ به‌ر، به‌ڵام ئه‌و ڕه‌وته‌ی ئێستا له‌ بڵاوکراوه‌ و دام و ده‌زگاکاندا گیراوه‌ته‌ به‌ر، له‌ کتێب و گۆڤار و ڕۆژنامه‌کانڕا بگره‌ تا ده‌گاته‌ ته‌له‌ویزیۆنه‌کان، بۆ هه‌رکوێیه‌ک بچێ، به‌ره‌و زمان و ڕێنووسێکی یه‌کگرتوو و ستاندارد ناچێ.

لێره‌دا مه‌به‌ستم له‌ زمان ئه‌و لایه‌نه‌یه‌ که‌ به‌ "ستانداردی سۆرانی" نێودێر کراوه‌، نه‌ک زمانێکی یه‌کگرتووی گشتی بۆ هه‌موو کورد، چونکه‌ پێم وانییه‌ یه‌کگرتوویییه‌کی ئاوا بگونجێ. ‌پێداگرتنی به‌رچاوته‌نگانه‌ش‌ له‌و‌ پێناوه‌ دا به‌ شێوازێکی ڕاست نازانم.

ئه‌گه‌ر یاسای "کۆڕی زانیاری کوردستان" له‌ هه‌ولێر واوه‌تر بڕ نه‌کا و له‌ سلێمانیش بالۆره‌یه‌کی دیکه‌ لێبدرێ و ده‌سه‌ڵات و دام و ده‌زگاکانیش له‌و بواره‌ دا که‌مته‌رخه‌م بن، سه‌یر نییه‌ که‌ هه‌ر که‌سه‌ به‌ که‌چه‌ ڕببه‌ی خۆی بپێوێ! ئه‌و که‌مته‌رخه‌مییه‌ خه‌ڵکی وا ڕاهێناوه‌ خوو به‌ هه‌ڵه‌ و گرێ و گۆڵه‌کان‌ بگرن. په‌ره‌سه‌ندنی ئه‌و دیارده‌یه‌ به‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ک ده‌زانم له‌ زمانی کوردی.

زۆران هیوایان به‌وه‌ بوو که‌ ئه‌گه‌ر کورد خاوه‌نی ده‌سه‌ڵات بێ، ئه‌و گیروگرفتانه‌ چاره‌سه‌ر ده‌کرێن. ئێستا که‌ کورد له‌ به‌شێکی وڵاته‌که‌یدا خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاته‌، به‌داخه‌وه، له‌به‌ر که‌مته‌رخه‌میی کاربه‌ده‌ستان،‌ نه‌ک هه‌ر ئه‌و گیروگرفتانه‌ چاره‌سه‌ر نه‌کراو‌ن، به‌ڵکو ئاڵۆزتریش بوون و وێده‌چێ هه‌تا ئه‌و بایه‌ له‌و کونه‌یڕا[بریا هه‌ر کونێک با] بێ له‌وه‌ش ئاڵۆزتر بن.

زانکۆکان ده‌توانن له زۆر بواراندا ده‌ورێکی به‌رچاو بگێڕن و بۆ به‌ره‌ی داهاتوو ڕێخۆشکه‌ر بن؛ به‌ڵام کاتێک وه‌زعی مامۆستاکانی زانکۆکان به‌و چه‌شنه‌ بێ که‌ له‌سه‌ره‌وه‌ باسکرا، ئیدی هیوایه‌ک نامێنێ ئۆخژن بخاته‌ دڵی دڵسۆزان. ئه‌و وتانه‌ی له‌سه‌ر مامۆستای زانکۆکان گوتران مامۆستایه‌کی خۆ به‌ "نوێخواز" زانی یه‌کێک له‌ زانکۆکانی کوردستانی وه‌بیر هێنامه‌وه‌. ئه‌و مامۆستایه‌ که‌ وه‌ک شاعیر و نووسه‌ریش خۆی به‌ نۆ[ با بڵێین نۆزده، نه‌وه‌ک به‌ سووکایه‌تیی بزانێ‌] مانگای زاو ناگۆڕێته‌وه، له‌ وتووێژێکیدا ده‌فه‌رموێ: "هه‌ر شارێک خاسییه‌تی خۆی هه‌یه‌، من له‌ پاریس بووم، پێم سه‌یر بوو فه‌رانسیه‌کان چۆن ته‌حه‌ممولی ئه‌و هه‌موو مه‌غریبی و تونسی و جه‌زائیری و ئه‌فریقی و تورک و فارس و ئه‌رمه‌نیه‌ ده‌که‌ن، فه‌ره‌نسیه‌ک له ناو پاس دانیشتوه‌، یه‌کێک له‌ ته‌نیشتیه‌تی ده‌ڵێی مه‌یمونه‌ له‌ ئه‌فریقیا هاتووه‌، ئه‌وه‌ی لای چه‌پی ده‌ڵێی سه‌یه‌، ئه‌وه‌ی به‌رامبه‌ری ده‌ڵێی بزنه‌، کۆمه‌ڵێک حه‌یوانات له‌ ده‌وروبه‌ری ئه‌و فه‌ره‌نسیه‌ ده‌بینی... فه‌ره‌نسیه‌کان ته‌حه‌موولیان ده‌که‌ن، پاریس باوه‌ش به‌ بیانی دا ده‌کا، به‌ڵام به‌رلین، یان کۆبنهاگن وه‌کو جسمه‌کی غه‌ریب ده‌یبینێ، قبوڵی ناکا، قه‌دری ناگرێ‌..." - حه‌فته‌نامه‌ی مێدیا[بۆخۆیان له‌سه‌ر حه‌فته‌نامه‌که‌یان ده‌نووسن "ڕۆژنامه‌یه‌کی سیاسی هه‌فتانه‌یه"[ڕۆژنامه‌یه‌کی سیاسیی حه‌فتانه‌یه‌]"- که‌س نییه‌ پێیان بڵێ ئه‌گه‌ر "حه‌فتانه"‌یه‌ ناتوانێ "ڕۆژنامه‌" بێ] ‌، ژماره‌ 186، سێ‌شه‌ممه‌ 22.4.2005، لاپه‌ڕه‌8، بابه‌تی "بۆچی ده‌ڵێن هه‌ولێرییه‌کان فه‌قیرحاڵن"، وته‌کانی "د. فه‌رهاد پیرباڵ"-
http://www.yndk.com
21 ساڵه‌ له‌ ئاڵمانم، هێشتا وته‌ی وام له‌ نازییه‌کان نه‌بیستووه‌! به‌داخه‌وه‌م که‌ په‌تیاره‌یه‌کی ئاوا ده‌توانێ له‌ زانکۆیه‌کی کوردستاندا جێ خۆش بکا و وه‌ک "مامۆستا" گاڵته‌ به‌ چاره‌نووسی ئه‌و لاوانه‌ بکا که‌ به‌ داهاتووی گه‌له‌که‌مان داده‌ندرێن! وه‌ک شاعیر و نووسه‌ر زۆر فه‌رمایشی سه‌یری فه‌رمووه‌ و وای لێهاتووه‌ که‌س "هیچ" به‌ کڵاوه‌که‌ی نه‌پێوێ؛ ئه‌وه‌ وه‌ک مامۆستای زانکۆش ده‌ریخست چه‌ندی ده‌ باران دایه‌. بریا فه‌رمووباشی که‌ فه‌ره‌نسییه‌کان ئه‌ویان له‌ ناو "کۆمه‌ڵێک حه‌یوانات" دا به‌ چی شوبهاندووه‌! ئه‌و وتانه‌ لێره‌ له‌ هه‌ر مامۆستایه‌ک ببیسرێن ده‌بنه‌ هۆیه‌ک بۆ ئه‌وه‌ی ناچار بکرێ ده‌ست له‌ کار بکێشێته‌وه‌، به‌ڵام له‌ کوردستان ده‌بێ بگوترێ ئاقیبه‌تی‌ قوتابییانی ئه‌و مامۆستایه‌ خێر بێ!-[سه‌باره‌ت به‌ فه‌رمایشه‌کانی "د. فه‌رهاد پیرباڵ"، "نووره‌دین وه‌یسی"ش ئه‌م بابه‌ته‌ی نووسیوه‌].
http://www.dengekan.com/doc/2005/4/nuradinWaise19.pdf

12.4.05

15. ڕاچڵه‌کاندن (سورپریز)

v پاشماوه‌ی هونه‌ری داستان
-------------------------------------
ده‌یڤید لاج (David Lodge)
o وه‌رگێڕ: د. هاشم ئه‌حمه‌دزاده

"دیسان ده‌یڵێمه‌وه‌، من تۆم ده‌وێ،" سێر پیت له‌ کاتێکدا مێزه‌که‌ی ده‌کوتا ئه‌مه‌ی گوت. "من به ‌بێ تۆ ناتوانم درێژه‌ به‌ ژیان بده‌م. هه‌تا تۆ نه‌ڕۆێشتی تێنه‌گه‌یشتم چ ڕووی دا. له‌م ماڵه‌دا هه‌موو شتێک تێکچووه‌. ئیتر هه‌مان شوێن نییه‌. هه‌موو حیساباتی من دیسان تێکچوون. تۆ ده‌بێ بگه‌ڕێیه‌وه‌. تکایه‌ وه‌گه‌ڕێ. بێکیی ئازیز، تکایه‌ وه‌گه‌ڕێ."

"بێمه‌وه‌- وه‌ک چی، سێر؟" ڕێبێکا به‌ هه‌ناسه‌کێشانه‌وه‌ گوتی.

"وه‌ک خاتوو کراولی وه‌ره‌وه‌، ئه‌گه‌ر پێتخۆشه‌،" بارۆنێت[میر] گوتی له‌ کاتێکدا ده‌ستی به‌ کڵاوه‌ ڕه‌شه‌که‌ی گرتبوو. "ئه‌وێ! ئه‌مه‌ ڕازیت ده‌کات؟ وه‌ره‌وه‌ و ببه‌ به‌ هاوسه‌ری من. ئه‌تۆ هه‌ر ئه‌و ژنه‌ چاکه‌ی که‌ من هه‌موو کاتێ ناسیومی. تۆ له‌ هه‌ر ژنه‌ ئه‌شڕافییه‌ک له‌م وڵاته‌ عاقڵتری. دێیه‌وه‌؟ ئا یان نا؟"

"ئۆ، سێر پیت!" ڕێبێکا به‌ غه‌مناکییه‌کی زۆره‌وه‌ ئه‌مه‌ی گوت.

"بڵێ به‌ڵێ، بێکی،" سێر پیت درێژه‌ی دا. "من پیاوێکی پیرم، به‌ڵام پیرێکی باش. من هه‌تا بیست ساڵی تریش باشم. من تۆ خۆشحاڵ ده‌که‌م، ئه‌گه‌ر هاتوو ئه‌م کاره‌م نه‌کرد، تۆ هه‌رچی پێت خۆش بێ بیکه‌؛ هه‌رچی پێت خۆشه‌ خه‌رجی که‌؛ وه‌ له‌ هه‌موو شتێکدا سه‌رپشک به. من تۆ داده‌مه‌زرێنم. بڕوانه‌، هه‌موو شتێک به‌ڕێکوپێکی ده‌که‌م." وه‌ پیره‌پیاو که‌وته‌ سه‌ر چۆکان و به‌ نیگایه‌کی حیزانه‌ وه‌ک ساتیر [خودایه‌کی یونانی کۆن که‌ نیوه‌ی مرۆڤ و نیوه‌ی بزن بوو] ڕوانییه‌ بێکی.

ڕێبێکا به‌ ترس و سه‌رسوڕمانه‌وه‌ به‌ره‌و دواوه‌ گه‌ڕاوه. له‌ میانه‌ی ئه‌م مێژووه‌دا ئێمه‌ قه‌ت ئه‌ومان نه‌بینیوه‌ ئاوا ئاماده‌گیی زه‌ینی له ‌ده‌ست بدات؛ به‌ڵام ئێستا له ‌ده‌ستی دابوو، وه‌ هێندێک ‌له‌ ڕه‌سه‌نترین فرمێسکه‌کانی ڕشت که‌ له‌ ژیانیدا به‌ چاوانیدا هاتبوونه‌ خوار.

"ئۆ، سێر پیت!" ئه‌و گوتی. "ئۆ، سێر- من- من زه‌ماوه‌ندم کردووه‌." - ویلیام مه‌یکپیس تاکێرای غروری جوان (1848)-

زۆربه‌ی گێڕانه‌وه‌کان تۆوێکی ڕاچڵه‌کاندنیان تێدایه‌. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ بتوانین هه‌موو گرێکانی گرێچن پێشبینی بکه‌ین، وێناچێ که‌ گرێچنێکی وا ڕامانکێشێت. به‌ڵام گرێکان ده‌بێ له‌ هه‌مان کاتدا که‌ چاوه‌ڕواننه‌کراون توانایی ئه‌وه‌شیان هه‌بێ که‌ جێگای متمانه‌ بن. ئه‌ره‌ستو ئه‌م شته‌ به‌ پێریپێتیا یاخود ئاوه‌ژوویی ناودێر ده‌کات و ئه‌ویش بریتییه‌ له‌ گۆڕانی له‌ناکاوی حاڵه‌تێک له‌ شته‌کان بۆ حاڵه‌تێکی به‌پێچه‌وانه‌، که‌ زۆر جاران له‌گه‌ڵ "دۆزینه‌وه‌" تێکهه‌ڵکێش ده‌کرێت، به‌ واتایه‌کی تر گواستنه‌وه‌ی نه‌زانیی کاراکتێرێک بۆ زانین. نموونه‌که‌ی ئه‌ره‌ستو بریتی بوو له‌ دیمه‌نێک له‌ ئۆدیپۆس رێکسدا، کاتێک که‌ ئه‌و په‌یامنێره‌ی که‌ هاتووه‌ بۆ دڵنیاکردنی پاڵه‌وان سه‌باره‌ت به‌ بنج و بنه‌وانی ئه‌و له ‌ڕاستیدا بۆی ئاشکرای ده‌کات که‌ ئه‌و باوکی خۆی کوشتووه‌ و له‌گه‌ڵ دایکی زه‌ماوه‌ندی کردووه‌.

له‌ دووپاتکردنه‌وه‌ی چیرۆکێکی ناسراوی وه‌ک هی ئۆدیپۆس، ڕاچڵه‌کاندن له ‌لایه‌ن کاراکتێره‌کانه‌وه‌ ئه‌زموون ده‌کرێ نه‌ک له ‌لایه‌ن جه‌ماوه‌ره‌وه‌ که‌ کارتێکه‌ریی سه‌ره‌تایی له‌سه‌ر ئه‌وان جۆرێکه‌ له‌ کینایه‌(بڕوانه‌ به‌شی 39). به‌ڵام ڕۆمان له‌ ئاست وه‌ئه‌ستۆگرتن(یان وا نیشاندانی) ئه‌وه‌ی که‌ ته‌واو چیرۆکی تازه‌مان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌، له‌ هه‌موو شێوه‌کانی پێشتری گێڕانه‌وه‌ جیاوازه‌. بۆیه‌ له‌ یه‌که‌م خوێندنه‌وه‌دا وێده‌چێ زۆربه‌ی ڕۆمانگه‌ل ڕاچڵه‌کاندنێکیان تێدا بێت، ئه‌گه‌رچی هێندێک ڕۆمان لایه‌نی ڕاچڵه‌کاندنیان له‌ هێندێک ڕۆمانی تر پتره‌.

تاکێرای توانیوێتی زۆر ڕاچڵه‌کاندن له‌م دیمه‌نه‌ی غروری جواندا کۆ کاته‌وه‌. بێکی شارپ، مامۆستایه‌کی بێ پاره‌ و هه‌تیو، به‌ پێشنیاری زه‌ماوه‌ند له ‌لایه‌ن میرێکه‌وه‌، ڕاچڵه‌کیوه؛‌ سێر پیت کراولی و خوێنه‌ره‌وه‌ش به‌ زانینی ئه‌وه‌ی که‌ بێکی مێردی کردووه‌، ڕاده‌چڵه‌کێن. تاکێرای که‌ڵکیکی زۆرتر له‌م هه‌لومه‌رجه‌ وه‌رده‌گرێت. هه‌ر ئه‌وجۆره‌ی کاتلین تیلۆتسۆن له‌ کتێبی ڕۆمانگه‌لی هه‌زاروهه‌شتسه‌دوچله‌کانی خۆیدا بینیوێتی، ئه‌م بڕگه‌یه‌ که‌ به‌شی چارده‌ی ڕۆمانه‌که‌ پێکدێنێت،‌ هه‌روه‌ها له‌ کۆتایی چواره‌مین ژماره‌ی چاپی یه‌که‌می زنجیره‌یی کتێبه‌که‌دا هاتووه‌. هه‌ر بۆیه‌ ده‌بێ خوێنه‌ره‌وانی یه‌که‌می ئه‌م ڕۆمانه، سه‌باره‌ت به‌ ناسنامه‌ی مێردی بێکی،‌ بۆ ماوه‌یه‌ک ده‌ چاوه‌ڕوانیدا ڕاگیرابن(وه‌ک بینه‌رانی زنجیره‌یه‌کی نوێی ته‌له‌ڤیزیۆن). قیاسێک که‌ بۆ هاوچه‌رخانی تاکێرای ڕوویان داوه‌ ده‌کرێ وه‌ک کۆتایی په‌رده‌یه‌ک‌ له‌ شانۆدا بووبێ. تابڵۆی پیاوێکی پیر که‌ له‌ به‌رامبه‌ر ژنێکی جوان و گه‌نج و په‌رێشاندا که‌وتووه‌ته‌ سه‌ر چۆکان له‌ بنه‌ڕه‌تدا شانۆگه‌رییانه‌یه‌، وه‌ ئه‌وه‌ی که‌ بێکی ده‌ڵێت "ئۆ، سێر- من- من زه‌ماوه‌ندم کردووه‌" کۆتایی کلاسیکییانه‌ی په‌رده‌یه‌که‌ که‌ مشتومڕ و ده‌نگه‌ده‌نگی جه‌ماوه‌ری بینه‌ر له‌ ماوه‌ی پشوودانێکدا ده‌سته‌به‌ر ده‌کات.

به‌شی دواتر ته‌رخانه‌ به‌ ئه‌و پرسه‌ی که‌ بێکی له‌گه‌ڵ کێ زه‌ماوه‌ندی کردووه،‌ ‌بێ ئه‌وه‌ی‌ وه‌ڵامێکی خێرا بداته‌وه‌. نیوه‌خوشکی سێر پیت، خانمی کراولی، له ‌ناکاو ڕا وه‌ژوور ده‌که‌وێ و براکه‌ی ده‌بینێ که‌ له ‌به‌رامبه‌ر بێکیدا چۆکی داداوه‌؛ ئه‌و ڕاده‌چڵه‌کێ، به‌ تایبه‌تی که‌ ده‌زانێ پێشنیاری براکه‌ی ڕه‌دیش کراوه‌ته‌وه‌. تاکێرای هه‌تا کۆتایی به‌شه‌که‌ ئاشکرای ناکات که‌ بێکی به‌دزی له‌گه‌ڵ برازای خانمی کراولی، راودۆن کراولی که‌ ئه‌فسه‌رێکی ده‌ستبڵاوی هیزی زرێهییه‌، زه‌ماوه‌ندی کردووه‌.

کارتێکه‌رییه‌کی له‌م چه‌شنه‌ پێویستی به‌ خۆئاماده‌کردنێکی هێژایانه‌ هه‌یه‌. هه‌روه‌ک چۆن له‌ ورده‌کاریی ئاگروازییه‌کدا، فتیله‌یه‌ک که‌ به‌ ئاسپایی ده‌سووتێ، له‌ کۆتاییدا ده‌بێته‌ هۆی کۆمه‌ڵێک ته‌قینه‌وه‌ی گه‌وره‌ی خێرا. ده‌بێ زانیاریی پێویست به‌ خوێنه‌ره‌وه‌ بدرێت بۆ ئه‌وه‌ی کاتێک زه‌مه‌نی ئاشکراکردنه‌که‌ دێت، جێی متمانه‌ بێت، به‌ڵام ئه‌و زانیارییه‌ نابێ ئه‌وه‌نده‌ بێت که‌ خوێنه‌ره‌وه‌ به‌ سانایی بتوانێ پێشبینی بکات. تاکێرای لای خۆی زانیاریی ڕاده‌گرێت، به‌ڵام فێڵ ناکات. ئه‌و له‌م به‌شه‌ی گێڕانه‌وه‌که‌یدا به‌شێوه‌یه‌کی باش که‌ڵک له‌ نامه‌ وه‌رده‌گرێت بۆ ئه‌وه‌ی کارێک بکات که‌ بێده‌نگیی شازی خۆی وه‌ک گێڕه‌ره‌وه‌یه‌ک سروشتیتر نیشان بدات.

به‌ دوای سه‌رنه‌که‌وتن له‌ هه‌وڵه‌کانی بۆ وه‌ده‌ستهێنانی برای دۆستێکی خۆی به‌ نێوی ئامێلیا وه‌ک مێرد له‌ سه‌ره‌تای چیرۆکه‌که‌دا، بێکیی بێ پاره‌ مه‌جبووره‌ ببێت به‌ مامۆستای سه‌رماڵێی دوو کچه‌کانی سێر پیت و دووهه‌م ژنی نه‌خۆشی. بێکی خۆی وا نیشان ده‌دات که‌ له ‌ڕاست میری پیر و توڕه‌ و بێچاره‌دا و هه‌روه‌ها له‌ئاست نیوه‌خوشکه‌ بیوه‌ژنه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌که‌یدا بێ بایه‌خه. خانمی کراولی خه‌یاڵێکی وا لای بێکی دروست ده‌کات که‌ ئه‌و ده‌یهه‌وێت له‌ کاتی نه‌خۆشیدا له‌ ماڵی له‌نده‌ن له ‌لایه‌ن ئه‌مه‌وه‌ په‌ره‌ستاریی لێبکرێت. سێر پیت به‌ بێمه‌یلی ئیزن ده‌دات که‌ بێکی ئه‌م کاره‌ بکات، چونکی نایهه‌وێت ئاواتی کچه‌کانی له‌مه‌ڕ میراتی خانمی کراولی ده‌ مه‌ترسی هاوێت؛ به‌ڵام کاتێک ژنه‌که‌ی ده‌مرێت(بابه‌تێک که‌ هه‌موو کاراکتێره‌کان به‌ شێوه‌یه‌کی دڵڕه‌قانه‌ له ‌ئاستیدا بێده‌نگن) مه‌جبوور ده‌بێ به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ک بووبێ، ته‌نانه‌ت به‌ زه‌ماوه‌ندکردنیش، بێکی بگێڕێته‌وه‌ لای خۆی. خانمی کراولی پێشتر هه‌ستی به‌م مه‌ترسییه‌ کردووه‌- هه‌رچه‌ند ئه‌و له‌ هاوڕێیه‌تیی بێکی دڵخۆشه‌، نایهه‌وێ بێکی پێی بخاته‌ ناو خێزانی ئه‌و- وه‌ به ‌شێوه‌یه‌کی ناڕاسته‌وخۆ برازاکه‌ی خۆی هان ده‌دا که‌ بێکی فریو بدا، وه‌ ئه‌وه‌ش بۆیه‌ ده‌کات که نه‌هێڵێت بێکی ببێت به‌ سێهه‌م خاتوونی کراولی. به‌ زه‌ماوه‌ندکردن له‌گه‌ڵ بێکی، ڕاودۆن هه‌رچه‌ند بێفکرانه‌، به‌ڵام به ‌لانیکه‌م به‌ شانازییه‌وه‌ هه‌ڵسوکه‌وت ده‌کات. کاراکتێره‌کانی تر هه‌موویان له ‌ڕوانگه‌ی حیسابات و به‌رژه‌وه‌ندیی تاکه‌که‌سی هه‌ڵسوکه‌وت ده‌که‌ن، گه‌ڕان به ‌شوێن پله‌وپایه‌ و سه‌روه‌ت به‌رهه‌ڵستی سه‌ره‌کیی ئه‌ڤین و مه‌رگن.

کینایه‌ی تاکێرای بیبه‌زیییانه‌یه‌. بێکی "زۆر سه‌رسوڕماوه‌"، بۆ یه‌که‌مجار فرمێسکه‌کانی ڕه‌سه‌نن- به‌ڵام بۆ؟ ئه‌و له‌گه‌ڵ ڕاودۆنی گێل زه‌ماوه‌ندی کردووه‌ به ‌هیوای ئه‌وه‌ی که‌ میراتی پووری ئه‌وی پێ بگات. به‌ڵام بۆی ده‌رده‌که‌وێ که‌ خه‌ڵاتیکی زۆر گه‌وره‌تر و دڵنیاتری له ‌ده‌ست داوه‌: ئه‌ویش ئه‌وه‌ی که‌ ببێته‌ ژنی میرێک و له‌ ڕاستیدا به‌ شێوه‌یه‌کی سروشتی به ‌زوویی ببێت به‌ بێوه‌ژنێکی ئه‌شڕافی(ئه‌وه‌ی که‌ سێر پیت ده‌ڵێت که‌ ئه‌و "هه‌تا بیست ساڵ باشه‌" زۆر خۆشبینانه‌یه‌، وه‌ به ‌دڵنیاییه‌وه‌ که‌مترین هۆگریی هه‌یه‌ له ‌لایه‌ن بێکییه‌وه‌). دیمه‌نه‌که‌ له‌ کاراکتێریزه‌کردنی کۆمێدییانه‌ی سێر پیت زۆر به‌هره‌مه‌ند ده‌بێت، سێر پیتێک که‌ له ‌باره‌یه‌وه‌ گێڕه‌ره‌وه‌ پێشتر ده‌ڵێت "هه‌موو ئه‌‌شرافییه‌تی ئینگلستان پیره‌پیاوێکی ئاوا قرنیس، فێڵه‌زان، خۆویست، گێل و به‌دناوی تێدا نه‌بوو." له‌ دیمه‌نی نیگا حیزه‌کانی ئه‌و له‌ بێکی وه‌ک ساتیر، هێنده‌ ده‌چێته‌ پێش که‌ بێده‌نگیی ڤیکتۆریایی ئیزنی ئه‌وه‌ ده‌دات که‌ به‌ کینایه‌ بڵێت که‌ سێر پیت به ‌شوێن حه‌زوه‌رگه‌رتنێکی سه‌ره‌تایییانه‌ی جنسییه‌ له‌ بێکی. ئه‌وه‌ی که‌ بێکی بۆ له ‌ده‌ستدانی مێردێکی ئاوا فرمێسک بڕێژێت شرۆڤه‌یه‌کی تێکده‌رانه‌یه‌ نه ‌ته‌نیا له‌مه‌ڕ بێکی به‌ڵکو له‌مه‌ڕ سه‌رتاپای فه‌زای غروری جوان.

t درێژه‌ی هه‌یه‌