هێدی

هێدی ده‌ facebook دا

2010-01-01T12:09:00.018+01:00

Hedi © هێدی

2005-08-05T19:54:00.005+02:00

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

تکایە هەر بابەتێکتان لێرە هەڵگرت ئاماژە بە سەرچاوەکەی بکەن.

Hedi © ‌هێدی

18. که‌ش و هه‌وا

2005-07-28T15:54:00.000+02:00

v پاشماوه‌ی هونه‌ری داستان
-------------------------------------
● ده‌یڤید لاج (David Lodge)
o وه‌رگێڕ: د. هاشم ئه‌حمه‌دزاده

ئێواره‌ی ئه‌مڕۆژه‌ له‌ هارتفیلد زۆر درێژ بوو، وه‌ غه‌مگین. که‌ش و هه‌وا‌ هه‌تا ده‌یتوانی، په‌ژاره‌ی زیاد ده‌کرد. بارانێکی به ‌ڕێژنه‌ی سارد دایکرد، له‌ دار و گیاوگۆڵ به‌ولاوه، که‌ با بۆ ئه‌ملاولای ده‌جووڵاندنه‌وه‌ و له‌ درێژایی ڕۆژه‌که‌، که‌ ته‌نیا ده‌بووه‌ هۆی زۆرتر وه‌به‌رچاوهاتنی دیمه‌نی ئاوا زاڵم، هیچ شتێک نیشانه‌ی مانگی جولای[دووهه‌م مانگی هاوینێ] پێوه‌ نه‌بوو.

جه‌ین ئاستین ئێما (1861)

له‌نده‌ن. تێرمی میکێلماس کۆتایی هات، وه‌ لۆرد له‌ ساڵۆنی میوانخانه‌ی لینکۆن دانیشتبوو. که‌شی دڵڕه‌قی نۆڤێمبر[دووهه‌م مانگی زستان]. شه‌قامه‌کان ئه‌ونده‌ قوڕاوی بوون ده‌تگوت‌ ئاوه‌کان له‌م‌ دواییانه‌دا له‌ سه‌ر زه‌وی خانه‌نشین کرابوون، وه‌ بینینی داینۆسۆرێکی زل، به‌ درێژایی چل پێ یاخود شتێکی وا، که‌ وه‌ک مارمێلکه‌یه‌کی فیله‌نته‌ن به‌ خواروخێچی به‌ ته‌پکی هۆلبۆرندا هه‌ڵکشێ، هیچ چه‌شنه‌ خۆشییه‌کی تێدا نه‌‌بوو. دووکه‌ڵ له‌ لووله‌کووره‌کانڕا به‌ره‌و خواره‌وه‌ شۆڕ ده‌بۆوه‌ و خوناوه‌یه‌کی ڕه‌شی خه‌ستی له‌گه‌ڵ په‌ڵه‌ی دووده به‌قه‌د کلۆبه‌فری ته‌واو ساز ده‌کرد – به‌ره‌و به‌یان، له‌وانه‌یه‌ مرۆڤ وێنای بکات، بۆ مه‌رگی هه‌تاو. سه‌گه‌کان له‌ قوڕوچڵپاودا نه‌ده‌ناسرانه‌وه‌. حاڵی ئه‌سپه‌کان که‌ زۆر له‌وه‌ باشتر نه‌بوو؛ چڵپه‌چڵپیان به‌ چاوبه‌نده‌کانیان ده‌کرد. مرۆڤه‌ پیاده‌کان له‌ توڕه‌یییان خۆیان له‌ چه‌تری یه‌کتر ده‌دا، وه‌ له‌ گۆشه‌ی شه‌قامه‌کان، له‌‌و شوێنانه‌ی لاقگه‌لی هه‌زاران پیاده‌ی تر له‌و‌ کاته‌یڕا ڕۆژ ببۆوه‌ هه‌ڵخلیسکابوون، هه‌ڵده‌خلیسکان (ئه‌گه‌ر بتوانین بلێین هه‌ر ڕۆژ ببۆوه)، به‌م کاره‌ش چین له‌ سه‌ر چینی قوڕ زیاد ده‌بوو و توند به‌ پیاده‌ڕۆیه‌که‌وه ‌ده‌نووسا و‌ له‌سه‌ر شته‌کانی تر که‌ڵه‌که‌ ده‌بوو.

چارلز دیکێنز ماڵی تاریک (1853)

هه‌تا کۆتایییه‌کانی سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌م، له‌ داستانی په‌خشانیدا جگه‌ له‌ هێندێک تۆفانی ناو ده‌ریا به ‌ده‌گمه‌ن ئاوڕێک له‌ که‌ش و هه‌وا دراوه‌ته‌وه‌. له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مدا، وێده‌چێ که‌ ڕۆماننووسان به‌رده‌وام له‌م باره‌وه‌ قسه‌یان کردبێ. ئه‌مه‌ له‌ لایه‌کڕا ئاکامی ئه‌و حه‌زه‌ بوو بۆ سروشت که‌ شێوه‌کاری و شیعری ڕۆمانتیک وه‌گه‌ڕیان خست و له‌ لایه‌کیشڕا ئاکامی حه‌زکردنێکی ئه‌ده‌بیی ڕوو له‌ زیادبووندا بوو بۆ‌ خودی تاک و بۆ هه‌لومه‌رجی هه‌سته‌کان که‌ هه‌م کاریان ده‌کرده‌ سه‌ر تێگه‌یشتنی ئیمه‌ له‌ جیهانی ده‌ره‌وه‌ و هه‌میش ده‌چوونه‌ ژێر کارتێکه‌ریی ئه‌م جیهانه. کالێریج به‌مجۆره‌ ئه‌مه‌ له‌ غه‌زه‌لێکی خۆیدا، "په‌رێشانی"‌، ده‌رده‌بڕێ:

ئۆ خانم، ئێمه‌ وه‌رده‌گرین، به‌ڵام چ ده‌به‌خشین
وه‌ له‌ ژیانی ئێمه‌دا له‌ ڕاستیدا ته‌نیا سروشته‌ ده‌ژی.

ئێمه‌ هه‌موومان ده‌زانین که‌ که‌ش و هه‌وا کار ده‌کاته‌ سه‌ر هه‌لومه‌رجی ڕۆحیمان. ڕۆماننووس له‌وه‌ خۆشحاڵه‌ که‌ بتوانێ وه‌دیهێنه‌ری ئه‌و شته‌ بێ که‌ که‌ش و هه‌وا ده‌توانێ بۆ حاڵه‌تێکی که‌ ئه‌و ده‌یهه‌وێ، به‌ له‌باری ده‌کار بهێنێت.

هه‌ربۆیه‌ که‌ش و هه‌وا زۆر جاران چه‌کێکه‌ بۆ ئه‌و کارتێکه‌رییه‌ی که‌ جان ڕاسکین پێی ده‌گوت سه‌فسه‌ته‌ی پڕسۆز، گواستنه‌وه‌ی هه‌ستگه‌لی ئینسانی بۆ دیارده‌کانی جیهانی سروشتی. به‌ باوه‌ڕی جان ڕاسکین "هه‌موو هه‌ستگه‌لی زه‌بروزه‌نگ... به‌رهه‌مهێنه‌ری هه‌ڵه‌ن له‌ هه‌ستی ئێمه ‌دا له‌مه‌ر شتگه‌لی ده‌ره‌کی، ئه‌مه‌ش شتێکه‌ که‌ من به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی وه‌ک سه‌فسه‌ته‌ی پڕسۆز پێناسه‌ی ده‌که‌م". هه‌روه‌ک ناوه‌که‌ ده‌ریده‌بڕێ، ڕاسکین پێیوابوو ئه‌مه‌ شتێکی خراپه‌، نیشانه‌یه‌که‌ بۆ تێکچوونی هونه‌ر و ئه‌ده‌بییاتی مۆدێرن (به‌ به‌راوه‌رد له‌گه‌ڵ ئه‌ده‌ب و هونه‌ری کلاسیک)، وه‌ ئه‌مه‌ له‌ ڕاستیدا زۆرجاران بریتییه‌ له‌ به‌باچوونی شکۆفه‌ی به‌هاسانگرتنی نووسین. به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ ژیری و هزر به‌کار بهێندرێ ده‌بێت به‌ ئامرازێکی ئاخافتن که‌ توانایی جووڵه‌ و کارتێکه‌ریی به‌هێزی لێ ده‌که‌وێته‌وه، وه‌ به‌ بێ ئه‌مه‌‌ش داستان ده‌بێته‌ شتێکی زۆر هه‌ژارتر.

جه‌ین ئاستین شکێکی ئاگۆستیی وێنای ڕۆمانتیکی ڕاگرت و له‌ کاراکتێری ماریاننا له‌ هه‌ست و هه‌ستیاریدا کردی به‌ ته‌نز. ئێلینۆری خوشکی، ڕای خۆی زۆر به ‌وشکی له‌مه‌ڕ شیعری پاییزی و حه‌ماسیی ماریاننا، ده‌رده‌بڕێ و ده‌ڵێت که‌ "هه‌موو که‌سێک هۆگریی تۆی بۆ گه‌ڵای مردوو نییه". "من چه‌نده که‌یفخۆش بووم کاتێک پیاسه‌م ده‌کرد و ده‌مبینی که‌ با ئه‌وانی [گه‌ڵاکانی] به‌ خوڕ به‌ سه‌رمدا ده‌باراند،" وه‌رز و هه‌وا ئیلهامبه‌خشی چ هه‌ستگه‌لێک بوون!" که‌ش و هه‌وا له‌ ڕۆمانه‌کانی جه‌ین ئاستیندا به‌گشتی شتێکه‌ که‌ حاڵه‌تێکی کرداریی گرنگی له‌سه‌ر ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تیی کاراکتێره‌کانی هه‌یه‌، نه‌ک وه‌ک نیشانه‌یه‌کی مێتافۆریک بۆ دیوی ناوه‌وه‌ی ژیانی ئه‌وان. به‌فر له‌ به‌شی 15 و 16ی ئێمادا له‌م باره‌وه‌ نوێنه‌رایه‌تیی تایبه‌تمه‌ندیی بۆچوونی ئه‌وه‌. یه‌که‌م ئاماژه‌ له‌ ناوه‌ڕاستی میوانیی ئاغای وێستۆن به‌ر له‌ کریسمه‌سدا ده‌کرێت، کاتێک ئاغای جان نایتلی، که‌سێک که‌ قه‌ت نه‌یده‌ویست وه‌ک یه‌که‌م که‌س به‌شداری تێدا بکات، دێته‌ ژووری دانیشتن و به‌ نه‌خۆشییه‌کی شاراوه‌ [به‌خیلی بردن به‌ سه‌رکه‌وتنی خه‌ڵکانی تر] ده‌ڵێت که‌ "به‌فر به‌توندی ده‌بارێت و بایه‌کی توندیش دێت"، وه‌ به‌م قسه‌ش ترس ده‌خاته‌ ناو دڵی باوکی نه‌خۆشی ئێما، ئاغای وودهاوس. لێره‌وه‌ باسێک ده‌ست پێده‌کات و هه‌رکه‌سه‌ی شتێکی بۆ گوتن هه‌یه‌ و له‌ ڕوانگه‌ی خۆیه‌وه‌ بۆ بابه‌ته‌که‌ ده‌چێت هه‌تا ئاغای جۆرج نایتلی له‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی که‌ش و هه‌وا به‌ چاوی خۆی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و ڕاپۆرتێکی عاقڵانه‌ و دڵنیاکه‌رانه‌ پێشکه‌ش ده‌کات. ئه‌و و ئێما وای بۆ ده‌چن که‌ ئاغای وودهاوس پاشماوه‌ی ئێواره‌که‌ لالوت ده‌بێ و هه‌ربۆیه‌ش بڕیار ده‌ده‌ن داوای فایتونێک بکه‌ن بۆ چوونه‌وه‌. ئاغای ئیلتۆن له‌م ده‌رفه‌ته‌ که‌ڵک وه‌رده‌گرێ و به‌ ته‌نێ سواری فایتونی ئێما ده‌بێت و ئه‌وینی خۆی بۆ ئێما ده‌رده‌بڕێ، شتێک که‌ بۆ ئێما چاوه‌ڕواننه‌کراوه‌، چونکی ئێما پێێ وابوو ئه‌و له‌ هاریه‌ت که‌ له‌ لایه‌ن ئێماوه‌ پارێزراوه‌ خوازبێنی ده‌کات.

به ‌خۆشییه‌وه‌، که‌ش و هه‌وای چه‌ند ڕۆژی داهاتوو بیانووی ئه‌وه‌ ده‌دات به‌ ئێما که‌ نه‌چێت بۆ دوو میوانییه‌که‌ی تر:

که‌ش و هه‌وا زۆر به‌ دڵی ئه‌و بوو ... به‌فر عه‌رزی داپۆشیبوو، وه‌ جه‌و له‌و هه‌لومه‌رجه‌ ناسه‌قامگیره‌دا له‌ نێوان سه‌هۆڵبه‌ندان و توانه‌وه‌دا شتێک بوو به‌ر له‌ هه‌موو کارێک مه‌جالی بۆ وه‌رزیشکردن نه‌ده‌هێشته‌وه‌، هه‌موو به‌یانییه‌ک به‌ باران و به‌فر ده‌ستی پێده‌کرد، وه‌ هه‌موو ئێواره‌یه‌ک وڵات ده‌بوو به‌ سه‌هۆڵبه‌ندان، وه‌ به‌مجۆره‌ ئه‌و بۆ ماوه‌ی چه‌ند ڕۆژان پڕشانازیترین زیندانی بوو.

لێره‌دا که‌ش و هه‌وا بۆیه‌ وه‌سف کراوه‌ چونکی پێوه‌ندیی به‌ گێڕانه‌وه‌که‌ هه‌یه‌، به‌ڵام وه‌سفه‌که‌ ته‌واو ئه‌ده‌بییانه‌یه‌.

ته‌نانه‌ت جه‌ین ئاستینیش، سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌، له‌ کاتی خۆیدا له‌ سه‌فسه‌ته‌ی پڕسۆز که‌ڵکێکی وردبینانه‌ وه‌رده‌گرێت. کاتێک به‌ختی ئێما له‌وپه‌ڕی‌ داکشاندایه‌، کاتێک ئه‌و ڕاسته‌قینه‌ی، وێڕای هه‌موو ئه‌و‌ نیگه‌رانییانه‌ی تووشی دێت، له‌ باره‌ی جه‌ین فایرفاکس دۆزیوه‌ته‌وه، کاتێک زۆر دواتر بۆی ده‌رده‌که‌وێ که‌ ئه‌و ئاغای نایتلی خۆش ده‌وێ به‌ڵام هێندێک به‌ڵگه‌ی له‌ ده‌ست دایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی باوه‌ڕ بکات که‌ ئاغای نایتلی له‌گه‌ڵ هاریه‌ت زه‌ماوه‌ند ده‌کات – له‌م باره‌وه‌، که‌ خراپترین ڕۆژی ژیانیه‌تی، ده‌ڵێت "که‌ش و هه‌وا‌ هه‌تا ده‌یتوانی، په‌ژاره‌ی زیاد ده‌کرد. "له‌وانه‌یه‌ ڕاسکین ئاماژه‌ی کردبا که‌ که‌ش و هه‌وا ناتوانێ مه‌به‌ستێکی وا له‌ خۆیدا جێ بکاته‌وه‌. به‌ڵام تۆفانی هاوینی قیاسێکی ته‌واو ده‌قیقه‌ بۆ هه‌سته‌کانی پاڵه‌وانی ژن له‌مه‌ڕ داهاتوودا، چونکی هه‌لومه‌رجی له‌بار و به‌رچاوی ئه‌و له‌ کۆمه‌ڵگای بچوک و داخراوی هایبریدا ته‌نیا کاتێک که‌ زه‌ماوه‌ندی هاریه‌ت له‌گه‌ڵ نایتلی ڕوو بدات "دیمه‌نگه‌لی زاڵمانه‌"ی له‌م چه‌شنه‌ "پتر ده‌خاته‌ ڕوو". ناوه‌ختی، به‌ڵام، نیشانه‌یه‌کی خراپه‌ و جێگای متمانه‌ نییه‌: ڕۆژی دواتر، ڕۆژ دیسان هه‌ڵدێت و نایتلی پێشنیاری خۆشه‌ویستی به‌ ئێما ده‌کات.

له‌ کاتێکدا که‌ جه‌ین ئاستین وا به‌ ئه‌سپایی له‌ سه‌فسه‌ته‌ی پڕسۆز ده‌گوزه‌رێ که‌ ئێمه‌ به‌زه‌حمه‌ت هه‌ستی پێده‌که‌ین، دیکێنز له‌ پاراگرافی به‌ناوبانگی به‌رایی ماڵی تاریکدا ئه‌و شته‌مان له‌ ته‌پڵی سه‌ری ده‌دا. "که‌شی دڵڕه‌قی نۆڤێمبر." مرۆڤاندنی که‌ش و هه‌وا وه‌ک "دڵڕه‌ق" قسه‌کردنێکی باوه‌، به‌ڵام لێره‌دا، به‌ هه‌بوونی پێوه‌ندییه‌کی نزیک و ئاماژه‌ به‌ ئینجیلی کۆن، ئه‌مه‌ هه‌ڵگری ناخۆشییه‌کی ئیلاهییه‌. "ده‌تگوت‌ ئاوه‌کان له‌م‌ دواییانه‌دا له‌ سه‌ر زه‌وی خانه‌نشین کرابوون،" ده‌نگدانه‌وه‌ی وه‌سفی "ئافراندن له‌ سه‌ره‌تادا" و به‌سه‌رهاتی "ڕووباره". ئه‌م ئاماژه‌ ئینجیلییانه‌ به‌ ئاماژه‌کردن به‌ داینۆسۆری زل و هاتنه‌خواره‌وه‌ی سیستمی ڕۆژیی له‌ ئانترۆپییه‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌کی زۆر ڤیکتۆریایییانه‌ له‌گه‌ڵ جیهانناسییه‌کی مۆدێرنتر و پۆستداروینی تێکه‌ڵاو کراون. ئاکامی ئه‌مه‌ش به‌ گشتی بریتییه‌ له‌ هه‌نگاوی به‌رز و خۆیا به‌ره‌و نامۆکردن.

له‌ لایه‌کڕا ئه‌مه‌ وێنه‌یه‌کی ڕێئالیستییه‌ له‌ شه‌قامه‌کانی له‌نده‌نی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌م له‌ که‌ش و هه‌وایه‌کی خراپدا‌، وه‌ مۆنتاژی ورده‌کارییه‌ نمو‌نه‌یییه‌کان زۆر ساکارانه‌ و ئه‌دیبانه‌ وه‌سف کراون: به‌ره‌و خواره‌وه‌ شۆڕبوونه‌وه‌ی دووکه‌ڵ له‌ لووله‌کووره‌کانڕا... نه‌ناسرانه‌وه‌ی سه‌گه‌کان له‌ قوڕوچڵپاودا... ئه‌سپه‌کان چڵپه‌چڵپیان به‌ چاوبه‌نده‌کانیان ده‌کرد... خۆ له‌ چه‌تری یه‌کتردان. ‌به‌ڵام خه‌یاڵی مێتافۆریکی دیکێنز ئه‌م وێنه‌ باوه‌ ده‌گوێزێته‌وه‌ بۆ خه‌یاڵێکی ئاپۆکالیپتیک [وشیارکردنه‌وه‌ی خه‌ڵک له‌مه‌ڕ ڕوودانی کاره‌ساتی ترسناک له‌ داهاتوودا] له‌مه‌ڕ پێته‌ختی له‌خۆبایی ئیمپراتۆریی بریتانیا که‌ خه‌ریکی گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ زه‌لێکی سه‌ره‌تایی، یاخود له‌ چاوه‌ڕوانیدایه‌ بۆ کووژانه‌وه‌ی دواجاری هه‌موو ژیان له‌ ڕووی زه‌ویدا. پاڵه‌قۆچانیی مێتافۆرییانه‌ی دوولایه‌نییانه‌ له‌ په‌ڵه‌ی دووده‌وه‌ بۆ په‌ڵه‌ی به‌فر له‌ به‌یانیدا هه‌تا مه‌رگی هه‌تاو، به ‌تایبه‌تی سه‌رسوڕهێنه‌ره‌.

ئه‌مه‌ سیناریۆیه‌که‌ له‌ چه‌شنی ئه‌وه‌ی که‌ ئێمه‌ دواتر له‌ داستانی زانستیدا ده‌یبینین (وێنه‌ی داینۆسۆری زل که‌ به‌ خواروخێچی به‌ ته‌پکی هۆلبۆرندا هه‌ڵده‌چێت پێشبینیکردنی کینگ کۆنگه‌ که‌ خه‌ریکه‌ به‌ ته‌لاری ئیمپراتۆریدا هه‌ڵده‌چێت، "مه‌رگی هه‌تاو" پێشبینیکردنی سه‌هۆڵبه‌ندانی کۆتایی ئێچ. جی. وێلسه‌ له‌ مه‌کینه‌ی زه‌مه‌ندا) وه‌ هه‌روه‌ها له‌ پێغمبه‌رانی پۆستمۆدێرنیستی ڕۆژی حه‌شردا وه‌ک مارتین ئامیس. ئه‌مه‌ تۆمه‌تبارکردنی بیری کۆمه‌ڵگایه‌که‌ که‌ به ‌هۆی چاوچنۆکی و فه‌ساد دژی سروشتی خۆی هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ و دیکێنز خه‌ریکه‌ له‌ گرێچنی چه‌ندلایه‌نه‌ی خۆیدا به‌ ته‌رکیزکردن له‌ حاڵه‌تێکی گوماناویدا، تاقیی ده‌کاته‌وه‌. به‌ حاڵه‌تێکی گاڵته‌جاڕییانه‌، زیادبوونی چین له‌ سه‌ر چینی قوڕ لێره‌ له‌ شاری له‌نده‌ندا وه‌بیرهێنه‌ره‌وه‌ی تاوانبارکردنی ئینجیلییانه‌ی پاره‌یه‌ وه‌ک سامانێکی گڵاو. لۆردێک که‌ له‌ سه‌ره‌تای ئه‌م به‌شه‌ی سه‌ره‌وه‌ پێناسه‌ کراوه‌ (له‌ کۆمه‌ڵێک ده‌ربڕینی کورت و به‌که‌ڵکدا له‌ چه‌شنی سه‌ردێڕه‌کانی "هه‌واڵه‌کانی کاتژمێر ده‌") سه‌رپه‌رستی دادگا ده‌کات، له ‌هه‌مان کاتدا وێده‌چێ سه‌رپه‌رستیی که‌ش و هه‌واش بکات، وه‌ ئه‌م هاوکێشییه‌ له‌ چه‌ند پاراگرافی دواتردا جێگیر ده‌کرێت: "له‌وێ قه‌ت مژی ئا‌وا زۆر ناتوانێ ببێت، له‌وێ قوڕ و چڵپاو قه‌ت ناتوانێ ئاوا قووڵ بێ که‌ له‌گه‌ڵ هه‌لومه‌رجی له‌ تاریکیدا به‌شوێن شتێکدا گه‌ران و په‌له‌قاژه‌کردندا پۆلین بکرێ و هاوتا بێت له‌گه‌ڵ ئه‌م دادگا به‌رزه‌ی سه‌رۆک، کوشه‌نده‌ترین گوناهکارانی کۆن، که‌ ئه‌مڕۆ له‌به‌ر چاوی عه‌رز و ئاسماندا ده‌گیرێ."

t درێژه‌ی هه‌یه‌

هه‌ر سه‌رابێ بوو

2005-07-18T10:03:00.000+02:00

دوو ساڵ به‌ سه‌ر دامه‌زرانی کۆڕی زانستیی زمانی کوردیدا

o دوکتۆر عوبه‌ید ڕه‌حمانی

1 ـ پتر له‌ دوو ساڵ به‌ر له‌ ئێستا، واته‌ له‌ ڕۆژانی 9 و 10 ی جۆزه‌ردانی 1381 و له‌ لایه‌ن ئه‌نستیتۆ کوردستانی تاران و ئه‌نجومه‌نی ئه‌ده‌بیی په‌یڤی سه‌قزه‌وه‌ کۆنگره‌ یا کۆنفڕانسێک ـ که‌ له‌ لایه‌ن به‌ڕێوه‌‌به‌رانیه‌وه‌ به‌ هه‌ردوو شێوه‌ ناوی لێ براوه‌ ـ له‌ ژێر ناوی "یه‌که‌مین کۆنگره‌ی زانستیی فێرکاریی زمانی کوردی له‌ ئێراندا"، به‌ به‌شداربوونی نیزیکه‌ی دووسه‌د بانگهێشتکراو و له‌ تاراندا به‌ڕێوه‌ چوو که‌ وه‌کوو خۆی چاوه‌ڕوانی ئه‌کرد، ئه‌یویست ئه‌م مه‌به‌سته‌ گشتییانه‌ی له‌ خواره‌وه‌ دێن بپێکێت:(1)

ـ دیاریکردنی مێتۆدێکی یه‌کگرتوو بۆ فێرکردنی زمان
ـ دیاریکردنی لێژنه‌یه‌کی زانستی بۆ:

ا: چاوه‌دێریکردنی ڕه‌وتی فێرکردنی زمانی کوردی له‌ هه‌موو قۆناغه‌کاندا .

ب: دیاریکردنی کتێب یان نامیلکه‌یه‌کی تایبه‌ت بۆ خوێندکارانی زمانی کوردی له‌ هه‌موو قۆناغه‌کاندا (سه‌ره‌تایی، ناوه‌ندی، دواناوه‌ندی)، یان دامه‌زراندنی لێژنه‌یه‌کی تایبه‌ت بۆ ئه‌م ئه‌رکه‌.

ج: ڕِێککه‌وتن له‌ سه‌ر چۆنیه‌تی به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌زموونی قۆناغه‌ تایبه‌ته‌کان.

د: ڕِێککه‌وتن له‌ سه‌ر چۆنیه‌تی به‌خشینی بڕوانامه‌ به‌ ده‌رچووانی ئه‌زموونه‌کان.

هـ‌: دیاریکردنی گۆڤارێکی تایبه‌ت بۆ بڵاوکردنه‌وه‌ی چالاکییه‌کانی ئه‌م لێژنه‌ زانستییه‌ که‌ دواتر ده‌بێته‌ گۆڤاری تایبه‌تی کۆڕی زانستی و ناوه‌ندی پێکهاتوو.

و: دیاریکردنی نێوه‌ندێک بۆ دامه‌زران و کۆبوونه‌وه‌کانی لێژنه‌ی زانستی به‌ شێوه‌ی مانگانه، وه‌رزانه‌ یان ساڵانه‌ (به‌ پێی پێویست)

ـ ناساندنی ئه‌و بابه‌تانه‌ی تا ئێستا له‌ سه‌ر زمانی کوردی له‌ ئێراندا بڵاو کراونه‌ته‌وه‌ .
ـ شه‌رعییه‌ت به‌خشین به‌ ناوه‌ندی فێرکردنی زمانی کوردی (که‌ دواتر له‌ سه‌ر ده‌ستی لێژنه‌ی زانستی پێکدێت) له‌ لایه‌ن نووسه‌ران و ڕۆشنبیران، خۆیانه‌وه‌.
ـ ڕێز گرتن و ناساندنی ئه‌و ته‌قه‌للایانه‌ی تا ئێستا ئه‌نجام دراون.
ـ دروست کردنی دیالۆگێک له‌ نێوان زمانه‌وانانی کورددا.

کۆنگره‌ی ناوبراو له‌ کۆتایی ڕۆژی دووه‌میدا و به‌ ده‌نگی ئاماده‌بووان، 15 که‌سی وه‌کوو ئه‌ندام و 5 که‌سیشی وه‌کوو ئه‌ندامی جێگری کۆڕێک هه‌ڵبژارد که‌ گه‌رچی ناوێکی ته‌واوی بۆ ساغ نه‌کرابووه‌وه‌ و دواتر له‌ دانیشتنی یه‌که‌میدا ناوی "کۆڕی زانستیی زمانی کوردی ـ ئێران"ی بۆ په‌سند کرا؛ به‌ڵام هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ـ وه‌کوو له‌ مه‌به‌سته‌ گشتییه‌کانیشه‌وه‌ ئاشکرایه‌ ـ ئه‌رکی زۆر گه‌وره‌ و گرانی بۆ پێناسه‌ کرابوو . له‌ هه‌مان کاتیشدا، تاونا‌تاوێک له‌ وتار و نووسراوه‌کاندا فلاش به‌ک بۆ کۆرِی زانیاریی کوردی به‌غدا و هه‌ولێر لێ ئه‌درا(2) تا وێکچوونێکی نه‌گونجاو له‌ نێوان کۆڕی زانیاری و بارودۆخی حه‌فتاکان یا پاش رِاپه‌ڕینی کوردستانی عێراق، له‌ گه‌ڵ کۆڕ و ئه‌نستیتۆ و بارودۆخی کوردستانی ئێران ساز بدرێ و هه‌مان شه‌رعییه‌تی بۆ قه‌رز بکرێ.

2ـ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ و به‌ پێی پڕبایه‌خ و پێویست بوونی کاره‌که‌ و تازه‌ و نوێ بوونی له‌ کوردستانی ئێراندا، به‌ڕێوه‌چوونی کۆنگره، له‌ هه‌موو لایه‌که‌وه‌ گرنگییه‌کی تایبه‌تی پێدرا و بوو به‌ سه‌ره‌کیترین هه‌واڵی فه‌رهه‌نگیی کوردستانی ئێران له‌و قۆناغه‌دا و ته‌نانه‌ت له‌ به‌شی ناکوردی ڕادیۆیه‌کی بیانیدا باسی له‌سه‌ر کرا و وتووێژی بۆ ساز درا. به‌شێکی تر له‌ کاردانه‌وه‌کان، له‌ قۆناغی دوای به‌ڕێوه‌چوونی کۆنگره‌دا و له‌ پاش ڕوون بوونه‌وه‌ی خواست و مه‌به‌ست و ئیددیعاکانی کۆنگره‌ و کۆڕ و به‌ڕێوه‌به‌رانی،سه‌ریان هه‌ڵدا و بۆ نموونه‌ له‌ چه‌ند گۆڤار و بڵاوکراوه‌یه‌کدا ڕه‌خنه‌ و بۆچوونگه‌لێک، باس کران و بڵاو کرانه‌وه‌. ئه‌وه‌ی جێگای سه‌رنج بوو، هه‌ڵوێستی سه‌لبی و گرژ بوونی ژماره‌یه‌ک له‌ به‌ڕێوه‌به‌ران و ئه‌ندامانی کۆڕ بوو که‌ به‌ کرده‌وه‌ نیشانیان دا، باشترین شێوه‌ی به‌رگری کردن له‌ لای ئه‌وان هێرش کردنه‌ و به‌ بێ سه‌رنج دان به‌ ڕه‌خنه‌ و پرسیاره‌کان، تۆمه‌تی سه‌یریان دایه‌ پاڵ ڕه‌خنه‌گرانیان و به‌ بڕوای خۆیان باسه‌که‌یان به‌ ڕاده‌ی پێویست ڕوون کرده‌وه‌.

3 ـ گۆڤاری ڕوانگه‌ له‌ سه‌روتاری ژماره‌ ده‌(3) و پاشان له‌ وتارێکی ژماره‌ 12ی خۆیدا(4) ئه‌و باسه‌ی هێنایه‌ ئاراوه‌ که‌ ئایا ـ سه‌ره‌ڕای گرنگ و پێویست بوونی هه‌وڵی له‌و چه‌شنه‌ بۆ به‌ره‌و پێش بردنی زمان و لابردنی کۆسپه‌کان ـ ئه‌نستیتۆ کوردستان، به‌ڕێوه‌به‌رانی کۆنگره‌ و کۆڕ یا هه‌ر که‌س و ڕێکخراوه‌ و دامه‌زراوه‌یه‌کی تر، ئه‌و مافه‌ی هه‌یه‌ و ئه‌و شه‌رعییه‌ته‌ی له‌ کوێوه‌ هێناوه‌ که‌ خۆی به‌ خاوه‌نی هه‌موو بابه‌تێکی په‌یوه‌ندیدار به‌ زمانی کوردییه‌وه‌ و زمانه‌که‌ و خه‌ڵکه‌که‌ بزانێ و له‌ ناو بانگهێشتکراوه‌کانیدا ـ له‌ گه‌ڵ ڕِێز بۆ هه‌موویان ـ که‌ سه‌رجه‌م خاوه‌ن ڕایانی کوردستان نین و ژماره‌یه‌کیشیان هه‌ر خاوه‌ن ڕا، نین؛ کۆڕێک هه‌ڵبژێرێت که‌ له‌ لایه‌که‌وه‌ بیکا به‌ به‌رپرسی پڕۆسه‌ی فێرکاریی زمانی کوردی له‌ ئێراندا و کاری دانانی ڕێنووسێکی یه‌کسان و زمانێکی یه‌کگرتووی پێ بسپێرێ و به‌ دیاریکردنی نامیلکه‌گه‌لێک، خوێندنی کوردی له‌ ئێراندا هه‌ماهه‌نگ بکات و ئه‌زموونی بۆ ڕێک بخات و دوایه‌ش بڕوانامه‌ پێشکه‌ش بکات؟! له‌ لایه‌کی تریشه‌وه‌ گه‌ڵاڵه‌ی یاسایی بۆ خوێندنی کوردی، پێشکه‌شی ده‌زگا و ناوه‌ندگه‌لێکی ده‌سه‌ڵات بکات که‌ ته‌نانه‌ت ناوه‌که‌شیان به‌ دروستی نازانێت؟!

له‌ وتاره‌کاندا پێشنیاری ئه‌وه‌ش کرابوو که‌ کاروباری کۆڕه‌که‌ به‌ لیژنه‌ی تایبه‌ت بسپێردرێ و کۆڕ و لیژنه‌کانیش نیسبه‌ت بدرێنه‌ لای ئه‌نستیتۆ کوردستان و به‌ کۆڕ و لیژنه‌ی ئه‌نستیتۆ دابنرێن؛ نه‌ک بدرێنه‌ پاڵ کورد و کوردستانی ئێران. شایانی باسه‌ که‌ سه‌روتاره‌که‌ی ڕوانگه‌ له‌ وتارێکی ته‌واونه‌کراوی یه‌کێک له‌ به‌ڕێوه‌به‌رانی کۆنگره‌دا ئاماژه‌ی پێ کرابوو و له‌ گه‌ڵ بۆچوونێکی سه‌رچاوه‌گرتوو له‌ وه‌همی پیلانه‌وه، جیَگای وه‌ڵامی ئه‌و پرسیار و پێشنیارانه‌ به‌ بۆشی مابوونه‌وه‌(5).

4ـ به‌ تێپه‌ڕبوونی دوو ساڵ و چه‌ند مانگێک به‌سه‌ر دامه‌زرانی کۆڕدا، وێده‌چێ زیندووکردنه‌وه‌ی ئه‌و پرسیاره‌ وه‌ڵام نه‌دراوانه‌ بابه‌تی بوونێکی ئه‌وتۆی نه‌مابێت. خۆ کۆڕ، بێ له‌ دوو ـ سێ دانیشتنێکی سه‌ره‌تایی که‌ سه‌رقاڵی ناو نان و هاتن و نه‌هاتنی ئه‌ندامان و نووسینی ئه‌ساسنامه‌ و شتی له‌و چه‌شنه‌ بوو ؛ هیچ هه‌وڵ و به‌رهه‌مێکی به‌رچاوی نه‌بووه‌ و ته‌نانه‌ت له‌ لایه‌ن دامه‌زرێنه‌رانیشیه‌وه‌ ناوی لێ نابرێ و باسی لێ ناکرێت و هه‌ر بۆ نازناوی ئه‌ندامێتی له‌ سه‌فه‌ری ئه‌ودیوی سنووردا که‌ڵکی لێ وه‌رئه‌گیرێت. ئه‌مه‌ش وا ئه‌گه‌یه‌نێ که‌ نه‌یتوانیبێ "به‌ هاوکاریی ماڵیی فه‌رهه‌نگیی کورد له‌ تاران[ئه‌نستیتۆ کوردستان!] ئاره‌زووی له‌ مێژینه‌ی میلله‌ته‌که‌مان به‌ ئه‌نجامێکی ئه‌وتۆ بگه‌یه‌نێت."(6) وێده‌چێ له‌ هه‌موو ئه‌و مه‌به‌سته‌ گشتییانه‌ی سه‌ره‌وه‌ که‌ بۆی دانرابوو، کۆڕ ته‌نیا توانیبێتی ناوه‌ندێک بۆ دانیشتنه‌کانی دیاری بکات ـ ئه‌نستیتۆ کوردستان له‌ تاران. بارودۆخی ئێستای کۆڕ، به‌ داخه‌وه‌ هه‌مان ئه‌و داهاتووه‌یه‌ که‌ سه‌روتاری ڕوانگه، داوه‌ری کردن له‌ باره‌ی ئاستی کرده‌وه‌ و کاریگه‌رێتی بڕیاری ئه‌و کۆڕه‌ی، بۆ ئه‌و داهاتووه‌ هێشتبووه‌وه. به‌ڵام له‌ گۆشه‌نیگایه‌کی تره‌وه‌ ئه‌و پرسیارانه‌ هه‌ر زیندوون و ناچارم ئه‌که‌ن که‌ڵک له‌ چه‌ند ڕسته‌یه‌کی وتاری "ڕِۆشنبیرانی پاوانخواز ..." ـ که‌ خۆی له‌ قه‌ره‌ی وه‌ڵامی ئه‌و پرسیارانه‌ نه‌دابوو ـ ؛ وه‌ربگرم: "کێشه‌که‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ گرووپه‌کان هێشتا لای ئێمه‌ پێناسه‌ نه‌کراون، یان وه‌کوو گرووپ خۆیان پێناسه‌ ناکه‌ن و هه‌مووان خۆیان به‌ قه‌باره‌یه‌کی گه‌وره‌تره‌وه‌ که‌ گه‌ل یا که‌لتووری نه‌ته‌وه‌یی بێت، ده‌به‌ستنه‌وه‌... هه‌مووان بۆ گه‌ل و نه‌ته‌وه‌ و که‌لتوور ده‌نووسن و به‌ ناوی گه‌له‌وه‌ نه‌ک گرووپ ده‌رده‌که‌ون. له‌ کاتێکدا گرووپه‌ خه‌ڵکی و مه‌ده‌نییه‌کان دیاریده‌[دیارده]ی کۆمه‌ڵگایه‌کی مۆدێرِنن که‌ بڕوای به‌ جیاوازی و فره‌بابه‌تی و فره‌ده‌نگی هه‌یه. که‌چی لای ئێمه‌ به‌ ناوی فره‌ده‌نگییه‌وه‌ هه‌ر که‌س بۆی هه‌یه‌ به‌ ناوی رِۆشنبیری و کۆمه‌ڵگاوه‌ ئیش بکات."(7)

5 ـ ئه‌گه‌ر له‌ ئاسۆیه‌کی فراوانتره‌وه‌ بۆ به‌سه‌رهاتی کۆڕ و کۆنگره‌ بڕوانین، بۆمان ده‌رئه‌که‌وێت که‌ سه‌رهه‌ڵدان و به‌رهه‌م و سه‌ره‌نجامه‌که‌ی، ته‌نیا ڕووداو و رِێکه‌وتێک نییه‌ و ئه‌گه‌ر به‌ بیره‌وه‌رییه‌کانماندا بگه‌ڕێینه‌وه‌ و چاوێک به‌ کرده‌وه‌کانی ئه‌نستیتۆ کوردستان و ده‌سته‌ی هاوکارانیدا بخشێنین چه‌ند تایبه‌تمه‌ندییه‌ک ئه‌بینین که‌ به‌ شێوازی جۆراوجۆر و له‌ قۆناغی جیاجیادا، دووباره‌ ئه‌بنه‌وه‌ :

ا: بانگه‌واز و پرِوپاگه‌نده‌ی زۆر له‌ سه‌ره‌تای هه‌ر کارێک و به‌ تایبه‌ت له‌ ئاستی ده‌ره‌وه‌دا .

ب: په‌یوه‌ست کردنی کار و کرده‌وه‌کان به‌ کورد، کوردستان، فه‌رهه‌نگ، نه‌ته‌وه‌ و میلله‌ته‌وه‌ ـ ئه‌ویش به‌ ئامانجی خزمه‌تگوزاری.

ج: به‌رزه‌فڕی و ئیددیعا ـ ته‌نیا ئیددیعا ـ ی کاری گه‌وره‌تر له‌ توانا و سه‌رتر له‌ ئاستی ئیجازه‌ و ماف و رِێگاده‌ستی ئه‌نستیتۆیه‌کی فه‌رهه‌نگی، له‌ ڕاده‌یه‌کدا که‌ بۆ وه‌زاڕه‌تی فه‌رهه‌نگی وڵاتێکیش دژواره: دیالۆگ و وتووێژ ـ یا وه‌کوو به‌ هه‌ڵه‌ له‌ کوردستان و له‌ ئاشتی دا ئه‌یاننووسی: گفتمان!ـ له‌گه‌ڵ هاووڵاتییانی تری ئێرانیدا، دامه‌زراندنی فه‌رهه‌نگستانی زمان و ئه‌ده‌بی کوردی، ناوه‌ندی به‌ڵگه‌نامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی کوردستان، ناوه‌ندی لێکۆڵینه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی، ناوه‌ندی سینه‌ما و شانۆی کوردستان، ناوه‌ندی لێکۆڵینه‌وه‌ی که‌لهورِ، ناوه‌ندی لێکۆڵینه‌وه‌ی کرمانج، ناوه‌ندی فه‌رهه‌نگیی خوێندکارانی کورد، دروست کردنی به‌رنامه‌ی ته‌له‌فیزیۆنی، سازدانی نموونه‌یه‌کی فه‌رهه‌نگی بۆ گه‌شه‌پێدانی هه‌مه‌لایه‌نه‌ی ناوچه‌ کوردنشینه‌کان و (8)... که‌ زۆرتر وه‌سفی "یه‌که‌مین"یشیان له‌ گه‌ڵدایه‌.

د: کار به‌ ناته‌واوی هێشتنه‌وه‌. ئه‌و کارانه‌ش که‌ ده‌س پێ ئه‌کرێن به‌ نیوه‌چڵی به‌جێ‌ ئه‌هێڵرێن: وه‌رزنامه‌ی کوردستان، کۆنگره‌ و کۆڕی زانستیی زمانی کوردی،...

هـ: تاوانبار کردنی لایه‌نی ده‌ره‌کی بۆ کاره‌ نیوه‌چڵه‌کان به‌ هێنانه‌وه‌ی هۆکاری جوان و نه‌خشاو: ده‌رکران، گیران، نه‌هێشتن، داخران: بۆ نموونه‌ له‌ کاتێکدا ئیجازه‌ی وه‌رزنامه‌ی کوردستان به‌ ناوی کتێبه‌وه‌ وه‌رگیرابوو، نه‌ک گۆڤار؛ هه‌مووانیش ئه‌زانن که‌ کتێب نابێته‌ وه‌رزنامه‌ و له‌ یاسادا ئیجازه‌ی بڵاو کردنه‌وه‌ی ژماره‌ دوو و سێی نابێت؛ به‌ڵام له‌ لای ڕای گشتی و له‌ وتووێژ له‌ گه‌ڵ میدیای ده‌ره‌وه‌دا وایان ئه‌نواند که‌ گۆڤاره‌ و داخراوه‌ و ڕِێگای چاپی پێ نادرێت!(9)

هه‌ر به‌ پێی ئه‌و یاسایانه‌ی سه‌ره‌وه‌ بوو که‌ کۆنگره‌ و کۆڕی زانستیی زمانی کوردی ـ له‌ گه‌ڵ ڕێزمدا بۆ ئاماده‌بووانی کۆنگره‌ و هه‌ڵبژێردراوانی کۆڕ ـ ئومێده‌وارییه‌کی گه‌وره‌ی بۆ خه‌ڵک دروست کرد و هه‌موو ئه‌و چاوه‌ڕوانییانه‌ی لای ڕای گشتی به‌دیهێنا و له‌ پاشان به‌ڕێوه‌ برا و ناووناوبانگه‌که‌ی ده‌س خرا؛ به‌ڵام به‌ر له‌وه‌ی بگاته‌ به‌رهه‌م، دامرکایه‌وه‌ و بێده‌نگ مایه‌وه.

6 ـ به‌ ئاوی تێگه‌یشتین ئێمه‌ دنیا، هه‌ر سه‌رابێ بوو // هه‌موو ده‌شچن به‌ خنکان و له‌ وشکیشه‌ مه‌له‌ی مه‌خلووق- مه‌حوی-

په‌راوێزه‌کان:
1ـ بڕوانه‌ بۆ: برووشوور و بڵاوکراوه‌کانی کۆنگره‌
2ـ بڕوانه‌ بۆ: زمانه‌وان، تایبه‌تنامه‌ی یه‌که‌مین کۆنگره‌ی زانستی فێرکاریی زمانی کوردی له‌ ئێراندا، ژماره‌ 1، تاران، 1381
3ـ کۆنگره‌ی زانستی فێرکاریی زمانی کوردی و چه‌ند خاڵێکی گرنگ، سه‌روتاری ڕوانگه‌، ساڵی سێیه‌م، ژماره‌ 10، گه‌لاوێژی 1381، ل 4
4ـ تێنه‌گه‌یشتن یان پاوانخوازی؟ وه‌ڵامێک بۆ وتاری "رِۆشنبیرانی پاوانخواز له‌ وه‌همی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ بۆ تاوانبار کردنی ئه‌ویدی"، ڕوانگه‌، ساڵی سێیه‌م ، ژماره‌ 12، به‌فرانباری 1381، ل 47 ـ 45
5ـ مه‌نسوور ته‌یفووری، ڕِۆشنبیرانی پاوانخواز له‌ وه‌همی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ بۆ تاوانبار کردنی ئه‌ویدی، هه‌فته‌نامه‌ی ئاسۆ، ژماره‌ 6، ل13، 23/6/1381، و ژماره‌ 7، ل 11، 14/7/1381 شایانی باسه‌ ئه‌م وتاره‌یش سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی له‌ به‌شی دووه‌میدا کۆتایی نه‌هاتبوو، به‌ڵام به‌ ناته‌واوی مایه‌وه‌.
6ـ لێره‌ وه‌رگیراوه‌: بارام وه‌له‌دبه‌گی، به‌ره‌و دامه‌زراندنی کۆڕی زانیاری و فه‌رهه‌نگستانی زمانی کوردی له‌ ئێراندا، سه‌روتاری زمانه‌وان، تایبه‌تنامه‌ی یه‌که‌مین کۆنگره‌ی زانستی فێرکاریی زمانی کوردی له‌ ئێراندا، ژماره‌ 2،تاران، 1381
7ـ په‌راوێزی ژماره‌ 5، به‌شی یه‌که‌م
8ـ له‌ نامه‌ی ڕاگه‌یاندنی دامه‌زرانی ئه‌نستیتۆ و داوای هاوکاری کردن له‌ ڕِۆشنبیران وه‌رگیراوه.
9ـ بۆ دڵنیایی بڕوانه‌ بۆ ژماره‌ دووی وه‌رزنامه‌ی کوردستان که‌ هه‌شت وه‌رز له‌ پاش ژماره‌ی یه‌ک بڵاو کراوه‌ته‌وه‌، له‌ ژێر ناوی: کتاب کردستان، هاوینی 1382،تاران، که‌ له‌ لاپه‌ڕه‌ی یه‌کی ناوه‌وه‌ به‌ کتێب و له‌ لاپه‌ڕه‌ی دوودا به‌ گۆڤار ناو براوه‌. له‌ باتی ISSN، ژماره‌ی ستانداردی نێونه‌ته‌وه‌یی کتێب ISBN ی لێ نووسراوه‌.

● سه‌رچاوه‌

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

تێبینیی هێدی: نازانم به‌ڕێوه‌به‌رانی ماڵپه‌ڕی"ڕوانگه‌" بابه‌ته‌ کوردییه‌کانیان چۆن تایپ ده‌که‌ن که‌ ئاداریان به‌ سه‌ر پاداریانه‌وه‌ نامێنێ[له‌ چاوی پیس به‌ دوور بن!]. زۆر خه‌ریکی ئه‌و بابه‌ته‌ بووم هه‌تا - به‌ خێرا خۆم- ساغم کردۆته‌وه‌[ به‌و قرچه‌ی هاوینه‌ی قوڕ شێلان له‌ کاری وا خۆشتره‌!]، به‌ڵام له‌به‌ر به‌که‌ڵکبوونی وتاره‌که‌ وه‌سه‌ر خۆمی ناهێنم.

17. خوێنه‌ره‌وه‌ له ‌ناو ده‌قدا

2005-07-06T15:49:00.000+02:00

v پاشماوه‌ی هونه‌ری داستان
-------------------------------------
● ده‌یڤید لاج (David Lodge)
o وه‌رگێڕ: د. هاشم ئه‌حمه‌دزاده

خانمی به‌ڕێز، چۆن بوو که‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ی به‌شی پێشوو دا هێنده‌ت که‌مته‌رخه‌می کرد؟ من له‌وێدا عه‌رزم کردی که‌ دایکم لایه‌نه‌گری پاپ نه‌بوو. لایه‌نگری پاپ! ئه‌تۆ شتی وات به‌ من نه‌گوت، جه‌ناب. خانمی به‌ڕێز، من تکات لێ ده‌که‌م که‌ دیسان بیخوێنیه‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ بزانی که‌ من به ‌ڕوونی، لانی که‌م ئه‌وه‌نده‌ ڕوون که‌ وشه‌گه‌ل بتوانن ڕاسته‌وخۆ ئامانجێکی ئاوا بپێکن، ئه‌و شته‌م به‌ عه‌رزی جه‌نابت گه‌یاند. - که‌ واته‌ جه‌ناب من ده‌بێ لاپه‌ڕه‌یه‌کم جێ هێشتبێت. - نا، خانمی به‌ڕێز، - تۆ ته‌نانه‌ت وشه‌یه‌کیشت جێ نه‌هێشتووه‌. - که‌ واته‌ ده‌بێ خه‌وم لێ که‌وتبێت، جه‌ناب. - خانمی به‌ڕێز، ڕێزی من بۆ ئێوه، ئیزنی خۆشاردنه‌وه‌ له‌ حه‌شارگه‌یه‌کی وا به‌ ئێوه‌ ڕه‌وا نابینێ. - که‌ واته‌ ده‌بێ بڵێم که‌ من له‌م باره‌وه‌ شتێک نازانم. - به‌ڵێ خانمی به‌ڕێز، ئه‌مه‌ ئه‌و شته‌یه‌ که‌ من به‌ هه‌ڵه‌ی ئێوه‌ی ده‌زانم؛ وه‌ وه‌ک ته‌نبێکردنێک داوات لێ ده‌که‌م که‌ تۆ هه‌ر ئێستا، یانی دروست ئه‌و کاته‌ی ده‌گه‌یه‌ نیشانه‌ی خاڵی کۆتایی، بگه‌ڕێیه‌وه‌ دواوه‌ و سه‌رله‌به‌ری به‌شی پێشوو دووباره‌ بخوێنیه‌وه‌.

من ئه‌و سزایه‌م له‌ ڕووی بێ مبالاتی و یاخود زاڵمبوون، به‌سه‌ر ئه‌و خانمه‌دا‌ دانه‌سه‌پاند‌، به‌ڵکو له‌ ڕووی باشترین ئه‌نگێزه‌وه‌ ئه‌م کاره‌م کرد؛ وه‌ هه‌ر بۆیه‌شه‌ له‌ کاتی گه‌ڕانه‌وه‌یدا له‌م باره‌وه‌ داوای لێبوردنی لێ ناکه‌م: - مه‌به‌ستم له‌م کاره‌ به‌گژداچوونه‌وه‌ی زه‌وقێکی ناله‌باره‌ که‌ بێجگه‌ له‌ ئه‌و چووه‌ته‌ ناو‌ زه‌ینی هه‌زاران که‌سی تریشه‌وه‌، - ئه‌وانه‌ له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی که‌ به‌ خوێندنه‌وه‌ی کتێبێکی ئا‌وا له‌ زانیاری و مه‌عریفه‌ی کتێبه‌که‌ که‌ڵک وه‌رگرن، که بێگومان ئه‌گه‌ر ئه‌و جۆره‌ی شیاوه‌ بیخوێننه‌وه‌ نسیبیان ده‌بێت، کتێبه‌که‌ ڕاسته‌وڕاست ده‌خوێننه‌وه‌ و به‌ شوێن ڕووداوه‌کاندا وێڵن.

لاورێنس ستێرن ژیان و باوه‌ڕه‌کانی ڕێزدار تریسترام شه‌ندی (67-1759)

هه‌موو ڕۆمانێک ده‌بێ گێڕه‌ره‌وه‌یه‌کی، هه‌رچه‌ند غه‌یری شه‌خسیش بێ، هه‌بێت، به‌ڵام مه‌رج نییه‌ هه‌موو ڕۆمانێک بۆگێڕاوێکی (narratee) هه‌بێت. بۆگێڕاو بریتییه‌ له‌ هه‌رجۆره‌ وه‌بیرهێنانه‌وه‌یه‌ک‌ یاخود جێگرێک بۆ خوێنه‌ره‌وه‌ی ڕۆمان له‌ناو خودی ده‌قه‌که‌دا. ئه‌مه‌ش ده‌کرێت وه‌ک ئه‌پۆسترۆفی ئاشنای ڕۆماننووسانی ڤیکتۆریایی، "خوێنه‌ره‌وه‌ی ئازیز،" شتێکی سودفه‌ بێ، یان وه‌ک چوارچێوه‌ی "خانمی باتورست"ی کیپلینگ که‌ پێشتر (به‌شی 7) باس کرا، شتێکی زه‌ریف بێ. له‌ کاره‌که‌ی کیپلینگدا "من"ی گێڕه‌ره‌وه‌ له‌ هه‌مان کاتدا بۆگێڕاوی داستانێکه‌ که‌ سێ کاراکتێری تر که‌ بۆخۆیان به‌رده‌وام له‌نێوان دوو ڕۆله‌که‌دا جێگۆڕکێ ده‌که‌ن، ده‌یگێڕنه‌وه‌. ئیتالۆ کالڤینۆ موسافیری شه‌وێكی زستانی‌ی خۆی به داواکردن له‌ خوێنه‌ره‌وه‌ ده‌ست پێده‌کات که‌ بچێته‌ ناو حا‌ڵ و هه‌وای وه‌رگرتن: "بحه‌سێوه‌. هۆشت کۆ که‌وه‌. هه‌رجۆره‌ فکرێکی تر له‌ خۆت دوور خه‌وه‌. بهێڵه‌ با جیهانی ده‌وروبه‌رت کاڵ بێته‌وه‌. باشتر وایه‌ ده‌رگاکه‌ داخه‌ی؛ ته‌له‌ڤیزیۆنه‌که‌ هه‌رده‌م له‌ ژووره‌که‌ی تر هه‌ڵکراوه‌." به‌ڵام بۆگێڕاوه‌، هه‌رچه‌ند داڕشتراو، هه‌مووکاتێ شگردێکی ئاخافتنه‌، ئامرازێکه‌ بۆ کۆنترۆڵکردن و پێچه‌ڵپێچکردنی هه‌ڵوێسته‌کانی خوێنه‌ره‌وه‌ی ڕاسته‌قینه‌ که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌قدا ده‌مێنێته‌وه‌.

لاورێنس ستێرن که گێڕانه‌وه‌که‌ی له‌به‌ر ڕووناکیی دیمه‌نی تریسترام شه‌ندیدایه‌، هه‌موو جۆره‌ یارییه‌ک به پێوه‌ندیی‌ گێڕه‌ره‌وه‌- بۆگێڕاو ده‌کات. ستێرن وه‌ک کۆمێدیه‌نێکی ساڵۆنی مۆسیقی که‌ هێندێک لاساکه‌ره‌وه‌ له‌ ناو جه‌ماوه‌ردا ده‌ستنیشان ده‌کات، وه‌ گالته‌ی ئه‌وان له‌گه‌ڵ کرداری خۆی یه‌کانگیر ده‌کات، هێندێک جار خوێنه‌ره‌وه‌ی خۆی ده‌کات به‌ خانمێک یاخود پیاوێکی ماقوڵ و بۆ سه‌رگه‌رمکردن و ڕاهێنانی ئێمه‌، پرسیاریان ئاراسته‌ ده‌کات، توڕه‌یان ده‌کات، ڕه‌خنه‌یان لێده‌گرێت و پێیانهه‌ڵده‌ڵێت.

تریسترام شه‌ندی ڕۆمانێکی ته‌واو شازه‌ که‌ گێڕه‌ره‌وه‌که‌ی هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌دات که‌ ژیانی خۆی له‌ سه‌ره‌تای فامکردنییه‌وه‌ هه‌تا باڵغبوونی لێک گرێ دا، به‌ڵام قه‌ت ناگاته‌ ته‌مه‌نی دوای پێنج ساڵیی خۆی، چونکی ئه‌نجامی هه‌وڵی وه‌فادارانه‌ و تێروته‌سه‌لی وه‌سف و شیکردنه‌وه‌ی هه‌موو ڕووداوه‌کان ده‌بێته‌ هۆی لادانی بێکۆتایی ئه‌و له‌ بابه‌ته‌که‌. هه‌موو شتێک له‌ شته‌کانی تر که‌ پێشتر یان دواتر یان له‌ شوێنی تر ڕوویان داوه‌ ده‌به‌سترێته‌وه. وه‌ک یارییه‌ک، به‌ڵام به‌ بێ هیچ ئاکامێک، تریسترام ده‌یهه‌وێ نه‌زمی کرۆنۆلۆژیک ڕاگرێت. له‌ به‌شی نوزده‌هه‌مدا، که‌ هێشتا هه‌ر له‌ مێژووی به‌ر له‌ دایکبووندا گیری خواردووه، ئه‌و ئاوڕ له‌ چاره‌نووسی تانه‌ئامێزی باوکی ده‌داته‌وه‌ که‌ پتر له‌ هه‌موو شتێک ڕقی له‌ ناوی "تریسترام"ه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌نده‌ ژیا که‌ به‌ چاوی خۆی ئه‌وه‌ ببینێ که‌ کوڕه‌که‌ی به‌م ناوه‌ گۆش درا، وه‌ ده‌ڵێت: "ئه‌گه‌ر پێویست نه‌با من ده‌بوایه‌ به‌ر له‌وه‌ی ببامه‌ مه‌سیحی له‌ دایک ببام، من لێره‌دا باسێکی ئه‌م شته‌ بۆ خوێنه‌ره‌وه‌ ده‌که‌م".

ئه‌مه‌ ئه‌و ڕسته‌یه‌یه (ئه‌و ئه‌مه‌ دوای ئه‌و به‌شه‌ی که‌ من له‌ سه‌ره‌وه‌ هێناومه‌ته‌وه‌، ئاشکرا ده‌کات) که‌ ده‌بوایه‌ سه‌ره‌داوێکی دابا به‌ خانمی خوێنه‌ره‌وه‌، له‌مه‌ڕ لایه‌نگریی ئایینیی دایکی، چونکی، "خانم، ئه‌گه‌ر دایکم باپتیست بوایه، ئه‌نجامێکی وای لێ نه‌ده‌که‌وته‌وه‌." سه‌به‌به‌که‌ش، به‌ پێی به‌ڵگه‌یه‌ک که‌ تریسترام له‌ ده‌قی خۆیدا چاپی ده‌کاته‌وه‌ (به‌ فه‌ڕانسه‌وی) ئه‌وه‌یه‌ که‌ کۆمه‌ڵێک له‌ خوداناسانی سۆربۆن له‌م دواییانه‌دا ئه‌م باوه‌ڕه‌یان سه‌لماندووه‌ که‌ ئه‌و مناڵانه‌ی تووشی مه‌ترسیی به‌زه‌حمه‌ت له‌ دایکبوون ده‌بن، بۆ نموونه‌ به‌ ئامرازی هه‌ڵمیسین له‌ دایک ده‌بن، به‌ هێندێک شه‌رت و مه‌رج مه‌سحیان بکه‌ن. هه‌ر بۆیه‌ له‌ وڵاتێکی کاتۆلیکی ڕۆمیدا، ئیمکانی ئه‌وه‌ هه‌یه‌ به‌ر له‌ دایکبوون بکرێی به‌ مه‌سیحی.

ته‌شه‌ر لێدان له‌ کاتۆلیکه‌ ڕوومییه‌کان (ئه‌و بۆخۆی نوێنه‌ری ئانگلیکه‌کانه‌) و زیاده‌ڕۆییکردن له ئاماژه‌دان به‌ ئه‌ندامه‌ تایبه‌تییه‌کانی له‌ش، تایبه‌تمه‌ندیی نووسینی ستێرنن که‌ هێندێک جار به‌ دژی خۆی هه‌ڵده‌گه‌ڕێنه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌تۆ ده‌بێ خوێنه‌ره‌وه‌یه‌کی زۆر تووڕه‌ و تۆسن بی که‌ به‌ هۆی عه‌قڵ و حازرجوابیی ئه‌و له‌ به‌رامبه‌ر "خانم"دا (زیندووبوونی به‌ هۆی خاڵبه‌ندیی ئازاد و شازی ستێرنه‌وه‌ زۆرتر دێته‌ به‌ر چاو) و هاوڕێیی ئه‌و له‌گه‌ڵ خوێنه‌ره‌وه‌، چه‌ک نه‌کرێی. له ‌ڕاستیدا کارکردی ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌و له‌ بابه‌ت لادانه‌ بۆ شیکردنه‌وه‌ و داکۆکیکردنه‌ له‌ هونه‌ری خۆی.

خانمه‌که‌ داوای لێده‌کرێ که‌ به‌شی پێشتر دووباره‌ بخوێنێته‌وه، "بۆ به‌گژدا چوونه‌وه‌ی زه‌وقێکی ناله‌بار‌... ئه‌وانه‌ له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی که‌ به‌ خوێندنه‌وه‌ی کتێبێکی ئا‌وا له‌ زانیاری و مه‌عریفه‌ی کتێبه‌که‌ که‌ڵک وه‌رگرن، که بێگومان ئه‌گه‌ر ئه‌و جۆره‌ی شیاوه‌ بیخوێننه‌وه‌ نسیبیان ده‌بێت، کتێبه‌که‌ ڕاسته‌وڕاست ده‌خوێننه‌وه‌ و به‌ شوێن ڕووداوه‌کاندا ..."

ئه‌وه‌ شتێکی سه‌یر نییه‌ که‌ ته‌نانه‌ت له‌ سه‌رده‌می ئێستاشدا تریسترام شه‌ندی بووه‌ته‌ کتێبی خۆشه‌ویستی ڕۆماننووسه‌ ئه‌زموونییه‌کان و تیۆریسیه‌نه‌کانی ڕۆمان. هه‌ر ئه‌وجۆره‌ی له‌ به‌شی پێشتریشدا ئاماژه‌م پێکرد ڕۆماننووسانی مۆدێرنیست و پۆستمۆدێرنیستیش به‌ شوێن ئه‌وه‌دا بوون‌ که‌ به‌ شێواندن و دووباره‌ ڕێکخستنه‌وه‌ی زنجیره‌ی زه‌مه‌نی و هۆکارێتی که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی نه‌ریتی چێژوه‌رگرتنیان له‌ ڕۆمان ده‌سته‌به‌ر ده‌کرد، خوێنه‌ره‌وه‌ له‌ چێژه‌ ساکاره‌کانی داستان بێبه‌ش که‌ن. ستێرن به‌ ئیزندانی ئه‌وه‌ی که‌ ئیشتیا و حه‌زه‌کانی زه‌ینی مرۆڤ فۆڕم و ئاراسته‌ی گێڕانه‌وه‌ دیاری بکه‌ن، وه‌پێش جۆیس و ڤیرجینیا ولف که‌وتووه‌. وه‌ یه‌ک له‌ دروشمه‌کانی پۆئێتیکای مۆدێرنیستی بریتییه‌ له‌ "فۆڕمی فه‌زایی"، وه‌ ئه‌مه‌ش به‌ مانای به‌خشینی یه‌کێتییه‌ به‌ به‌رهه‌مێکی ئه‌ده‌بی له‌ ڕێگای ئۆلگویه‌کی پێکهاتوو له‌ مۆتیڤگه‌لی لێکلکاو، شتێک که‌ ته‌نیا له‌ ڕێگای "دووباره‌ خوێندنه‌وه‌"ی ده‌ق به‌و شێوه‌ی تریسترام پێشنیاری ده‌کات وه‌دی دێت.

گفتگۆی تریسترام له‌گه‌ڵ خوێنه‌ره‌وه‌کانی، سروشتی کاتیی ئه‌زموونی خوێندنه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی زۆر ڕادیکالتر فه‌زایی ده‌کات. ڕۆمان وه‌ک هۆده‌یه‌ک وێنا ده‌کرێت که‌ تێیدا ئێمه‌ی خوێنه‌ره‌وه‌ له‌گه‌ڵ گێڕه‌ره‌وه‌دا خه‌ڵوه‌تمان کردووه‌. به‌ر له‌وه‌ی که‌ ورده‌کاریگه‌لی خۆمانه‌ی تێگه‌یشتنی خۆی بخاته‌ ڕوو، بۆ نموونه‌، ئه‌و ڕاده‌گه‌یه‌نێت که‌ "مه‌به‌ستم ته‌نیا نووسینه‌ بۆ مرۆڤی پرسۆک و مرۆڤێک که‌ عه‌ودالی فێربوونه‌،" وه‌ داوا له‌و خوێنه‌ره‌وانه‌ی که‌ حه‌زیان له‌مجۆره‌ وه‌سفکردنانه‌ نییه‌ ده‌کات که‌ به‌سه‌ریاندا باز ده‌ن، وه‌ ده‌ڵێت:

"---- ---- ده‌رگاکه‌ پێوه‌ده‌ ---- ----"

خۆی به‌ زیره‌کییه‌وه‌ ئه‌و متمانه‌یه‌ی به‌ خۆی هه‌یه‌ که‌ ئێمه‌ مانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و هه‌ڵده‌بژێرین.

له‌و به‌شه‌ی که‌ له‌ سه‌ره‌وه‌دا هاتووه‌، یه‌ک له‌ ئێمه‌، خانم، ده‌نێردرێت که‌ به‌شی پێشوو دووباره‌ بخوێنیته‌وه‌ "دروست ئه‌و کاته‌ی ده‌گه‌یه‌ نیشانه‌ی خاڵی کۆتایی" (وه‌بیرهێنانه‌وه‌یه‌کی باش و تایبه‌تمه‌ند به‌ سروشتی پڕۆسه‌ی خوێندنه‌وه‌). ئێمه‌ ئه‌و که‌سانه‌ی که‌، به‌ پێی قه‌راره‌که‌مان، له‌گه‌ڵ نووسه‌ردا ده‌مێنینه‌وه‌، وامان لێ ده‌کرێت به‌ هۆی متمانه‌ی ئه‌و هه‌ست به‌ شانازی بکه‌ین، وه‌ ئاماژه‌ی ئه‌وه‌مان پێده‌کرێت که‌ دووره‌په‌رێز بین له‌ خوێنه‌ره‌وه‌ی وه‌رنه‌گر و خوێنه‌ره‌وه‌ی ڕۆمان ته‌نیا وه‌ک داستانێک، "زه‌وقێکی ناله‌بار که‌ بێجگه‌ له‌ ئه‌و چووه‌ته‌ ناو زه‌ینی هه‌زاران که‌سی تریشه‌وه‌". لێره‌وه‌ و له‌ شوێنێکدا که‌ خانم له‌ تاریکییه‌کی ئاوادا له‌مه‌ڕ ئاماژه‌ به‌ کاتۆلیسیزمی ڕۆمیدا ماوه‌ته‌وه‌، ئێمه‌ ناتوانین له‌ به‌رامبه‌ر داکۆکیی نووسه‌ر له‌ مێتۆدی خۆی پتر خۆ ڕاگرین.

t درێژه‌ی هه‌یه‌

تێز له‌سه‌ر زمانی کوردی و زاراوه‌کانی

2005-07-03T21:48:00.000+02:00

سه‌رچاوه‌: http://database.irandoc.ac.ir

له‌سه‌ر ماڵپه‌ڕی "مركز اطلاعات و مدارك علمی ايران" بۆ‌ هێندێک تێز گه‌ڕام که‌ پێوه‌ندییان به‌ زمان و ئه‌ده‌بیاتی کوردییه‌وه‌ هه‌بێ. له‌ خواره‌وه‌ کورته‌ی هێندێک له‌و تێزانه‌ی ‌دیتوومنه‌وه ده‌خه‌مه‌ به‌ر چاوان‌. ئه‌و تێزانه‌ به‌ زمانی فارسی له‌ زانستگه‌کانی ئێران نووسراون و ده‌توانن له‌ بواری لێکۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر زمانی کوردی و زاراوه‌کانیدا سه‌رچاوه‌یه‌کی به‌که‌ڵک بن:

احمری، پروانه

واژه‌نامه مقايسه‌اي و ريشه‌شناسانه چهار گويش بلوچي، كردي، لري و لاري/ پروانه احمري؛ به راهنمائي: محمود طاووسي

180 صفحه، جدول، كتابنامه

پايان نامه (كارشناسي ارشد) - دانشگاه شيراز، دانشكده تحصيلات تكميلي، 1377.

علوم انساني. 222176 - فرهنگ و زبانهاي باستاني

چكيده: موضوع اين رساله بررسي ريشه‌شناسانه 200 واژه فارسي برگرفته از متن كردي داستان شيخ فرخ و خاتون استي است و معادل آنها در گويش‌هاي بلوچي، كردي، لري و لاري كه تا حد امكان به بررسي واژه‌هاي گويشي معادل نيز پرداخته شده است. بدين ترتيب حدود 1000 واژهء (تكراري) بررسي شده است . در اين واژه‌نامه از ريشه‌هاي ايراني باستان كه با علامت * مشخص شده است (كه به معني فرضي بودن واژه است)، هندي باستان، سانسكريت ، اوستا، فارسي باستان، پهلوي، پارسي ميانه، پارتي ميانه و پازند استفاده شده. بدين دليل كه گاه رد يك واژهء فارسي نو را تنها در هندي باستان يا ايراني باستان پيدا مي‌كنيم كه با مراجعه به دوره‌هاي متاخرتر يعني دوره‌هاي ميانه و زبانهاي فارسي ميانه و حتي فارسي دري آن واژه را نمي‌يابيم و همچنين دنبال كردن يك واژه بر روي درخت زندگي‌اش ما را با واژه‌هاي ديگري كه همسان و معادل و مترادف آن واژه در ديگر گويش‌هاي ايراني باشند آشنا مي‌كند. و بدين ترتيب شناخت نقطهء برخاست آن واژه و اينكه پراكندگي آن در فلات ايران تا به كجاها رفته است مي‌تواند در تقسيم‌بندي زبانهايي كه چه در داخل فلات ايران و چه در خارج از آن تحت عنوان زبانهاي ايراني شناخته مي‌شوند. ما را ياري كند. طبق تقسيم‌بندي انجام شده توسط دانشمندان گويش‌هاي كنوني ايراني بنا به اينكه ريشه اوستايي يا فارسي باستان داشته باشند به ترتيب در دو دسته ايراني شمال غربي و جنوب غربي قرار مي‌گيرند كه اين تقسيم‌بندي بر مبناي تفاوتهاي اوجي در واژه‌هاي هم‌معنا و يكسان انجام مي‌شود. مثلا در مورد واژه دانستن كه ريشه اوستايي: Zan و ريشهء فارسي باستان: dan دارد، گويش‌هاي بلوچي و كردي طبق ريشهء اوستايي صرف مي‌شوند: /zant/ (:دانست) و گويشهاي لري و لاري بر طبق ريشه فارسي باستان: /dunes/ (با كمي تغيير واجي). هدف اصلي اين رساله هم بررسي اين امر و آوردن شواهدي براي اثبات آن مي‌باشد. با گردآوري چنين واژه‌نامه‌هايي گنجينهء واژه‌هاي زبان فارسي را غني مي‌كنيم، واژه‌هايي كه از خاطر ما رفته‌اند و قبلا بسيار استفاده مي‌شده‌اند و يا واژه‌هايي كه اكنون در برخي گويش‌ها مورد استفاده است ، مي‌توانند ما را از كاربرد واژه‌هاي نامانوس عربي، تركي، مغولي، انگليسي و فرانسوي بي‌نياز سازند.

شماره كنترل: 00292281 شماره كاربرگه(بازيابي): TH26181 شماره سريال: 074745

كرمانج، رشيد

احوال و آثار علامه هه‌ژار موكرياني/ رشيد كرمانج؛ به راهنمائي : جعفر حميدي

201 صفحه، كتابنامه

پايان نامه (كارشناسي ارشد) - دانشگاه شهيد بهشتي، دانشكده ادبيات و علوم انساني، 1377-1378.

علوم انساني. 222176 - زبان و ادبيات فارسي

چكيده: "از روي آثار فراوان و متعددي كه از وي برجاي مانده است مي‌توان گفت استاد هه‌ژار شاعري بوده است بسيار دانشمند، به نحوي كه تسلط او بر زبان عربي، موجب ترجمه‌ي كتاب قانون شد. تحقيق درباره‌ي واژه‌ها و اصطلاحات مختلف زبان كردي، فرهنگ "هه‌نبانه‌بورينه" را پديد آورد. شيوه‌ي زندگي و تفكر و انديشه‌ي عارفانه، وي را به سوي ترجمه‌ي رباعيات خيام كشانيد. عشق و علاقه به دين و آيين، انگيزه ترجمه‌ي قرآن را در او بارور ساخت ." گر شعرهايش با ژرف‌نگري مطالعه و وضعيت ملت كرد در زمان سرايش شعرهايش در نظر گرفته نشود، شايد او را متعصب و ناسيوناليست پنداشت ، اما اگر منصفانه قضاوت شود و تمام زوايا در نظر گرفته شود در مي‌يابيم كه او، تنها فريادگر تساوي حقوق ملت‌ها و دشمن استعمار و استثمار بود. اگر تمام آثار مكتوب كردي از بين بروند، آثار استاد هه‌ژار كافي خواهد بود كه بر مبناي آن‌ها زبان و ادبيات كردي را احيا كنند. استاد هه‌ژار با آثار خود آينده‌ي زبان كردي را بيمه كرده است . قواعد واژه‌سازي كه او در آثار خود به كار برده است ، توانايي اين را دارند كه واژه‌هاي ديگري هم بر اساس آنها ساخته شود.

شماره كنترل: 00291347 شماره كاربرگه(بازيابي): TH26042 شماره سريال: 073811

ويسي، عبدالعزيز

مقابله پيوند واژگاني در زبان انگليسي و كردي/عبدالعزيز ويسي؛ به راهنمايي: لطف الله يارمحمدي.

103صفحه، جدول، نمودار

پايان نامه(كارشناسي ارشد)- دانشگاه شيراز ، دانشكده تحصيلات تكميلي، 1381.

كتابشناسي دارد

وضعيت پايان نامه : دفاع شده - تاريخ دفاع: 1381

علوم انساني. 222176 - زبان و ادبيات خارجي

چكيده: نتايج نشان مي دهد كه 1- اگر چه هر دو زبان از تكرار بيشتر از ديگر ابزار پيوند واژگاني استفاده مي كنند زبان كردي از اين منظر منسجم تر مي باشد. 2- تفاوت مابين ديگر ابزارهاي پيوند واژگاني از لحاظ آماري معنادار نبود. 3- ترتيب قرار گرفتن ابزارهاي پيوند واژگاني در زبان انگليسي بصورت تكرار ، مترادف، هم آيي، اسم عام، متضاد، معناشمول جز به كل، و معنا شمول خاص به عام و در زبان كردي بصورت تكرار، مترادف، هم آيي، اسم عام، معنا شمول خاص به عام، متضاد و معنا شمول جز به كل مي باشد. 4- در نهايت تراكم متنهاي انگليسي و كردي از نظر استفاده از ابزارهاي پيوند واژگاني از لحاظ آماري معنادار نبود.

نتايج اين مطالعه مي تواند بعنوان توصيف نظري پيوند واژگاني در زبان انگليسي و كردي مورد استفاده قرار گيرد. همچنين اين نتايج مي تواند براي اهداف آموزشي و ترجمه بكار آيد.

شماره كنترل: 00603751 شماره كاربرگه(بازيابي): TH32657 شماره سريال: 077049

سليمي، منصور

بررسي و توصيف زبان هورامي (گويش پاوه‌يي)/ منصور سليمي؛ به راهنمائي : تقي وحيديان‌كاميار

504 صفحه، تصوير، جدول، نقشه، كتابنامه

پايان نامه (كارشناسي ارشد) - دانشگاه فردوسي مشهد، دانشكده ادبيات و علوم انساني دكتر علي شريعتي، 1376.

علوم انساني. 222176 - زبان و ادبيات فارسي

چكيده: اين پايان‌نامه شامل يك پيش‌گفتار يك مقدمه و شش فصل است. پيكره آن از سه موضوع اصلي: توصيف واجي، توصيف دستوري و واژگان زبان هورامي تشكيل شده است . در پيش گفتار مسائلي پيرامون زبان هورامي، روش‌هاي تحقيق و دستاوردهاي پژوهش و ... مورد بحث قرار گرفته است و در مقدمه اوضاع كلي جغرافيايي، فرهنگي و... مورد بحث قرار گرفته است و در اوضاع كلي جغرافيايي، فرهنگي و... منطقه گويشوران (پاوه) توضيح داده شده است . فصل نخست در بردارنده پاره‌يي اصطلاحات كليدي به كار رفته در پايان‌نامه است، كه به كوتاهي تعريف شده‌اند. در فصل دوم، دستگاه واجي گويش پاوه‌يي كه شامل 28 همخوان و 15 واكه ساده و مركب است، توصيف گرديده. فصل سوم، شامل توصيف دو واحد زبر زنجيري يعني تكيه و آهنگ در زبان هورامي است. فصل چهارم، كه در واقع اصلي‌ترين و گسترده‌ترين بخش پايان‌نامه است و تحت عنوان "توصيف دستوري" مطرح شده به چند بخش جداگانه تقسيم شده است كه در آن به بررسي تفصيلي جمله، شبه‌جمله، گروه فعلي، گروه اسمي و گروه قيدي در هورامي پرداخته شده است. فصل پنجم شامل مجموعه‌يي از واژه‌هاي كاربردي و فعال هورامي است كه براساس تشخيص دستوري، به صورت الفبايي تحت عنوان "واژگان" ارائه شده است. در فصل ششم "فرايندهاي آوايي زبان هورامي در سنجش با زبان فارسي" به طور مفصل و با ذكر شواهد تنها در ساخت واژه مطرح شده است. فرايندهاي مورد بحث اين فصل عبارتند از: ابدال، حذف، افزايش و قلب. در پايان، منابع و ماخذي كه به طور مستقيم يا غيرمستقيم در سامان يافتن اين رساله سهمي داشته‌اند، به صورت الفبايي فهرست و ارائه شده‌اند.

شماره كنترل: 00291334 شماره كاربرگه(بازيابي): TH25522 شماره سريال: 073798

الهي، فائزه

ادبيات شفاهي (فولكلور) عشاير كرد مكري (نمونه موردي ايل منگور مهاباد)/ فائزه الهي؛ به راهنمايي: حشمت‌الله طبيبي.

302 صفحه، كتابنامه

پايان نامه (كارشناسي ارشد) - دانشگاه تهران، 1373

علوم انساني. 222176 - علوم اجتماعي

چكيده: در اين پژوهش صرفا" به ثبت بخشي از ادبيات شفاهي كه آنرا چريكه لاوژ، لاوك و يا بيت مي‌خوانند پرداخته شده است. و هدف جمع‌آوري داستانهاي منظومي بوده كه به زبان كردي و گويش مكري سروده شده‌اند و تاكنون ثبت نگرديده‌اند.

شماره كنترل: 00055733 شماره كاربرگه(بازيابي): TH30330ff شماره سريال: 055733

مافي، كامران

بررسي ساخت واژه و دستگاه فعل در گويش كردي طايفه مافي منطقه قزوين/ كامران مافي؛ به راهنمايي: محمد ضياحسيني.

127 صفحه، كتابنامه

پايان نامه (كارشناسي ارشد) - دانشگاه علامه طباطبائي، 1374

علوم انساني. 222176 - زبان‌شناسي

چكيده: نگارنده اين رساله به عنوان يكي از گويشوران گویش كردي طايفه مافي در منطقه قزوين سعي بر آن داشته است تا به توصيف و بررسي بخشي از اين گويش بپردازد. حال چكيده‌اي از تحقيقات انجام يافته و حاضر در اين رساله در زير ارائه مي‌شود. نگارنده در آغاز با ارائه مقدمه‌اي به شرح مواردي چون اهداف و اهميت رساله حاضر، روش تحقيق در اين رساله، موقعيت زبان كردي در ميان زبانهاي ايراني و همچنين پيشينه قوم كرد از زبان افسانه و تاريخ و ترسيم نقشه‌اي كه موقعيت جغرافياي گويشوران را نشان مي‌دهد پرداخته است. در فصل اول توصيفي نسبتا مختصر از ساخت واژه در اين گويش ارائه گرديده است. مثلا مواردي چون اسم، مفرد و جمع، معرفه و نكره، انواع ضماير، اضافه، نشانه اضافه و صنعت مورد بحث و بررسي قرار گرفته‌اند و در پايان فصل نيز نمودار مربوط به گروه اسمي ارائه شده است. در فصل دوم به ساختمان فعل يا به عبارت ديگر عناصر سازنده گروه فعلي در اين گويش اشاره شده است كه اين عناصر عبارتند از: ستاكهاي فعلي مشتمل بر ستاك گذشته و ستاك حال و همينطور وندهاي فعلي كه شامل وندهاي شخصي، وندهاي التزامي و وندهاي نفي هستند. در فصل سوم به مباحث مربوط به صنعت مفعولي و فرمولهاي ساختماني آن، تقسيم‌بندي افعال از حيث رابطه‌شان با نهاد به افعال لازم و متعدي و همينطور نحوه متعدي كردن افعال لازم، تقسيم‌بندي افعال از لحاظ عناصر سازنده آنها به سه دسته افعال ساده، مشتق و مركب ، توصيف ساختمان مصدر و معرفي نقش نماها و تقسيم آنها به حروف اضافه و حروف ربط پرداخته شده است. در فصل چهارم ضمن معرفي زمانهاي رايج در گويش كردي طايفه، مافي و تقسيم‌بندي كلي آنها تحت دو زمان گذشته و مضارع، فرمول‌هاي ساختماني هر يك از زمانها ارائه گرديده و حداقل دو فعل در هر يك از زمانها صرف شده‌اند. صرف بعضي از افعال خاص نيز در اين فصل آورده شده است. فصل پنجم اختصاص به توصيف ساختمان مجهول و فعل امر دارد. به اين ترتيب كه ابتدا عناصر مجهول ساز - "iya" براي زمانهاي گذشته و "iya" براي زمانهاي مضارع - معرفي گرديده سپس افعالي را در هر يك از زمانهاي رايج در اين گويش كه در فصل قبلي معرفي شدند بصورت مجهول صرف كرده و فرمول ساختماني مربوطه را نيز نشان داده‌ايم. در پايان اين فصل به توصيف و بررسي ساختمان فعل امر پرداخته شده است.

شماره كنترل: 00061522 شماره كاربرگه(بازيابي): TH23497 شماره سريال: 061522

حسن‌پوراميري‌گليان، احمدرضا

واژه‌نامه ريشه شناسنامه گويش كردي كرمانجي شيروان خراسان همراه با توصيف صوتي آن/ احمدرضا حسن‌پوراميري‌گليان؛ به راهنمايي: محمودرضا دستغيب‌بهشتي.

190 صفحه،جدول،كتابنامه

پايان نامه (كارشناسي‌ارشد) - دانشگاه شيراز، شيراز، 1374

علوم انساني. 222176 - زبان‌شناسي

چكيده: شيروان از توابع استان خراسان است و در طول جغرافياي 57 درجه و 54 دقيقه و 30 ثانيه شرقي و عرض جغرافيايي 37 درجه و 23 دقيقه و 30 ثانيه عرض شمالي واقع شده است. گويش 36.6 درصد ساكنان شيروان كردي است. اين گويش داراي 25 همخوان شامل: /j/، /h/، /x/ ،/s/، /z/، /s/، /z/، /f/، /v/، /?/، /q/، /g/،
/k/، /d/، /t/، /b/، /p/، /l/، /n/، /m/، /c/،
/y/، /w/، /r/، /r/
9 واکه‌ ساده شامل‌: /u/، /u/، /o/، /o/، /e/، /e:/ ،/i/ ،/a/، /:a/ است. ساختمان هجايي آن Ccvc.ccv,cvcc,cvc,cv است. در واژه‌نامه سه زبانه اين پژوهش حدود 3500 واژه كردي، 3500 واژه فارسي و 1200 واژه پهلوي ساساني وجود دارد. 1200 واژه از اين واژگان پهلوي با واژگان كردي و فارسي و يا با واژگان يكي از اين دو زبان همانند يا هم ريشه‌اند. در فارسي نو در مقايسه با كردي كرمانجي واژگان بيشتري وجود دارد كه با واژگان پهلوي ساساني همانند يا هم ريشه‌اند. بين واژگان كردي، فارسي و پهلوي روابطي وجود دارد كه مي‌توان قواعدي مانند آنچه در زير آمده است از آنان استخراج كرد. 1- /-b/ پاياني و مياني در واژگان فارسي، در كردي كرمانجي اكثرا تبديل به /v/ مي‌شوند. 2- بودن /y/ در فارسي و نبودن آن در كردي در بعضي واژه‌ها همراه با تبديل واكه مجاور آن به‌ ag. 3- /e/ پایانی پهلوي در فارسي به صورت /-e/ و در كردي به صورت /-a/ تلفظ مي‌شود. 4- حذف ˆ؟ˆ از ميان و پايان بعضي واژه‌ها در كردي همراه با تبديل واكه مجاور آن به‌ /-a/. 5- حذف /h/ از ميان و پايان بعضي از واژه‌ها در كردي، همراه با تبديل واكه مجاور آن به‌ /a/. 6- /d/ و /t/ از ميان و پايان بعضي واژه‌ها در كردي حذف مي‌شود. 7- به چاي پيشوند a- يا an در پهلوي، در فارسي na-، در كردي na- يا na- ديده مي‌شود. 8- پيشوند پهلوي ham- در فارسي به صورت ham- و در كردي به صورت hav- و ham- مي‌شود. 9- هرگاه در پهلوي پيشوند abe- ديده مي‌شود، در فارسي bi- و در كردي اغلب be- و گاهي هم bi- ديده مي‌شود. 10- /z/ در اول و پايان و آخر واژه‌هاي فارسي، در واژه‌هاي كردي گاهي بدل به /z/ مي‌شوند. 11- بودن همخوان‌هايي مثل /t/,/d/,/v/,/s/,/x/,/h/ و جزء آن در بعضي از واژه‌هاي فارسي و نبودن آن در كردي، همراه با تفاوت‌هاي واكه‌اي. با درنظرگرفتن وسعت و گستردگي موضوع تحقيق، نگارنده براين باور است كه اين بررسي موفق بوده است. گرچه اطمينان دارد كه اين تحقق يعني اوليه تحقيق زبان‌شناسانه گويش كرمانجي نقائصي نيز خواهد داشت.

شماره كنترل: 00045841 شماره كاربرگه(بازيابي): TH00713 شماره سريال: 045841

كريمي دوستان، غلامحسين

واژه‌نامه ريشه‌شناسانه گويش كردي بدره ايلام همراه با توصيف صوتي‌آ/ غلامحسين كريمي دوستان؛ به راهنمايي: محمودرضا دستغيب بهشتي.

پايان نامه (كارشناسي ارشد) - دانشگاه شيراز، 1369

علوم انساني. 222176 - زبان‌شناسي

چكيده: بدره از توابع استان ايلام است و در طول جغرافيايي 47 درجه و 2 دقيقه شرقي و عرض جغرافيايي 33 درجه و 18 دقيقه عرض شمالي واقع شده است. گويش ساكنان بدره كردي است. اين گويش داراي 27 همخوان شامل:
/t/، /d/، /z/، /s/، /f/، /v/، /?/، /:/، /q/، /g/،
/k/، /p/، /b/، /c/، /j/، /h/، /x/، /s/، /y/، /w/، /f/،/ r/، /l/، /i/، /n/، /n/، /m/،
10 واكه ساده شامل: /e/، /u/، /i/، /p/، /:/، /a/، /a/، /i/، /e/، /?/،
5 واكه مركب شامل: /ai/، /au/، /au/، /?i/، /pu/ است.

ساختمان هجائي آن (c)(c)(v)(c)(c)است. در واژه‌نامه سه زبانه اين پژوهش حدود 3500 واژه كردي، 3500 واژه فارسي و 2200 واژه پهلوي ساساني وجود دارد1450. واژه از اين واژگان پهلوي با واژگان كردي و فارسي و يا با واژگان يكي از اين دو زبان همانند يا هم ريشه‌اند. در فارسي نو، در مقايسه با كردي بدره واژگان بيشتري وجود دارند كه با واژگان پهلوي ساساني همانند يا هم ريشه است. پهلوي كه يكي از زبانهاي ايراني ميانه است در مقايسه با فارسي نو و كردي از افعال مركب بسيار كمي استفاده ميكند و در فارسي نو در مقايسه با كردي افعال مركب بيشتري ديده مي‌شود. بين واژگان كردی، فارسي و پهلوي روابطي وجود دارد كه از اين روابط ميتوان قواعدي مانند آنچه در زير آمده است استخراج كرد.
1- هر گاه بعد از /a/ در پهلوي / t/ ديده ميشود، در فارسي نو / d/ و دركردي /y / آمده است.
2- هر گاه در پهلوي و فارسي تركيب - st ميايد، در كردي - ss - ديده ميشود.
3- ak- پاياني پهلوي در فارسي بصورت - e و در كردي بصورت - a ظاهر ميگردد.
4- هرگاه بين دو صورت باواك در پهلوي / t/ ديده ميشود، در فارسي / d/ مشاهده ميگردد و در كردي هيچكدام از اين همخوانها ديده نميشود.
5- نشانه اسم مصدر ساز در پهلوي -isn در فارسي - es و در كردي est است.
6- /e/ پهلوي، اغلب در فارسي / i/ و دركردي / e / است.
7- بجاي پيشوند نفي an - يا a - در پهلوي، در فارسي na - و دركردي na يا na ديده ميشود.
8- پيشوند پهلوي ham در فارسي بصورت ham و در كردي بصورت hau مشاهده ميشود.
9- هر گاه در پهلوي پيشوند ape - ديده ميشود، در فارسي bi - و در كردي be ميايد.

شماره كنترل: 00006119 شماره سريال : 006119

كلباسي، ايران

گويش كردي مهاباد/ ايران كلباسي؛ به راهنمايي: صادق كيا.

266 ص.، جدول، نقشه، واژه‌نامه، كتابنامه

پايان نامه (دكترا) - دانشگاه تهران، تهران، 1351

علوم انساني. 222176 - زبان‌شناسي همگاني

چكيده: بررسي گويش كردي مهاباد موضوع پژوهش حاضر است. گويش كردي از دسته گويشهاي ايراني غربي است. گويشهاي ايراني غربي به دو گروه شمالي و جنوبي تقسيم شده‌اند. فارسي نوين و پهلوي ساساني (فارسي ميانه) جزو گروه جنوبي، و پهلوي اشكاني و گويشهاي كردي كه تاكنون بررسي شده است در دسته شمالي قرار دارند. گويش كردي مهاباد نيز مانند همه گويشهاي ايراني (مگرآسي در قفقاز) زير نفوذ فارسي نوين بوده است، بطوريكه 30 درصد واژه‌هاي آن فارسي مي‌باشد. واژه‌هاي عربي و تركي نيز به اين گويش راه يافته ولي تحت تاثير دستگاه آوائي اين گويش برنگ كردي درآمده‌اند. بررسي آوايي گويش كردي مهاباد نشان داده است كه اين گويش داراي 28 همخوان، 8 واكه ساده، و 10 واكه دوگانه مي‌باشد.

شماره كنترل: 00022932 شماره كاربرگه(بازيابي): TH244 شماره سريال: 022932

شاوله، كامبيز

مقايسه نظام آوايي زبان هاي كردي و انگليسي خصوصيات زنجيري و زبرزنجيري/كامبيز شاوله؛ به راهنمايي: علي محمد حق شناس؛ استاد مشاور: ايران كلباسي.

132صفحه، جدول، واژه نامه، ديسكت

پايان نامه(كارشناسي ارشد)- پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، 1381.

كتابشناسي دارد

وضعيت پايان نامه: دفاع شده - تاريخ دفاع: 1381

علوم انساني. 222176 - زبانشناسي

چكيده: پژوهش حاضر، كوششي است در جهت بررسي نحوه توليد و كاربرد عملي آواهاي زبان هاي كردي و انگليسي و مقايسه آنها. در اين رهگذر، ابتدا نظام آوايي زبان كردي در دو سطح زنجيري و زبرزنجيري به طور كامل بررسي مي شود. در مبحث مذكور به علت عدم وجود منابع مافي، بيشتر اتكا بر صحت گويشوران و بررسي هاي شخصي است. در ارائه مثالها سعي بر اين است كه نمونه ها از زبان محاوره اي مردم و حتي الامكان از واژه هاي غيرقرضي زبان كردي انتخاب شوند. سپس نظام آوايي زبان انگليسي به تفصيل بررسي مي شود. تحقيق در اين بخش، به واسطه وجود منابع و كتب فراوان، نسبت به بخش قبل سهل تر و دقيق تر انجام گرفت. در بخش پاياني ( نتيجه گيري ) واج ها، واج گونه ها، بعضي فرآيندهاي آوايي، ساختمان هجا، خوشه هاي همخواني، تكيه و آهنگ گفتار در دو زبان كردي و انگليسي با هم مقايسه مي شوند و وجوه افتراق و تشابه آنها در هر يك از زمينه هاي ذكر شده مشخص مي گردد. تفاوت ها و تشابهات استخراج شده در اين تحقيق مي تواند به عنوان ماده اوليه پژوهش هاي آتي در زمينه آموزش زبان انگليسي به كردزبان ها مورد استفاده قرار گيرند و با مشخص كردن مشكلات زبان آموزان راه حل هاي علمي و عملي در جهت رفع آنها ارائه شود.

شماره كنترل : 00260698 شماره كاربرگه (بازيابي): TH41494 شماره سريال : 076776

فريدوني، جاويد

چندزبانگونگي: تحقيقي در تجزيه و تحليل حوزه‌اي/ جاويد فريدوني؛ به راهنمايي: لطف‌الله يارمحمدي.

صفحه‌شمار، كتابنامه

پايان نامه (كارشناسي ارشد) - دانشگاه شيراز، شيراز، 1377

علوم انساني. 222176 - زبان‌شناسي

چكيده: در اين تحقيق تلاش شده است كه نقش اجتماعي زبان‌هاي مختلف و يا گونه‌هاي زباني در شهرستان اروميه مشخص شود. اروميه مركز استان آذربايجان‌غربي است و پرجمعيت‌ترين شهر اين استان مي‌باشد. بنا به سرشماري نفوس و مسكن سال 1370، 435200 نفر در اين شهرستان سكونت دارند. زبان‌هاي تركي، كردي و ارمني گونه‌هاي رايج ارتباطي در اين شهرستان هستند. اين تحقيق شامل سه نمونه جمعيتي تركي، كردي و ارمني مي‌باشد كه از هر نمونه جمعيت 136 آزمودني و در مجموع 408 آزمودني انتخاب شده‌اند. آزمودنيها براساس گروه سني (زير 10 سال، 11 الي 16 سال، 17 الي 25 سال، 26 الي 65، 65 سال به بالا) پنج سطح تحصيلي (بيسواد، ابتدائي، راهنمائي، دبيرستان، دانشگاهي) و دو جنس (زن و مرد) انتخاب شده‌اند. انتخاب گونه زباني در هفت حوزهء اجتماعي، خانواده، مذهب ، دوستي، همسايگي، داد و ستد، آموزشي، اداره و مراكز كار توسط آزمودنيها با قيود هميشه، اغلب ، بعضي مواقع و هيچ وقت مشخص مي‌شود. اين تحقيق بر الگوي پژوهش پاراشر (1980) استوار است كه در آن از آزمودنيهاي چندزبانه هندي استفاده شده است. پرسشنامه اين تحقيق شامل 42 سوال است كه با عنايت به چارچوب پاراشر (1980) همراه با پاره‌اي تغييرات و ملاحظات فرهنگي و بومي تهيه شده است. يافته‌هاي تحقيق با روشهاي آماري تي تست، تحليل واريانس و مقايسهء ميانگين‌ها مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است. هدف نهايي اين تحقيق اين است كه گونه زباني به كار رفته در هفت حوزهء قيد شده معين شود. بعد از انجام مراحل آماري مشخص شد كه هرچه از حوزهء غيررسمي به سمت رسمي پيش برويم استفاده از زبان مادري كمتر و استفاده از زبان رسمي، فارسي، بيشتر مي‌شود. سن و جنس آزمودنيها در انتخاب گونه زباني بي‌تاثير است. سطح سواد تنها عامل موثر بر انتخاب گونه زباني است. در آزمودنيهاي ترك زبان تنها در حوزهء آموزشي گرايش به استفاده از زبان فارسي وجود دارد و در بقيهء حوزه‌ها زبان تركي زبان مسلط مي‌باشد.

شماره كنترل: 00058603 شماره كاربرگه(بازيابي): TH19010 شماره سريال: 058603

رحيمي‌دوين، خليل

مقايسه ساختاري زبان كرمانجي و انگليسي با تاكيد بر مطالعه خطاها در نظام عناصر جملات انگليسي در زبان‌آموزان كرمانج زبان مقطع راهنمائي تحصيلي/ خليل رحيمي‌دوين؛ به راهنمايي: رضا زمرديان.

129 صفحه،جدول،كتابنامه

پايان نامه (كارشناسي ارشد) - دانشگاه فردوسي مشهد، 1370

علوم انساني. 222176 - زبان‌شناسي

چكيده: بررسي و مقايسه ساخت زبان مادري زبان‌آموزان و زبان مقصد در امر آموزش زبانهاي خارجي از اهميت خاصي برخوردار است. اين مقايسه از جانبي به معلمين زبانهاي خارجي و دست‌اندركاران امر آموزش زبان كمك مي‌كند تا با توجه به موارد تشابه و اختلاف دو زبان در تهيه و تنظيم مواد و محتواي آموزشي، حجم مطالب ارائه شده در هرجلسه مدت زمان تدريس و ساير جوانب آموزشي از بينش وسيعتري برخوردار گردند، از جانب ديگر هنگام ارائه آن در كلاس درس دانش‌آموزان آگاهي و وقوف بيشتري نسبت به موارد اختلاف زبان خود و زبان مقصدخواهند يافت اين وقوف آگاهانه (1) سبب مي‌شود كه زبان‌آموزان هنگام استفاده از زبان مقصد چه بصورت گفتاري و چه نوشتاري از خطاهائي كه تحت تاثير زبان مادري آنها صورت مي‌گيرد تا حدود قابل ملاحظه‌اي در امان باشند ولي در هر صورت بنا به نظر كليه متخصصان امر وقوع خطاها در فرايند يادگيري زبان خارجي همانند فرايند يادگيري زبان مادري امري طبيعي و اجتناب‌ناپذير است يعني همانگونه كه‌كودكان هنگام فراگيري زبان مادري خود صورتهاي زباني خاصي توليد مي‌كنند كه از نظر بزرگسالان خطا محسوب مي‌شود، اين صورتهاي خاص را نيز بايد از زبان‌آموزان يك زبان خارجي انتظار داشت ، منتهي در بسياري از موارد ماهيت خطاهائي را كه زبان‌آموزان يك خارجي توليد مي‌كنند با ماهيت خطاهاي يك كودك كه آن زبان را بعنوان زبان مادري مي‌آموزد متفاوت است. به عنوان مثال اگر چه در برخي موارد كودك و زبان‌آموز ممكن است ساختهائي را براساس قياس با ساختهائي كه قبلا فراگرفته‌اند توليد كنند، به عبارت ديگر قاعده‌اي را تعميم نادرست دهند و ساختهائي متفاوت از ساختهاي سخنگويان بزرگسال بومي آن زبان توليد كنند، وليكن با توجه به اينكه كودكي كه درحال فراگيري زبان مادري خود است و هيچگونه تجربه زباني ديگري ندارد، يقينا خطاهائي را كه زبان‌آموزان يك زبان خارجي تحت تاثير زبان مادري خود، محتواي آموزشي شرايط و روش آموزشي توليد مي‌كنند، مرتكب نمي‌شوند بنابراين عوامل خطاهاي زبان‌آموزان يك زبان خارجي بمراتب متنوع تر از عوامل خطا در فراگيري زبان مادري توسط يك كودك است. معلم زبان مي‌تواند با اطلاع و آگاهي از عوامل و منشاء خطاها، آنها را در آموزش مورد توجه قرار دهد. همانگونه كه اشاره شد يكي از عوامل خطا مي‌تواند تداخل زبان مادري زبان‌آموز در فرايند يادگيري زبان مقصد باشد، برخي خطاها در اين مورد بدليل اختلافاتي است كه ميان مقوله‌هاي دستوري، واجي و معنائي زبان مادري زبان‌آموزان و زبان مقصد وجود دارد. آنچه كه دراين پژوهش از نظر مي‌گذرد. مطالعه‌اي پيرامون مقايسه ساختار جملات زبان انگليسي و كرمانجي شمال خراسان بمنظور مشخص نمودن موارد اختلاف دو زبان است آنگاه براساس اختلافات موجود بين دو زبان در نظام عناصر جمله در سطح دوره راهنمائي تحصيلي از دانش‌آموزان كرمانچ زبان اين مقطع آزموني بعمل آمده است و خطاهاي انجام يافته در اين زمينه بتفصيل مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته‌اند. سپس براساس‌نتايج حاصله از اين مطالعه چگونگي آموزش مقوله مذكور نيز ارائه شده است. پايان‌نامه حاضر مشتمل بر پنج فصل است- فصل اول شامل نگاهي اجمالي به زبان كردي، گونه‌ها و توزيع جغرافيائي آن است. فصل دوم پيرامون نظريه‌هاي مهم يادگيري و آموزش زبانهاي خارجي بحث مي‌كند. فصل سوم پيرامون مقايسه‌اي اجمالي بين مقوله‌هاي دستوري و واجي دو زبان انگليسي و كرمانجي و مشخص كردن موارد اختلاف دوزبان در مقولات فوق‌الذكر است. فصل چهارم به مطالعه و بررسي پديده خطا و مفهوم آن مي‌پردازد و سرانجام فصل پنجم پيرامون تجزيه و تحليل خطاهاي دانش‌آموزان كرمانج زبان مقطع راهنمائي تحصيلي در نظام عناصر جملات زبان انگليسي بحث مي‌كند و به ارائه شيوه آموزش نظام عناصر جمله مي‌پردازد.

شماره كنترل: 00023531 شماره كاربرگه(بازيابي): TH17799 شماره سريال: 023531

ميمندي‌نژاد، علي

واژه‌هاي ساده، مركب و تركيبي در گويش كردي مهابادي/ علي ميمندي‌نژاد؛ به راهنمايي: يدالله ثمره.

79 ص.، واژه‌نامه، كتابنامه

پايان نامه (كارشناسي‌ارشد) - دانشگاه تهران، تهران، 1359

علوم انساني. 222176 - زبان‌شناسي همگاني

چكيده: بررسي واژه‌هاي كردي مهابادي موضوع پژوهش حاضر است. در اين گويش واژه به سه دسته ساده، مركب و تركيبي تقسيم مي‌شود. واژه‌هاي ساده از يك جزء آزاد تشكيل شده و مي‌توانند از يك تا پنج هجا داشته باشد.

شماره كنترل: 00022962 شماره كاربرگه(بازيابي): TH289 شماره سريال: 022962

ميمندي، علي

واژه ساده - مركب و تركيبي در گويش كردي مهابادي/ علي ميمندي

79صفحه

پايان نامه - دانشگاه تهران، 1359

علوم انساني. 222176 - زبان‌شناسي همگاني

شماره كنترل: 00022087 شماره سريال: 022087

گوهري، حبيب

طبقه بندي وپردازش كنشهاي آغازگر در مكالمات كردي ايلامي و كرمانشاهي (گويش كلهري)/حبيب گوهري؛ به راهنمايي: لطف الله يارمحمدي.

185صفحه

پايان نامه(كارشناسي ارشد)- دانشگاه شيراز، دانشكده تحصيلات تكميلي، 1380.

كتابشناسي دارد

علوم انساني. 222176 - زبان‌شناسي

چكيده: دراين تحقيق روشهاي مختلف و متقابل مطالعه مكالمه مورد بحث قرار گرفته اند و نهايتا مدل تسويي بر ديگر روشهاي مطالعه ترجيح داده شده است، چون اين مدل توصيفي كاركردي از مكالماتي دارد. دراين ميان نظام انتخابهاي ممكن كه مي توانند به عنوان هسته كنش هاي آغازگر قرار بگيرند نيز توصيف شده است. اين مطالعه ، درمرحله اول سعي داشته است كه قابليت اجراي مدل تسويي را در مورد لهجه كلهري زبان كردي مورد بررسي قرار دهد. بعد از جمع آوري داده‌ها، نتايج در فصل چهار رساله آورده شده اند. مشابهت هاي جالبي بين دو زبان انگليسي و كردي مشاهده شده‌اند.

شماره كنترل: 00608710 شماره كاربرگه(بازيابي): TH42199 شماره سريال: 077341

اشرف‌حاتمي‌عباد، علي

بررسي گروه اسمي در گويش كردي كميايي سنقر/ علي اشرف‌حاتمي‌عباد؛ به راهنمايي: ويدا شقاقي.

132 صفحه، جدول، نقشه، كتابنامه

پايان نامه (كارشناسي ارشد) - دانشگاه علامه طباطبائي، 1374

علوم انساني. 222176 - زبان‌شناسي

چكيده: آنچه كه موضوع پژوهش و بررسي اين نوشتار مي‌باشد "گروه اسمي در گويش كردي كليايي كرمانشاه" است كه در چهار بخش به شرح زير مدون گرديده و شكل يافته است: بخش اول: كه به بيان كلياتي در اهميت موضوع، تعريف زبان، گويش و لهجه، موقعيت جغرافيايي، ويژگيهاي فرهنگي و اجتماعي منطقه‌اي كه گويش مورد بحث نوشتار در آنجا رواج دارد و هدف از مطالعه و پژوهش اين گويش مي‌پردازد. بخش دوم: استخراج واج‌ها از طريق جانشيني، تعداد همخوانها و واكه‌هاي گويش كليايي، واجهاي فارسي كه در گويش كليايي وجود ندارند و واج‌هاي اضافي اين گويش نسبت به فارسي را مورد بحث قرار مي‌دهد. بخش سوم: به تعريف گروه اسمي در گويش كليايي، توصيف عناصر تشكيل دهنده گروههاي اسمي اعم از هسته و وابسته‌هاي پيشين و پسين و توالي آنها در جمله مي‌پردازد. بخش چهارم: به خلاصه رساله، پيامدهاي نظري و موضوع و پيشنهادهايي براي پژوهش‌هاي بيشتر مي‌پردازد. پيوست يك و دو: در بر گيرنده پاسخ گويشوران كليايي به سئوالات ، چند گفتگو، تعدادي ضرب‌المثل و اشعاري از گويش كليايي مي‌باشند. لازم به تذكر اينكه تكيه‌گاه نظري مباحث اين پژوهش "نظريه زايشي گشتاري" مي‌باشد و در حد توان سعي پژوهشگر بر آن بوده كه مباحث مطروحه مبتني بر مباني و معيارهاي اين نظريه طرح شود و مورد بررسي و سنجش واقع شوند و نظر به اينكه علم زبان‌شناسي به مفهوم نوين آن يعني زبان‌شناسي علمي و همزماني است لذا ملاحظات تاريخي يا در زماني در اين پژوهش لحاظ نگرديده است.

شماره كنترل: 00060509 شماره كاربرگه(بازيابي): TH22170 شماره سريال: 060509

صادقي، محسن

بررسي گويش كردي كرمانژي/ محسن صادقي؛ به راهنمايي: محمودرضا دستغيب‌بهشتي.

134 صفحه، جدول، واژه‌نامه، كتابنامه

پايان نامه (كارشناسي ارشد) - دانشگاه شيراز، شيراز، 1377

علوم انساني. 222176 - فرهنگ و زبانهاي باستاني

چكيده: در اين پايان‌نامه كوشيده‌ايم يكي از گويشهاي عمده زبان كردي به نام "كرمانژي" را - كه در كردستان ''Kermanji'' ناميده مي‌شود - مورد بررسي قرار دهيم كه در پنج شهر: قوچان، شيروان، درگز، بجنورد و اسفراين گويش عمده به شمار مي‌آيد. كار پژوهش از پيشينه گويش در شمال خراسان آغاز شده، سپس در فصل دوم با ارائه جفتهاي كمينه مناسب واجهاي گويش را شناسايي نموده تا حد امكان به فراينده‌اي آوايي مي‌پردازيم. فصل سوم با بررسي تصريفي - اشتقاقي ساخت واژگان - صرف - آغاز شده، در ادامه ساخت نحوي جمله در گويش مورد نظر بررسي نموده‌ايم. واژه‌نامه كرمانژي - فارسي مشتمل بر 511 واژه ناب كردي در پيوست نخست و فهرستي كوتاه از افعال اين گويش در پيوست دوم آورده شده است .

شماره كنترل: 00059496 شماره كاربرگه(بازيابي): TH23008 شماره سريال: 059496

ذوالرياستين، محمد

دستورنامه فرهنگ گويش كاكاوند دينور/ محمد ذوالرياستين؛ به راهنمايي: جمال رضايي.

530 ص.، تصوير،جدول، نقشه، واژه‌نامه، فهرست اعلام، كتابنامه

پايان نامه (دكترا) - دانشگاه تهران، تهران، 1356

علوم انساني. 222176 - زبان‌شناسي همگاني

چكيده: رساله حاضر گويش كاكاوند دينور (dinavar) را مورد بررسي قرار داده است . دهستان دينور با 79 قريه از شمال به سنقر، از شرق به كنگاور و از غرب به ميان دربند محدود است. ده كاكاوند در دهستان دينور بخش صحنه واقع مي‌باشد. گويش كاكاوند دينور يكي از گويشهاي اوراماني است و بعلت اينكه مركز طايفه اهل حق در قرن چهارم هجري در ايالت لرستان در مناطق دلفان و پشتكوه بوده لغات بسياري از گويشهاي لري در اين گويش ديده مي‌شود. بسياري از لغات لهجه گوراني قديم نيز در اين گويش باقي است زيرا متون قديمي اهل حق به گويش گوراني قديم است. حدود 40 درصد از لغات فارسي به شكل كردي در اين گويش وجود دارد. مردم كاكاوند حتي اسامي خاص را به هجا و آهنگ زبان كردي تبديل و بيان مي‌نمايند. گويش كردي كاكاوند داراي 24 همخوان و 9 واكه است.

شماره كنترل: 00022841 شماره كاربرگه(بازيابي): TH119 شماره سريال: 022841

ميرزابيگي، جهانشاه

ساختمان فعل در گويش كردي روستاي حرير/ جهانشاه ميرزابيگي؛ به راهنمايي: علي‌محمد حق‌شناس.

پايان نامه (كارشناسي ارشد) - دانشگاه تهران، 1370

علوم انساني. 222176 - زبان‌شناسي

چكيده: اين پژوهش تحت عناوين ذيل ساختمان فعل در گويش كردي روستاي حرير را مورد بحث و بررسي قرار مي‌دهد. زبانهاي آرگتيو - آرگتيو در زبانها و گويشهاي ايراني - موقعيت جغرافيايي روستاي حرير - نشانه‌هاي آوانويسي - ساختمان فعل در گويش كرد روستاي حرير - صرف افعال معلوم - ساختمان افعال مجهول - صرف افعال - افعال مركب با پيشوند - Wa صرف فعل به(راه افتادن-) در دو زمان مضارع و ماضي مطلق - افعال شرطي - گويش حريري و زبانهاي آرگتيو - يك قصه كوتاه حريري همراه با ترجم آن به زبان فارسي

شماره كنترل: 00006113 شماره سريال: 006113

پرنيان، موسي

فرهنگ عامه كرد (كرمانشاه)/ موسي پرنيان؛ به راهنمايي: كزازي.

202 صفحه، كتابنامه

پايان نامه (كارشناسي ارشد) - دانشگاه علامه طباطبائي، 1374

علوم انساني. 222176 - زبان و ادبيات فارسي

چكيده: واژه، معاني و مفاهيم فرهنگ - واژهء فرهنگ - تعاريف فرهنگ - واژهء فولكلور - سابقه واژهء فولكلور يا فرهنگ عامه چيست؟ تعريف و خصوصيات فولكلور - قلمرو فولكلور يا فرهنگ عامه - فوايد و اهميت بررسي فرهنگ عامه - پي‌نويسها بخش اول: پيشينه، تاريخ و جغرافياي كرد و كرمانشاه كرد و پيشينهء او - پيشينهء تاريخي كردها - گسترش قومي و جغرافيايي كردستان ايران - كرد قبل از اسلام - كرد در عهد سلوكي و اشكاني - نژاد ساسانيان - كرد بعد از اسلام - چند روايت راجع به ايراني بودن كردان- آغاز دوران تاريخي كرد كرمانشاه - جغرافياي تاريخي كرمانشاه - گروه‌هاي نژادي گذشته و اكنون كرمانشاه - جغرافياي استان كرمانشاه - ايل كلهر - طايفه‌ها و تيره‌هاي ايل كلهر - وجه تسميهء ايل كلهر - سابقهء تاريخي ايل كلهر - صنايع دستي استان كرمانشاه - آثار باستاني كرمانشاه - پي‌نويسها. بخش دوم: ادبيات عامه كرد زبان و گويش - رسم‌الخط و الفباي زبان كردي كرمانشاهي - مقايسهء واژگان كردي و پهلوي و فارسي - واژگان عربي در كردي - واژگان انگليسي در كردي - داستان و متل و افسانه - فهرست افسانه‌ها و متلها و داستانها - افسانهء نمد سياه - قصهء "بزن قوتگه" - نمونه نثر كردي "جوان ئه زما" - فارسي داستان "جوان ئه زما" - شعر و شاعري - نمونهء شعر شاعران - هجويات - اشعار كودكانه - چيستان - ضرب‌المثل - واگويه (زوان خه‌له‌تنه) - عبارات كنايي - اصطلاحات عاميانه - پي‌نويسها. بخش سوم: بازيها و سرگرميها نمايش - توضيح چند اصطلاح در بازيهاي سنتي - بازيهاي بزرگسالان: كلاوروان - قاچان (قه‌مچان) - زه‌ران - قولان - سواركاري - تيره‌نازي - خون مله‌كي- په‌لان - چوزان - زه ره‌مشته كي- خه‌ره‌يل - بزنه‌يل - تووپان - تووپه‌شه‌رگه- زووران - په‌رين په‌رين شاوه زيركي - فرفر - كه‌شكولان - زوورمشته‌كي- زاكان - بازيها و سرگرميهاي كودكان و نوجوانان: نه‌ي سواري - هشارهشاره‌كي - چالان - نانه‌ره‌قه و پشته‌ته‌قه - خه‌ت‌خه‌تان - خاكله موشان - قه‌ي ديواري- لبسان - ميتان - م‌شوانه‌گه‌ي‌هه‌ي‌هه‌ي‌كه‌رم - پي‌نويسها. بخش چهارم: لباس و پوشاك و زيور لباس زنان: به‌تيه - پاپوش - خفتان - ده‌ورمل - ژيرشه‌و - سه‌روه‌ن - شه‌و - كلاو- كوله‌نجه - زيورهاي زنان: بان‌زلفي - پاوينك - پنت - ته‌وق‌سيني - خلخال - ده‌زونك - قاپ‌قوران - كلوانك - گووش‌پاوه - گول‌كيف - لاسه‌ري - لباس مردان: به‌تيه - پوزه‌وان - تيرمه - چه‌وماخ‌دان - ده‌س‌كيش - ستره - سخمه - شوالجافي - شه‌و (كراس) - فه‌ره‌جي - قولانقور - قه‌وه‌وئه‌لخ‌ئه‌لخ - كلاش - كلاو - كوله‌بال - كه‌ره‌ك - پي نويسها. بخش پنجم: بنيادهاي خانوادگي: مراسم ازدواج و عروسي: خوازمني - ده‌زوراني - رووازكردن - دلنگ سه‌نن و عه‌غد كردن - سور - خنيه‌به‌نان و سناو كردن - پاوا كردن - مراسم سوگواري - چه‌مه‌ري- خون‌بست - مراسم تولد نوزاد- چله‌ور - سرچليانه - دگان‌روكانه - پاروكانه - ختنه‌سوران - پي‌نويسها. بخش ششم: اعتقادات و باورها: دربارهء نوزاد و كودك - دربارهء مرده - دربارهء زائو - باورها و عقايد محلي، دربارهء روزها، ماهها و فصلهاي كردي - سي‌شه‌ش - بزن‌قوتگه‌ي حمه‌يل - شه‌ل‌وشيخاني - خه‌ره‌گه‌وه‌ئاومه‌وه‌و- ته‌شي‌ته‌شي‌كه‌ره‌يل - شه‌وگاهول - كورسياي - نه‌فه‌س‌كيشان‌زه‌و - فيه‌ل‌شتره‌يل‌كه‌ي‌وانوو - چوارشه‌مه‌سوري - قاچخ‌له‌يه‌ك‌دان - جمه‌ي ئاخرسال - نه‌ورزمانگ - په‌نچه‌وتار - كه‌له‌وا - واي‌په‌نجه - مانگ‌گاقوور - خورماپه‌زان - شه‌رت‌شوان - مانگ‌سيه‌ي زمستان - وه‌هارحه‌سود - سام - گفتگوي پيرزن با عزرائيل در چهار فصل - باور در موارد گوناگون - باورها دربارهء تعبير خواب - دعا - نوور - فالگيري - پي‌نويسها. بخش هفتم: طب و درمان: هه‌وا - ژان‌ژوو - ته‌وله‌رز - سوه‌رژه - سه‌رژان - زه‌رده‌ي - پشت‌ژان - دل‌ژان - چه‌وژان - دگان‌ژان - قوتانن - بالوك - دمه‌ل - موخوه‌ره - كه‌چه‌لي - سيني‌ژان - ماروه‌پيه‌وداي - خون‌ده‌ماخ - چالمه - زگ‌چيين - زه‌خم - سه‌ودا - بيماريهاي دام: سيه گوان - شه‌لگه - كوتپر - زگدر - كه‌ويه - شير بردن - واكردن - زه‌رده‌ي - تنگسه - كه‌وه - پي‌نويسها. بخش هشتم: موسيقي و انواع رقصها: هووره - لالايي - لالايي براي مشك - لالايي براي دوشيدن گاو - ترانه - موور يا پايه‌مووري - آقام‌هي‌رو - انواع سازها: تنبور - دف - سورنا - دوزله (دوني) - شمشال - دهل - طاس (طبل جنگ) رقصهاي محلي - پي‌نويسها. بخش نهم: مراسم مذهبي و محلي مراسم مذهبي: عزاداري امام حسين(ع) - روضه‌خواني - مراسم عيد قربان - مراسم محلي: عيدنوروز - شب اول بهار - مراسم برداشت محصول - پي‌نويسها. بخش دهم: فرهنگ نامها و اصطلاحات : نام وسايل و ابزار عشايري و روستايي - نام پرندگان - نام حيوانات اهلي - نام درختان و گياهان - نام حشرات و خزندگان - نام غذاها - نام شغلهاي محلي - نمونه واژگان و اصطلاحات اصيل.

شماره كنترل: 00058616 شماره كاربرگه(بازيابي): TH21470 شماره سريال: 058616

سه‌رچاوه‌ی وشان

2005-06-01T10:56:00.000+02:00

له‌و دوایانه‌ دا ده‌ چه‌ند ژماره‌ی حه‌فته‌نامه‌ی مێدیا دا، بۆچوونه‌کانی پرۆفسۆر دوکتور جه‌ماڵ نه‌به‌ز سه‌باره‌ت به‌ سه‌رچاوه‌ی هێندێک وشه‌ بڵاو کراونه‌وه‌. لێره‌دا چه‌ند خاڵ له‌و‌ بۆچوونانه‌- که‌ نابێ به‌ متمانه‌وه‌ وه‌ربگیرێن-، به‌ مه‌به‌ستی لێوردبوونه‌وه‌ی زیاتر، ده‌خه‌مه‌وه‌ به‌رچاوان. لێکدانه‌وه‌کان هه‌رچۆنێک بن- ڕاست یان ناڕاست- ده‌توانن له‌ پێناو ڕوونبوونه‌وه‌ی‌ سه‌رچاوه‌ لێڵه‌کاندا یارمه‌تیده‌ر بن.
http://www.yndk.com

n ژن - ئافره‌ت

"... به‌کارهێنانی وشه‌ی "ژن و ئافره‌ت" یان "خوێندکار و قوتابی" و... هتد، وه‌ک گرێ ده‌روونییه‌که‌ی لێهاتووه‌. سه‌رده‌می "دێ دێ ئێڕ[DDR]"یش، واته‌ ئه‌و کاته‌ی ئه‌ڵمانیای سۆسیالیستی و دێموکڕاتی هه‌بوون، هه‌وڵیان ده‌دا که‌ له‌ ڕاگه‌یاندن و ڕۆژنامه‌کانیاندا چه‌ند زاراوه‌یه‌ک به‌کار بێنن که‌ له‌ یه‌کتری نه‌چن، له‌ کاتێکدا هه‌ردوو لایان هه‌ر سه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌ی ئه‌ڵمان بوون و به‌ زمانی ئه‌ڵمانیش ده‌دوان. زۆر جاریش له‌ نه‌ته‌وه‌یه‌کدا به‌ هۆی جیاوازیی ئایین یان ئایینزا یان پارتی باڵاده‌ست، دوو زمانی جیاواز هاتووه‌ته‌[هاتوونه‌] کایه‌وه‌، یان سه‌رئه‌نجام نه‌ته‌وه‌که‌ بووه‌ به‌ دوو به‌شه‌وه‌. له‌ باشووری کوردستانیش سه‌د حه‌یف و مه‌خابن ئه‌م دیارده‌ ترسناکه‌ ته‌شه‌نه‌ی سه‌ندووه‌، بۆیه‌ هیواخوازم له‌گه‌ڵ یه‌کگرتنه‌وه‌ی پۆست و ده‌سه‌ڵاته‌کاندا، هاوکات زاراوه‌کانیش له‌سه‌ر بنه‌ما زانستی و مێژوویییه‌کانی خۆیان به‌کار بێنن...

وشه‌ی "ژن" له‌ "ژین"ه‌وه‌ دێت، واته‌ ئه‌و که‌سه‌ی که‌ ژیان ده‌دا به‌ خه‌ڵک ، ئه‌م وشه‌یه‌ زۆر کۆنه‌، به‌ زمانه‌کانی "ڕووسی و بولغاری"ش به‌ "ژن" ده‌وترێ "ژن" و ئه‌م وشه‌یه‌ هیچ گومانێکی له‌سه‌ر نییه‌، بۆیه‌ چاکتر وایه‌ هه‌موو کورد به‌ کاری بێنێت، به‌ کرمانجیش هه‌ر "ژن" به‌ کار دێت. زۆربه‌ی کوردیش کرمانجن، بۆیه‌ له‌ هه‌موو حاڵه‌تێکدا وشه‌ی "ژن" له‌ وشه‌ی "ئافره‌ت" ڕاستتره‌. "ژن" واته‌ "کاڤان- کابان" یان "گه‌وره‌ی ماڵ"، وشه‌ی "کاک" بۆ گه‌وره‌ به‌کار دێت، ته‌نانه‌ت له‌سه‌رده‌می ئه‌که‌دییه‌کاندا "کا" بۆ گه‌وره‌ به‌کار هاتووه‌ و ئه‌گه‌ر به‌ردێک گه‌وره‌ بێت پێی ده‌ڵێن "گابه‌رد".

به‌ڵام وشه‌ی "ئافره‌ت" تا ئێستا ساغ نه‌بووه‌ته‌وه‌ واتاکه‌ی چییه‌ و زۆر که‌س وای بۆ ده‌چن که‌ وشه‌ی "ئافره‌ت" له‌ "ئه‌فراندن" - خه‌ڵقبوون-، "ئاڤاهی"یه‌وه‌ هاتبێت، یان له‌ "عه‌وڕه‌ت"ی عه‌ڕه‌بییه‌وه‌ وه‌رگیرابێت. به‌ڵام ئه‌مانه‌ هه‌مووی گریمانه‌ن و هێشتا ساغ نه‌بووه‌ته‌وه‌، بۆیه‌ به‌ باشی نازانم ئێمه‌ی کورد وشه‌یه‌ک به‌کار بێنین که‌ به‌ گومان بین لێی، که‌واته‌ وشه‌ی "ژن" ڕاستتر و گونجاوتره‌.

ئه‌م وشه‌ی "ئافره‌ت" و "ژن"ه‌ش له‌ ڕووی حزب حزبێنه‌وه‌ هاتووه‌ته‌ ئاراوه‌. ئه‌م حزبانه‌ هه‌ر به‌وه‌وه‌ نه‌وه‌ستاون کوردستان دابه‌ش بکه‌ن، به‌ڵکو هاتوون و هه‌وڵیان داوه‌ له‌ قینی یه‌کتر زمانه‌که‌شمان دابه‌ش بکه‌ن، که‌ سه‌رئه‌نجام به‌ ماڵوێرانیی کورد ته‌واو ده‌بێت. له‌ باکووری کوردستان وشه‌ی "پیره‌ک" واته‌ "پیرۆز" یان "به‌ڕێز" بۆ "ژن" به‌کار دێت، ته‌نانه‌ت وشه‌ی "پیر" که‌ "شێخ"ه‌ هه‌ر له‌ هه‌مان زاراوه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌..." - مێدیا، ژماره‌ 191، لاپه‌ڕه‌ 9، 17.5.2005-

n له‌هجه

"ڕه‌نگه‌ زۆربه‌ی کورد لایان وابێت وشه‌ی "له‌هجه‌" عه‌ڕه‌بییه‌، به‌ڵام وا نییه‌، ڕاستییه‌که‌ی ئه‌م وشه‌یه‌ کوردییه،‌ بۆ نموونه‌ له‌ کوردیدا "لاژه‌- لاوژه‌- گڕه‌لاوژه[گه‌ڕه‌لاوژه‌]" هه‌یه‌ و زۆر جار تیپی "ژ" جێی "ج" ده‌گرێته‌وه‌، هه‌روه‌ها به‌ ئینگلیزی "له‌نگووژ" واته‌ "زمان" هه‌یه‌، به‌ڵام چونکه‌ کورد خاوه‌نی ده‌وڵه‌تی خۆی نه‌بووه‌، زۆر جار له‌ وشه‌ کوردییه‌کانی خۆمان به‌ گومان ده‌بین و بیرمان ده‌چێته‌وه‌ که‌ هی ئێمه‌ن..." - مێدیا، ژماره‌ 191، لاپه‌ڕه‌ 9، 17.5.2005-

n هه‌ڵمه‌ت

"... چه‌ندین ساڵه‌ عه‌ڕه‌ب و تورک و فارس چه‌ندین وشه‌ی کوردی به‌کار ده‌هێنن، که‌چی لامان وایه‌ کوردی نین، بۆ نموونه‌ عه‌ڕه‌ب "هه‌ڵمه‌ت"ی ئێمه‌ی کردووه‌ به‌ "حمله‌"، که‌چی له‌ ڕاستیدا له‌ ئێمه‌یان وه‌رگرتووه‌، وه‌کوو چه‌ندین وشه‌ی دیکه‌." - مێدیا، ژماره‌ 191، لاپه‌ڕه‌ 9، 17.5.2005-

n شه‌یتان

"... وشه‌ی "شه‌یتان" که‌ له‌ "ساتان"ی عیبرییه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌، زۆر جیاوازه‌ له‌ وشه‌ی "شه‌یتان"ی کوردی، که‌ له‌ ڕاستیدا وشه‌که‌ به‌ کوردی له‌ "شاته‌ن"ه‌وه‌ هاتووه‌، که‌ به‌ واتای "شا- خوای ته‌ن- له‌ش"ه‌، که‌ بۆ ڕێز و پیرۆز و گه‌وره‌یی به‌کار دێت، به‌ پێچه‌وانه‌ی "شه‌یتان"ی ئیسلام و جووله‌که‌وه‌ که‌ بۆ کاری به‌د و شه‌ڕانگێزی به‌کار دێت." - مێدیا، ژماره‌ 191، لاپه‌ڕه‌ 9، 17.5.2005-

n عه‌له‌وی

"وشه‌ی "عه‌له‌وی" له‌ "ئه‌لێڤ"ه‌وه‌ هاتووه‌، واته‌ هاڵاوی ئاگر یان ئاوی گه‌رم، "هاڵاڤ- ئالاو" ترک کردوویه‌تی به‌ "ئه‌لێڤ" چونکه‌ لای عه‌له‌وییه‌کان ئاگر پیرۆزه‌ و کوردیش کاتی خۆی خوای ئاگری په‌رستووه‌، نه‌ک ئاگر، ئاگر لای ئیسلامیش پیرۆزه‌." - مێدیا، ژماره‌ 191، لاپه‌ڕه‌ 9، 17.5.2005-

n جلخوار

"ده‌بێ ئه‌وه‌ش بزانین که‌ وشه‌ی "جلخوار" که‌ ده‌مێکه‌ ئاماژه‌م کردووه‌ بۆی، له‌ "جلکی خوار"ه‌وه‌ نه‌هاتووه‌، به‌ڵکو "جر" به‌ مانای "خوو و ڕه‌وشت" دێ. له‌ هێندێک نێوچه‌ی باکوور دا ده‌بێژن "جرێ وی گه‌ماره‌"، واته‌ ڕه‌وشتی خراپه‌. دیاره‌ وشه‌ی "جڕت"یش پێوه‌ندییه‌کی ڕیشه‌یی به‌ مه‌وه‌ هه‌یه‌.

شایانی باسه‌ که‌ شێخ مه‌حموود، له‌و سه‌ردانه‌ماندا، که‌ له‌مه‌وبه‌ر باسم کرد و وتارێکم له‌و باره‌یه‌وه له‌ مانگنامه‌ی "سه‌کۆ" دا، که‌ له‌ به‌رلین ده‌رده‌چوو،‌ بڵاو کردووه‌ته‌وه‌، فه‌رمووی "جلخواره‌کان تاقمێک سه‌رسه‌ری و بێنامووس بوون"."- مێدیا، ژماره‌ 180، لاپه‌ڕه‌ 6، 15.2.2005-

- شێمحه‌مه‌د باڵه‌ک، له‌ گوندی وه‌ڵزێی باڵه‌کایه‌تییه‌وه، له‌ ژماره‌ 192ی "مێدیا" دا، ئه‌و بۆچوونه‌ی د. جه‌ماڵ نه‌به‌زی له‌سه‌ر "جلخوار"، به‌رپه‌رچ داوه‌ته‌وه‌ و ئه‌و تێبینییه‌ی له‌سه‌ر نووسیوه‌: "... وشه‌ی "جل" له‌ قه‌ڵه‌مڕۆیه‌کانی موکریان و سۆران(پارێزگای هه‌ولێر) و لانی که‌م باشووری بادینان- باکووری نزیکی ڕیگای هاملتۆن- و باکووری ئه‌رده‌ڵان و بڵباسه‌تی به‌و پارچه‌ چنراوه‌ ئه‌ستووره‌ به‌ڕه‌یییه‌ ده‌ڵێن که‌ له‌سه‌ر کورتان و ژێر کورتان له‌ وه‌ڵاخی باری(ئێکسم، چاروا، چاره‌وی) ده‌که‌ن، جاری وا هه‌یه‌ ئه‌و پارچه‌ چنراوه‌ له‌ لباد و مشه‌مما و خێوه‌ت و شتی واش دروست ده‌کرێت. ئه‌وه‌ی له‌سه‌ر کورتان له‌ وه‌ڵاخی باری ده‌که‌ن پێیده‌ڵێن "سه‌رجل"، ئه‌وه‌ی له‌ بن کورتان لێێده‌که‌ن پێیده‌ڵێن "بنجل". "سه‌رجل"ه‌که‌ بۆ ئه‌وه‌یه‌ کورتان له‌ دڕان و خراپبوون بپارێزێ و "بنجل"ه‌که‌ش بۆ ئه‌وه‌یه‌ پشتی وه‌ڵاخه‌که‌ له‌ برینداربوون بپارێزێ، به‌ هۆی زه‌بری باره‌وه‌ له‌ کاتی کار به‌ وه‌ڵاخ کردندا. که‌ کاروانکه‌ر و قه‌تارچی گه‌یشتنه‌وه‌ قۆناخی دیاریکراوی شه‌ویان، کورتان له‌ وه‌ڵاخ ده‌که‌نه‌وه‌ و ئه‌و سه‌رجل و بنجلانه‌یان لێده‌پێچن، بۆ ئه‌وه‌ی شه‌و نه‌خۆش نه‌بن به‌ هۆی ئه‌و ئاره‌قه‌ی که‌ به‌ ڕۆژ له‌ کاتی به‌ ڕێگاڕۆیشتندا کردوویانه‌. به‌م کاره‌ش ده‌ڵێن "جلکردن"، وه‌ڵاخه‌کانیش شه‌و ده‌گه‌وزن و ئه‌گه‌ر جله‌کانیان زۆر به‌ وه‌ستایانه‌ لێنه‌پێچرابن یان جلی تایبه‌تی وایان بۆ دروست نه‌کرابێ که‌ به‌ گه‌وزین خوار نه‌بێ، ئه‌وا بۆ به‌یانی جلیان خوار ده‌بێ و "جلخوار" به‌و جۆره‌ ئێکسمانه‌ ده‌ڵێن، پتریش که‌ر و ئێسترن جلیان خوار ده‌بێ. ... له‌ سه‌رده‌می منداڵیی مندا کوڕی لادێی کورده‌واری شاڵواریان بۆ دروست نه‌ده‌کرا، کراس و کورته‌کێکی شۆڕه‌ "ئاودامان"یان ده‌به‌ر ده‌کرد. زۆر جار منداڵه‌که‌ نه‌یده‌زانی قۆپچه‌کانی کورته‌که‌که‌ی له‌ ڕاستی یه‌کتر دابخا و قۆپچه‌ی سه‌ره‌وه‌ی ده‌ کونی خوارتر هه‌ڵدێنا و کورته‌که‌که‌ی خوار ده‌بوو و به‌ پێکه‌نینه‌وه‌ پێیانده‌گوت "جلخوار". دیاره‌ وه‌ که‌ریان ده‌چواند، چونکه‌ ئه‌وسا له‌ ناوچه‌ی ئێمه‌ که‌س نه‌یده‌زانی "جل" به‌ مانای "جلک"(پۆشاکی مرۆڤ)یش دێ. هه‌رچه‌نده‌ له‌ سه‌رده‌می شێخ مه‌حموودی نه‌مر دا کوردیزانی گه‌وره‌ی وه‌کو پیره‌مێرد، دواتر گۆران و هاوڕێکانی هه‌بوون و شاره‌زایییه‌کی زۆریان به‌سه‌ر زاراوه‌ جۆربه‌جۆره‌کانی زمانی کوردیدا هه‌بووه‌، به‌ڵام بڕوا ناکه‌م توانیبێتیان وشه‌ی "جر"ی کرمانجی سه‌ر به‌ زاراوه‌کانی باکووری کوردستان به‌ خه‌ڵکی سلێمانی "هه‌زم" بکه‌ن و وه‌زارگری "جلخوار"ی لێ دروست بکه‌ن که‌ ئێستا "جاش" جێی گرتۆته‌وه‌...؛ ... وه‌کوو گوتیشم بڵباسه‌تی یه‌کێکه‌ له‌و ناوچانه‌ی که‌ "جل" به‌ مه‌به‌ستی سه‌ربه‌رگ و بنبه‌رگی وه‌ڵاخی باری به‌کار ده‌هێنن و هه‌م نزیک بوو له‌ ناوچه‌کانی بزووتنه‌وه‌ی شێخ مه‌حموود و هه‌م تێکه‌ڵاوی بزووتنه‌وه‌که‌ش بووبوو. ئاسایییه‌ که‌ ڕووناکبیره‌ شۆڕشگێڕه‌کانی شاری سلێمانی وشه‌ی "جلخوار"یان له‌و ناوچه‌یه‌ وه‌رگرتبێ و بۆ خائینه‌ تورکدۆسته‌کانیان به‌کار هێنابێ."- مێدیا، ژماره‌ 192، لاپه‌ڕه‌ 6، 24.5.2005-

- د. جه‌ماڵ نه‌به‌ز هه‌ر له‌و ژماره‌یه‌ی "مێدیا" دا(ژماره‌ 192)، له‌ ژێر سه‌ردێڕی "چه‌ند هورده‌کارییه‌ک ده‌رباره‌ی جلخوار" دا، وه‌ڵامی ئه‌و تێبینییانه‌ی "شێمحه‌مه‌د باڵه‌ک"‌ی داوه‌ته‌وه که‌ هه‌ر پێداگرتنه‌ له‌سه‌ر بۆچوونه‌که‌ی پێشووی.- بڕوانه‌: مێدیا، ژماره‌ 192، لاپه‌ڕه‌ 6، 24.5.2005-

شێعر له‌ دوو ڕوانگه‌وه

2005-05-10T21:00:00.000+02:00

سه‌ید عه‌لی ساڵحی و عه‌بباسی مه‌عڕوفی له‌ دوو ڕوانگه‌ی جیاوازه‌وه‌ باسی شێعر ده‌که‌ن. سه‌ید عه‌لی ساڵحی شاعیری ناوداری فارس پێیوایه له‌ کۆمه‌ڵگای ئێراندا سه‌ره‌تا و کۆتایی ژیان به‌ شێعره‌وه‌ گرێ دراون‌ و‌ ئیستاش له‌ بزووتنه‌وه‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌کاندا شوێندانه‌رترین وته،‌ شێعره‌. هه‌روه‌ها پێیوایه‌ شێعر زیندووترین ڕوخساری ئاشتی ده‌نوێنێ‌ و ئێرانییه‌کانیش هه‌ڵگری چرای ئاشتی و شێعرن‌، هه‌ر بۆیه‌ش توانیویانه‌ فه‌رهه‌نگ و شارستانێتیی خۆیان بپارێزن.

عه‌بباسی مه‌عڕووفی نووسه‌ری به‌ناوبانگی فارس‌ پێیوایه‌ شێعر شوێنێکی خراپی له‌سه‌ر کۆمه‌ڵگا داناوه‌ و بۆته‌ هۆی پێکهاتنی کۆمه‌ڵگایه‌کی زاره‌کی(شفاهی). له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی واشدا کۆمه‌ڵ فێره‌ درۆ و ده‌له‌سه‌ و فێڵ و ته‌ڵه‌که‌ و ده‌مگۆ سازکردن و دووڕوویی ده‌بێ؛ به‌ بێ هه‌ست به‌ به‌رپرسایه‌تیکردن قسان ده‌کا و دوایه‌ حاشای لێ ده‌کا. شاعیرێکی وه‌ک "فروغ" به‌ قه‌حبه‌ و یه‌کی دی به‌ به‌کرێگیراو داده‌نێ...

عه‌بباسی مه‌عڕووفی ئه‌و دیاردانه‌ به‌ تایبه‌تمه‌ندیی کۆمه‌ڵگای زاره‌کی ده‌زانێ و ده‌وری شێعر له‌و بواره‌ دا ده‌خاته‌ به‌ر چاو.

ئه‌و دوو باسه‌ی "ساڵحی و مه‌عڕووفی"م له‌ دوو سه‌رچاوه‌ی جیاوازه‌وه‌ هه‌ڵێنجاون و خستوومنه‌ په‌نای یه‌ک. باسه‌کانیان شێعری فارسی و کۆمه‌ڵگای ئێران ده‌گرنه‌وه‌، به‌ڵام بۆ کۆمه‌ڵگای کورده‌واریش ده‌لوێن. له‌ کۆمه‌ڵگای مه‌شدا شێعر ده‌ورێکی به‌رچاوی هه‌بووه و به‌ هه‌ردووک باران دا(باش و خراپ) شوێنی خستۆته‌ سه‌ر کۆمه‌ڵگای کورده‌واری. هه‌ر به‌ مه‌به‌ستی لێوردبوونه‌وه،‌ وه‌ک دوو ڕوانگه‌ی جیاواز، ده‌یانخه‌مه‌ به‌ر چاوان:

سيد علی صالحی:
... تا بوده در اين سرزمين، به وقت تولد در گوشمان «شعر» خوانده و موسم مرگ هم بر سنگ مزارمان شعر نوشته‌اند. مسير محدود و معينی را كه ما به نام زندگی طی می‌كنيم، آغاز و پايانش را به شعر گره زده‌اند. شعر شريك شادمانی ماست و شعر شريك اندوه ما، چه زمان پيروزی و چه ايام شكست ، اگر همه چيز را هم فراموش كنيم ، حتما شعر را از ياد نمی‌بريم. تا آنجا كه خبر دارم يا ديده و شنيده و خوانده‌ام چنين پديده‌ای در فرهنگ هيچ ملت و جامعه ديگری رواج نداشته و ندارد. به باور من شعر جلوه زنده‌ترين صورت صلح است و ملت ما چراغ دار صلح و شعر است . شايد بنا به همين باور است كه مردم ما تا به امروز توانسته‌اند فرهنگ و مدنيت خود را حفظ كنند.

... جايگاه شعر در جامعه، فرهنگ و تاريخ ما عطر آگين از ستايش‌های انسانی و باورهای عميق است. همين باور جمعی و متقابل است كه شرايط و مساحت و امكان عجيبی را برای تاثير گذاری شعر به وجود می‌آورد. و هنوز هم تاثير گذارترين كلام در تعيين حركت‌های اجتماعی به شمار می‌رود.- سه‌رچاوه‌ و سه‌رجه‌می وته‌کان-
http://www.hatefnews.com/Hatef_News.aspx?Id=976

عباس معروفی:
هزار سال شعر پارسی با شاعرانش باليد، اما با جامعه چه کرد؟ دستاورد حفظ کردن کلام موزون برای مردم چه بود جز تکرار همان کلام زيبا که رودرروی يکديگر غزل خواندند و قصيده شنيدند؟ می‎دانيد؟ جامعه ياد گرفت شعر حفظ کند، ادبيات بلغور کند، و در پس آن شفاهی ماند، افواهی شد، دروغ گفت، رياکار شد، شايعه ساخت، دو رو شد، بی‎مسئوليت حرف زد، و روز بعد حاشا کرد. نمی‎خواهم بر جايگاه رفيع شعر پارسی خللی وارد آورم، می‎خواهم از جامعه‎‎ای شفاهی در درازای تاريخ بگويم. جامعه‎ای که به سادگی فروغ را فاحشه می‎خواند، جمعيتی که به آسانی سعيدی سيرجانی را سرسپرده می‎ناميد، و برادری که به‎خاطر سی و چهار هزار تومان سر برادرش را می‎بريد. آيا کسی هست که بار آن ‎همه ستم را بر دوش بگيرد؟ - سه‌رچاوه‌ و سه‌رجه‌می وته‌کان-
http://maroufi.malakut.org/archives/011250.shtml

16. گۆڕینی زه‌مه‌ن

2005-05-03T15:43:00.000+02:00

v پاشماوه‌ی هونه‌ری داستان
-------------------------------------
● ده‌یڤید لاج (David Lodge)
o وه‌رگێڕ: د. هاشم ئه‌حمه‌دزاده

توڕه‌یی مۆنیکا له‌ ده‌موچاویدا له‌ هه‌ڵچووندا بوو. "ئه‌وه‌ ئاغای لۆید بوو که‌ باسکێکی له‌ ده‌وری ئه‌و هاڵاندبوو،" ئه‌و گوتی. "من ئه‌وانم بینی. ببووره‌ که‌ من ئه‌وه‌م بۆ گێڕایه‌وه‌. ڕۆز ته‌نیا که‌سێکه‌ که‌ باوه‌ڕم پێ ده‌کات."

ڕۆز ستانلی باوه‌ڕی پێ ده‌کرد، به‌ڵام ئه‌مه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بوو که‌ ئه‌و بێ ته‌فاوه‌ت بوو. ئه‌و له‌ناو هه‌موو برودییه‌کاندا له‌ هه‌موان که‌متر به‌ کاروباری ئه‌ویندارانه‌ی خانمی برودی، یان سێکسی هه‌ر که‌سێکی تر، تووشی هه‌یه‌جان ده‌بوو. وه‌ ئه‌مه‌ش هه‌موو کاتێ هه‌ر وا بوو. دواتر، کاتێک که‌ ئه‌و له‌ باری سێکسه‌وه‌ ناوبانگی ده‌رکرد، چلۆنایه‌تییه‌ سه‌رنجڕاکێشه‌ به‌ر‌زه‌که‌ی خۆی له‌و ڕاستییه‌دا ده‌بینیه‌وه‌ که‌ ئه‌و به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک له ‌باری سێکسه‌وه‌ پرسۆک نه‌بوو، ئه‌و قه‌ت له‌م باره‌وه‌ باس و خواسی نه‌ده‌کرد. به‌و جۆره‌ی خانمی برودی ده‌یگوت، ئه‌و غه‌ریزه‌ی ئه‌م شته‌ی هه‌بوو.

"ڕۆز ته‌نیا که‌سێکه‌ که‌ باوه‌ڕم پێ ده‌کات،" مۆنیکا داگلاس وتی.

کاتێک ئه‌و له‌ کۆتایی هه‌زار و نۆسه‌د و په‌نجاکاندا له‌ ڕاهیبه‌خانه‌ سه‌ردانی ساندی کرد، مۆنیکا وتی، "من به‌ڕاستی تیدی لۆیدم بینی که ڕۆژێک له‌ هۆده‌ی هونه‌ر‌ خانمی برودیی ماچ کرد."

"من ده‌زانم که‌ تۆ بینیت،" ساندی وتی.

ئه‌و ئه‌مه‌ی پێشتریش ده‌زانی، خانمی برودی ڕۆژێک که‌ ئه‌وان پاش کۆتایی شه‌ڕ، له‌ هۆتێلی برا‌ید هیلس دانیشتبوون و خه‌ریکی خواردنی ساندویچ و خواردنه‌وه‌ی چا بوون،‌ کۆپینی خانمی برودی له‌ ماڵێ قه‌ت به‌شی چای نه‌ده‌کرد، ئه‌مه‌ی پێ گوتبوو. خانمی برودی به‌ وشکهه‌ڵاتوویی و ماتی، به‌ کۆته‌ کۆن و بۆره‌که‌ی به‌رییه‌وه،‌ دانیشتبوو. ئه‌و پێشتر له‌ کاتی دیاریکراودا خانه‌نشین ببوو. ئه‌و وتی، "من سه‌ر‌ده‌می لاوێتیم تێپه‌ر کرد."

سه‌رده‌مێکی خۆش بوو،" ساندی وتی.

- موریه‌ل سپارک سه‌رده‌می لاوێتیی خانمی جین برودی (1961)-

ساکارترین شێوه‌ی گێڕانه‌وه‌ی داستانێک، هه‌م بۆ شاعیرانی قه‌بیله‌ و هه‌میش بۆ دایکوباوکان له‌ کاتی خه‌وتندا، ده‌ستپێکردنی گێڕانه‌وه‌که‌یه‌ له‌ سه‌ره‌تاڕا و در‌ێژه‌پێدانی هه‌تا کۆتایی یاخود هه‌تا ئه‌وکاته‌ی گوێگر خه‌وی لێده‌که‌وێت. به‌ڵام، ته‌نانه‌ت له‌ سه‌رده‌می کۆنیشدا، داستانبێژان له‌ کارتێکه‌ریی به‌رچاوی لادان له‌ نه‌زمی ڕاسته‌وڕاستی گێڕانه‌وه‌ی زه‌مه‌نی ئاگادار بوون. حه‌ماسه‌ی کلاسیک له‌ ناوه‌ڕاستی داستانه‌وه‌ ده‌ستی پێده‌کرد. بۆ نموونه‌، حه‌کایه‌تی ئۆدیسه له‌ نێوه‌ڕاستی سه‌فه‌ره‌ پڕمه‌ترسییه‌که‌ی پاڵه‌وانه‌وه‌ له‌ کاتی گه‌ڕانه‌وه‌ی له‌ شه‌ڕی ترۆیاوه‌ ده‌ست پێده‌کات و له‌ وه‌سفی ڕووداوگه‌لی پێشووی ئه‌وه‌وه‌ ده‌به‌سترێته‌وه‌ و دواتر هه‌تا ئاکامی داستانه‌که‌ له‌ ئیتاکا درێژه‌ی پێده‌درێت.

به ‌هۆی گۆڕینی زه‌مه‌ن، گێڕانه‌وه‌ خۆی له‌ ئاراسته‌کردنی ژیان وه‌ک شتگه‌لی‌ به‌له‌عنه‌تکراوی یه‌ک له‌دوای یه‌ک ده‌پارێزێ و ئیزنی ئه‌وه‌ به‌ ئێمه‌ ده‌دات که‌ له‌نێوان ڕووداوه‌ په‌رشوبڵاوه‌کان پێوه‌ندییه‌کی هۆکارێتی و کینایه‌یی ساز که‌ین. گۆڕینێکی زه‌مه‌نی له‌ گێڕانه‌وه‌دا که‌ ته‌رکیز له‌سه‌ر زه‌مه‌نی ڕابردوو ده‌کات له ‌وانه‌یه‌ شرۆڤه‌ی ئێمه‌ له‌مه‌ڕ شتێک که‌ له‌ ڕه‌وتی زه‌مه‌نیی ڕاسته‌وڕاستی داستانه‌که‌ زۆر دواتر ڕوو ده‌دات، به‌ڵام ئێمه‌ وه‌ک خوێنه‌ره‌وه‌ی ده‌ق پێشتر ئه‌زموونمان کردووه‌، بگۆڕێت. ئه‌وه‌ شگردێکی باوی سینه‌مایه‌ که‌ به‌ فلاشبه‌ک یاخود ڕووناکی خستنه‌ سه‌ر ڕابردوو ناسراوه‌. فیلم زۆری گرفت هه‌یه‌ له‌ جێبه‌جێکردنی کارتێکه‌ریی "فلاشفۆروارد" – خه‌یاڵی پێشبینیکردنی ئه‌وه‌ی که‌ له‌ داهاتوودا چ ڕوو ده‌دات، شتێک که‌ زانایانی ئاخاوتن له‌ ڕابردوودا پێیان ده‌وت "پرۆلێپسیس". هۆی ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌ که‌ زانیاریی له‌م چه‌شنه‌ پێویستیی به‌ هه‌بوونی گێڕه‌ره‌وه‌یه‌ک هه‌یه‌ که‌ هه‌موو داستانه‌که‌ ده‌زانێت، وه‌ فیلمیش به‌ شێوه‌یه‌کی باو گێڕه‌ره‌وه‌ی نییه‌. له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ جێگای سه‌رنجه‌ که‌ فیلمی سه‌رده‌می لاوێتیی خانمی جین برودی، به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ خودی ڕۆمانه‌که‌ که‌ ئه‌م فیلمه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌و ساز کرابوو‌، که‌متر ئاڵۆز بوو و نوێکاریشی که‌متر تێدابوو. فیلمه‌که‌ به‌ شێوه‌یه‌کی ڕاسته‌وڕاستی زه‌مه‌نێکی نه‌زمدار داستانه‌که‌ ده‌گێڕێته‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌ کاتێکدایه‌ که‌ به‌رچاویی ڕۆمانه‌که‌ له‌ گۆڕینی زه‌مه‌ن و پاش و پێشکردنی خێرای ڕه‌وتی ڕووداوه‌کان دایه‌.

داستانه‌که‌ باس له‌ جین برودی ده‌کات که‌ مامۆستایه‌کی کاریزمایی و نائاسایییه‌ له‌ قوتابخانه‌یه‌کی کچانه‌ی ئێدینبورگ له‌نێوان دوو شه‌ڕی جیهانیدا، وه‌ هه‌روه‌ها کۆمه‌ڵێک خوێندکاری ژێر چاوه‌دێریی ئه‌و که‌ بریتین له‌ مۆنیکا که‌ به ‌هۆی زیره‌کی له‌ بیرکاریدا ناوبانگی هه‌بوو، ڕۆز که‌ له‌باری سێکسه‌وه‌ به‌ناوبانگ بوو، وه‌ ساندی سترینجێر که‌ له‌به‌ر ده‌نگه‌ بزوێنه‌کانی و هه‌روه‌ها به‌تایبه‌تی له‌به‌ر چاوه‌ یه‌کجار چکۆله‌کانی به‌ناوبانگ بوو. هه‌ڵبه‌ت ئه‌م چاوانه‌ هیچ که‌موکورییه‌کیان نییه‌ و ساندی کاراکتێری سه‌ره‌کیی ڕوانگه‌ی رۆمانه‌که‌یه.

داستانه‌که‌ کاتێک ده‌ست پێده‌کات که‌ کچه‌کان له‌ قوتابخانه‌ی ناوه‌ندین، وه‌ بۆ باسی سه‌رده‌می قوتابخانه‌ی سه‌ره‌تایی خۆیان، کاتێک که‌ کارتێکه‌ریی خانمی برودی له‌و په‌ڕی توانایی خۆیدا بوو، به‌خێرایی بۆ دواوه‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ و به‌رده‌وام باز ده‌ده‌نه‌ داهاتوو بۆ ئه‌وه‌ی که‌ وێنایه‌ک له‌ سه‌رده‌می قه‌یره‌یی خۆیان بخه‌نه‌ ڕوو، وه‌ ئێستاش له‌ ژێر کارتێکه‌ریی بیره‌وه‌ییه‌کانی مامۆستا شازه‌که‌یان دان.

کاتێک که له‌ قوتابخانه‌ی سه‌ره‌تایین زۆر به‌ وه‌سواسه‌وه‌ باس له‌ ژیانی سێکسوالی خانمی برودی ده‌که‌ن، به‌تایبه‌ت مه‌راقی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ که‌ ئایا ئه‌و چ پێوه‌ندییه‌کی له‌گه‌ڵ ئاغای لۆید که‌ هونه‌رمه‌ندێکی خۆشتیپ بوو‌ و ناوه‌رۆکی قۆڵی کراسێکی له‌ شه‌ڕی گه‌وره‌دا له‌ده‌ست دابوو، هه‌یه [مه‌به‌ست له‌ده‌ستدانی باسکێتی‌]. مۆنیکا ده‌ڵێت که‌ ئه‌و له‌ هۆده‌ی هونه‌ر ئه‌وانی له‌ باوه‌شی یه‌کتردا بینیوه و له‌وه‌ توڕه‌یه‌ که‌ ته‌نیا ڕۆز باوه‌ڕی پێده‌کات. سه‌رنجه‌کانی بۆ ساندی له‌ ساڵانی دواتردا ئه‌وه‌ نیشان ده‌ده‌ن که‌ ئه‌م شکه‌ هێشتاش هه‌ر ئازاری ده‌دات. ساندی که‌ له‌م کاته‌دا له‌ ته‌ریقه‌تێکی داخراودا بووه‌ته‌ راهیبه‌، دان به‌وه‌دا دێنێت که‌ مۆنیکا ڕاست ده‌کات.

گێڕه‌ره‌وه‌ پێمان ده‌ڵێت که‌ ساندی به‌ر له‌وه‌ی که‌ ته‌نانه‌ت خانمی برودی دوای ته‌واوبوونی شه‌ڕ ئه‌و شته‌ی پێ بڵێت، ئه‌مه‌ی ده‌زانی.

له‌و کورته‌ به‌شه‌ی که‌ له‌ سه‌رێدا هاتووه‌ خوێنه‌ره‌وه‌ به‌ هانکه‌هانک و به‌خێرایی‌ له‌نێوان کۆمه‌ڵێک خاڵی جیاوازی زه‌مه‌نیدا جوڵه‌ی پێکراوه‌. له‌ لایه‌کڕا زه‌مه‌نی گێڕانه‌وه‌ سه‌ره‌کییه‌که‌ له ‌ئارادایه که‌ ڕه‌نگه‌ کۆتایی هه‌زار و نۆسه‌د و بیسته‌کان بێ، کاتێک که‌ کچه‌کانی قوتابخانه‌ی سه‌ره‌تایی خه‌ریکی باسکردنی ژیانی ڕۆمانتیکی خانمی برودین. له‌ لایه‌کی تره‌وه‌ زه‌مه‌نی سه‌رده‌می قوتابخانه‌ی ناوه‌ندی له‌ هه‌زار و نۆسه‌د و سییه‌کان له ‌ئارادایه، کاتێک ڕۆز له‌ باری سێکسه‌وه‌ ناوبانگ ده‌رده‌کات. هه‌روه‌ها زه‌مه‌نی کۆتایی هه‌زار و نۆسه‌د و په‌نجاکانیش له‌ گێڕانه‌وه‌که‌دا ئاماده‌یه‌ کاتێک که‌ مۆنیکا سه‌ردانی ساندی له‌ ده‌یره‌که‌یدا ده‌کات. کۆتایی هه‌زار و نۆسه‌د و چله‌کان، کاتێک ساندی خه‌ریکی خواردنه‌وه‌ی چایه‌ له‌گه‌ڵ خانمی به‌تۆپزی خانه‌نشینکراوی برودی، زه‌مه‌نێکی تری ناو گێڕانه‌وه‌که‌یه‌. له‌ هه‌مان کاتدا زه‌مه‌نێکی ده‌ستنیشاننه‌کراویش هه‌یه‌ که‌ بریتییه‌ له‌ کاتێک که‌ ساندی بۆی ده‌رده‌که‌وێت خانمی برودی له‌ لایه‌ن ئاغای لۆیده‌وه‌ له‌ هۆده‌ی هونه‌ردا ماچ کرابوو.

ئێمه‌ زۆر دواتر ده‌زانین که‌ ئه‌و ئه‌م شته‌ی له‌ قوتابخانه‌ی ناوه‌ندی بۆ ده‌رکه‌وت. هه‌ڵکه‌وته‌که‌ گفتوگۆیه‌که‌ تێیدا خانمی برودی ده‌ڵێت که‌ ڕۆز ده‌بێته‌ حه‌زی ئاغای لۆید و جێگای ئه‌و ده‌گرێته‌وه‌، چونکی ئه‌و خۆی فیدای کچه‌کانی کردووه‌. ساندی بڕیار ده‌دات‌ که‌ شتێکی پڕمه‌ترسی و و هه‌روه‌ها شادیهێنه‌ر له‌مه‌ڕ خۆویستیی مامۆستاکه‌ی له ‌ئارادایه‌. "ئه‌و پێی وایه‌ که‌ ژیانی ئێمه‌ی له ‌به‌ر ده‌ست دایه‌، ساندی بیری کرده‌وه‌، ئه‌و پێی وایه‌ خودای کالڤینه‌ و سه‌ره‌تا و کۆتایی شته‌کان ده‌بینێ." هه‌ڵبه‌ت، له‌ ڕاستیدا، ڕۆماننووسانیش سه‌ره‌تا و کۆتایی داستانه‌کانی خۆیان ده‌زانن، به‌ڵام لێره‌دا هه‌روه‌ک موریه‌ل سپارک ده‌ڵێت ،... ، له‌نێوان داستانگه‌لی به‌که‌ڵک و وه‌همگه‌لی مه‌ترسیداردا جیاوازییه‌ک هه‌یه‌ – هه‌روه‌ها‌، ڕه‌نگه‌، له‌نێوان خودای کاتۆلیک که‌ ئیزنی ئیراده‌ی ئازاد ده‌دات و خودای کالڤینیستی که‌ ئه‌م ئیزنه‌ نادات. له‌ شوێنێکی تری ڕۆمانه‌که‌دا وه‌سفێکی گۆیا هه‌یه‌ له‌مه‌ڕ باوه‌ڕی کالڤین سه‌باره‌ت به‌ قه‌ده‌ر، باوه‌ڕێک که‌ پێێ وایه‌ "خوداوه‌ند به‌ کرده‌وه‌ به‌ر له‌ له‌دایکبوونی هه‌رکه‌سێک پلانی کۆتایییه‌کی ناخۆشی له‌ کاتی مردنیدا بۆ داڕشتووه‌."

ساندی پێشبینیی خانمی برودی وه‌درۆ ده‌خاته‌وه‌، وه‌ بۆخۆی ده‌بێت به‌ حه‌زی ئاغای لۆید و‌ به‌مجۆره‌ داوای ئه‌و له‌مه‌ڕ کۆنترۆلی چاره‌نووسی خه‌ڵکانی تر ده‌خاته‌ ژێر پرسیار. دواتر له‌ لای کاربه‌ده‌ستانی قوتابخانه‌ ڕاپۆرتێک له‌ خانمی برودی ده‌دات که‌ گۆیا ئه‌و خوێندکارێکی تری ناردووه‌ته‌ ماجه‌رایه‌کی مه‌ترسیدار بۆ‌ سپانیای فاشیست. هه‌ر بۆیه‌شه‌ له‌م به‌شه‌ی که‌ ئاماژه‌مان پێکرد خانمی برودی وه‌ک "خیانه‌تلێکراو" وه‌سف کراوه‌، وه‌ ساندی قه‌ت وێناچێ، سه‌ره‌ڕای ئایینیبوونی،‌ له‌م باره‌وه‌ له‌م گوناهه‌ ڕزگاری بووبێت. خانمی برودی وه‌ک "وشکهه‌ڵاتوو" پێناسه‌ کراوه‌ چونکی به ‌هۆی سه‌ره‌تانه‌وه‌ خه‌ریکه‌ ده‌مرێ، وه‌ ئه‌مه‌ش دیمه‌نێکی غه‌مگینانه‌یه‌. به‌ڵام ئه‌مه‌ له‌ پێش ناوه‌ڕاستی ڕۆمانه‌که‌دا هاتووه‌، وه‌ مرۆڤ دواتر تووشی زۆر په‌ژاره‌ی تری خانمی برودی له‌ سه‌رده‌می لاویدا ده‌بێت.

له‌ داستانی نوێدا گۆڕینی زه‌مه‌ن کارتێکه‌رییه‌کی زۆر باوی هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌مه یان له‌ ئاراسته‌کردنی خوڕاوگه‌ی بیری کاراکتێرێکدا،‌ وه‌ک کارکردی بیره‌وه‌ری "سروشتاندراوه‌" (مۆنۆلۆگی ناوخۆیی مۆلی بلووم به‌رده‌وام له‌ قۆناغێکی ژیانی ئه‌و بۆ قۆناغێکی تر، وه‌ک لاسکی گرامافۆنێک که‌ له‌نێوان ئاهه‌نگه‌کانی سه‌فحه‌یه‌کدا بۆ پێش و پاش ده‌چێت، جێگۆڕکێ ده‌کات) یاخود، به‌ شێوه‌یه‌کی ڕه‌سمیتر، وه‌ک بیره‌وه‌ری و یان وه‌بیرهاتنه‌وه‌ی کاراکتێر- گێڕه‌ره‌وه‌یه‌ک (بۆ نموونه‌، داوێل له‌ سه‌ربازی چاکی فۆرددا). کۆتایی سه‌ودای گراهام گرین (1951) نواندنێکی هونه‌رمه‌ندانه‌ی ئه‌و شێوه‌یه‌‌ی دواتره‌. گێڕه‌ره‌وه‌که‌ نووسه‌رێکی پڕۆفیسیۆناله‌ به‌ ناوی بێندریکس که‌ له‌ سه‌ره‌تای گێڕانه‌وه‌که‌یدا هێنری، هاوسه‌ری سارا که‌ بێندریکس ساڵانێک پێشتر پیوه‌ندییه‌کی له‌گه‌ڵدا هه‌بووه‌، پێوه‌ندییه‌ک که‌ سارا له‌ ناکاوڕا ده‌یشکێنێت، ده‌بینێت، بێندریکس که‌ پێیوابوو سارا که‌سێکی تری بینیبۆوه‌، هێشتاش حه‌سوود و تووڕه‌یه‌، وه‌، کاتێک که‌ هێنری شکی خۆی له‌مه‌ر بێوه‌فایی سارا ده‌درکێنێ، بێندریکس به ‌دێزه‌یی کاراگایه‌ک ده‌گرێت بۆ دۆزینه‌وه‌ی ڕازی سارا. ئه‌وه‌ی که‌ کاراگاکه‌ ده‌یدۆزێته‌وه‌ بریتییه‌ له‌ یادداشتێک که‌ تێیدا سارا له‌ ڕوانگه‌ی خۆیه‌وه‌ باس له‌ پێوه‌ندییه‌که‌ی خۆی له‌گه‌ڵ بێندریکسدا ده‌کات و تێیدا په‌رده‌ له‌ سه‌ر هۆکارێکی چاوه‌ڕواننه‌کراو هه‌ڵده‌داته‌وه‌ له‌مه‌ڕ تێکدانی پێوه‌ندییه‌که‌ی له‌گه‌ڵ بێندریکسدا و هه‌روه‌ها باسی وه‌رگه‌ڕانێکی ئایینیی شکلێنه‌کراویش ده‌کات. ئه‌م ڕووداوانه‌ ئه‌وه‌نده‌ ماقوڵ و دراماتیکن که‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌شێن له‌ ده‌ره‌وه‌ی شوێنی نه‌زمداری تایبه‌تیی خۆیاندا بگێڕدرێنه‌وه‌.

تێکه‌ڵاوکردنی به‌رده‌وامی گۆڕینی زه‌مه‌ن له‌گه‌ڵ گێڕانه‌وه‌ی سێهه‌م که‌سییانه‌ی موریه‌ل سپارک ستراتێژییه‌کی به‌رچاوی پۆستمۆدێرنیستییه‌، ستراتێژییه‌ک که‌ به ‌دوای ڕاکێشانی سه‌رنجه‌ بۆ پێکهاته‌ی ده‌ستکردییانه‌ی ده‌ق، وه‌ پێشگیریکردن له‌ وه‌ی که‌ ئێمه‌ خۆمان له‌ به‌رده‌وامیی زه‌مه‌نیی خه‌یالیی داستان یاخود له‌ قوڵایی ده‌روونیی کاراکتێری ناوه‌ندیدا "ون که‌ین".

قه‌سسابخانه‌ی ژماره‌ پێنجی کورت ڤۆننێ‌گوت (1969) نموونه‌یه‌کی تری سه‌رنجڕاکێشه‌. نووسه‌ر هه‌ر له‌ به‌راییدا پێمان ده‌ڵێت که‌ داستانی پاڵه‌وانی ئه‌و، بیلی پیلگریم، داستانێکه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌زموونێکی ڕاسته‌قینه‌ی خۆی وه‌ک دیلێکی شه‌ڕ له‌ درێسدێندا کاتێک که‌ ئه‌م شوێنه‌ به ‌هۆی بۆمبی هێزی هاوپه‌یمانه‌کان له‌ 1945دا وێران کرا، یه‌ک له‌ ترسناکترین هێرشه‌ ئاسمانییه‌کانی شه‌ڕی دووهه‌می جیهانی. داستانه‌که‌ ئا‌وا ده‌ست پێده‌کات: "گوێ بگره‌. بیلی پیلگریم له‌ زه‌مه‌ندا هه‌ره‌سی هێناوه،" وه‌ به‌رده‌وام و کوتوپڕ له‌ نێوان ڕووداوگه‌لی جیاواز له‌ ژیانی سیڤیلی بیلی وه‌ک چاویلکه‌سازێک، هاوسه‌رێک و بابێک له‌ ناوه‌ڕاستی ئامریکادا، وه‌ ڕووداوگه‌لی به‌شداریی بیلی له‌ شه‌ڕدا که‌ دواجار ده‌گاته‌ وه‌حشه‌تی درێسدێن، جێگۆڕکێ ده‌کات.

ئه‌وه‌ له‌ ڕاستیدا شتێکه‌ پتر له‌ کارکردی بیره‌وه‌ری. بیلی "سه‌فه‌ربه‌ری زه‌مه‌نه‌". ئه‌و له‌گه‌ڵ شاره‌زایانی زه‌ربه‌خواردووی تردا به‌ یارمه‌تیی ئه‌فسانه‌ی داستانی زانستیی ماندوویی‌نه‌ناسیی سه‌فه‌ر له‌ زه‌مه‌ن و فه‌زای گروپگه‌لی ئه‌ستێره‌کاندا (که‌ به‌ زه‌مه‌نی "ساڵی نووری" ئه‌ندازه‌ ده‌گرترێن)، به ‌شوێن ده‌ربازبوونه‌ له‌ ڕاستییه‌ له‌تاقه‌تنه‌هاتووه‌کانی مێژووی نوێ. ئه‌و ده‌ڵێت که‌ بۆ ماوه‌یه‌ک دوور خراوه‌ته‌وه‌ هه‌ساره‌ی ترالفامدۆر، شوێنێک که‌ نیشته‌جێکانی بریتین له‌ جانه‌وه‌ری ورد که‌ وه‌ هه‌ڤالانی لوله‌کێش ده‌چن که‌ چاوێکیان له‌سه‌ر سه‌ریان هه‌یه‌. ئه‌و به‌شانه‌ به ‌شێوه‌یه‌کی به‌رچاو هه‌م جۆرێکن له‌ تانه‌لێدان له‌ داستانی زانستی و هه‌روه‌ها له ‌باری فه‌لسه‌فییه‌وه‌ جیددین. له‌ لای دانیشتوانی ترالفامدۆر هه‌موو کاته‌کان له‌ یه‌ک زه‌مه‌ندا ئاماده‌ن، وه‌ مرۆڤ ده‌توانێ بۆخۆی سه‌رپشک بێت له‌وه‌ی که‌ له‌ چ زه‌مه‌نێکدا خۆی ببینێته‌وه‌. ئه‌وه‌ بزووتنی یه‌کئامانجانه‌ و له‌گۆڕاننه‌هاتووی زه‌مه‌نه‌ که‌ له‌ ڕوانگه‌ی ئێمه‌ی مرۆڤه‌وه‌ ژیان ده‌کاته‌ تراژێدیا، مه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ مرۆڤ باوه‌ڕی به‌ ئه‌به‌دییه‌تێک هه‌بێت که‌ تێیدا زه‌مه‌ن دیسان وه‌ده‌ست دێته‌وه‌ و کارتێکه‌رییه‌کانی ده‌پارێزرێن. قه‌سسابخانه‌ی ژماره‌ پێنج بیرکردنه‌وه‌یه‌کی پڕحه‌سره‌ته‌ و هانده‌ری ئه‌ندێشه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌تانه‌، پۆست مه‌سیحی و هه‌روه‌ها پۆستمۆدێرنیستییه‌. یه‌ک له‌ وێنه‌ هه‌ره‌ ئاواتخواز و سه‌رنجڕاکێشه‌کانی به‌شێکه‌ له‌ فیلمێکی شه‌ڕ که‌ بیلی پیلگریم له‌ دواوه‌ڕا چاوی لێده‌کات:

فڕۆکه‌ ئامریکاییه‌کان، پڕ له‌ کون و پیاوانی بریندار و مه‌یت له‌ فڕۆکه‌خانه‌یه‌کی ئینگلیسه‌وه‌ به‌ره‌و‌ دواوه‌ هه‌ڵفڕین. له‌ ئاسمانی فه‌ڕانسه‌دا چه‌ند فڕۆکه‌ی شه‌ڕکه‌ری ئاڵمانی له‌ پشته‌وه‌ڕا بۆیان چوون، وه‌ له‌ هێندێک له‌ فڕۆکه‌کانه‌وه‌ کۆمه‌ڵێک گولله‌ و تۆپیان پێوه ‌نرا. ئه‌وان ئه‌م کاره‌یان له‌گه‌ڵ بۆمبهاوێژه‌ تێکشکاوه‌کانی ئامریکایی له‌سه‌ر عه‌رزیش کرد، وه‌ فڕۆکه‌کان بۆ ‌په‌یوه‌ستبوون به‌ ده‌سته‌ی خۆیان به‌ره‌و دواوه‌ فڕین.

مارتین ئامیس له‌م دواییانه‌دا (به‌ پێزانین له‌ ڤۆننه‌گوت) ئه‌م ئیستیعاره‌ دوور له‌ زه‌ینه‌ی کردووه‌ته‌ کتێبێکی ته‌واو به‌ ناوی که‌وانی زه‌مه‌ن که‌ ژیانی نازییه‌کی جینایه‌تکاری شه‌ڕ له‌ کاتی مردنییه‌وه‌ هه‌تا له‌دایکبوونی ده‌گێڕێته‌وه‌. له‌ سه‌ره‌تادا کارتێکه‌ریی ئه‌م گێڕانه‌وه‌یه‌ به‌ شێوه‌یه‌کی کۆمێدییانه‌ ناحه‌زه‌، وه‌ دواتر کاتێک به‌سه‌رهاته‌که‌ له‌ وه‌حشه‌ته‌کانی هۆلۆکاوست نزیک ده‌بێته‌وه‌ پتر و پتر ئازار ده‌چێژێت و ئازار ده‌گه‌یه‌نێت. ده‌کرێ ئه‌م داستانه‌ وه‌ک جۆره‌ به‌رزه‌خێک ڕاڤه‌ بکرێت که‌ تێیدا ڕۆحی کاراکتێری سه‌ره‌کی مه‌جبور کراوه‌ ڕابردووی پڕوه‌حشه‌تی خۆی زیندوو کاته‌وه‌، وه‌ ده‌شکرێ وه‌ک ئه‌فسانه‌ی شه‌یتانێکی له ‌ئارادا نه‌ماو بخوێندرێته‌وه‌ که‌ نه‌بوونی یه‌کجار زۆر خۆیایه‌. وێده‌چێ زۆربه‌ی نموونه‌گه‌لی ئه‌زموونیی ڕادیکالی‌ کرۆنۆلۆژیای گێڕانه‌وه که‌ به‌ زه‌ین ده‌گه‌ن، باس له‌ جینایه‌ت و گوناھ‌ بکه‌ن.

t درێژه‌ی هه‌یه‌

ڕۆمانی کوردی و ژنانی ڕۆماننووس

2005-04-29T15:34:00.000+02:00

● دوکتۆر هاشم ئه‌حمه‌دزاده‌
o زانکۆی ئوپسالا- سوید

"ئه‌وه‌ جیهانی وشه‌کانه‌ که‌ جیهانی شته‌کان ده‌خوڵقێنێ." - ژاک لاکان [1]

n پێشه‌کی

ڕۆمان و گێڕانه‌وه‌ی ڕۆمانی به‌ستێنێکی باوه‌ڕپێکراوه‌ بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی چلۆنایه‌تیی پێوه‌ندییه‌ جۆراجۆره‌کانی کۆمه‌ڵایه‌تی و هاوکێشیی هێز و میکانیزمی هه‌ڵسوکه‌وتی ده‌سه‌ڵات له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی دیاریکراودا. بوارێکی لێکۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر ژنی کورد له‌ ئه‌ده‌بییاتی گێڕانه‌وه‌ییدا خوردبوونه‌وه‌یه‌ له‌ کاراکتێرگه‌لی ژن له‌ ڕۆمانی پیاواندا. ژنان له‌م ڕۆمانانه‌دا چۆن وێنا کراون؟ پێناسه‌یان چییه‌؟ له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ پیاواندا چ ڕۆڵێکیان هه‌یه‌؟ له‌ سیستمی خێزان و ڕێکخراوی کۆمه‌ڵایه‌تیی کاردا چ جێگایه‌کیان هه‌یه‌؟ هه‌ڵبه‌ت، ڕه‌نگه‌ باشترین بوار بۆ ده‌ستنیشانکردنی جێگای ژنان له‌ کۆمه‌ڵگای کوردیدا توێژینه‌وه‌ی ئه‌و فه‌زایه‌ بێ که‌ ده‌ ڕۆمانی ژنانی کورددا بۆ ژنان خوڵقاوه‌. ژنانی ڕۆماننووس و هه‌ڵسوکه‌وتیان له‌گه‌ڵ کاراکتێرگه‌لی پیاو و ژندا و پێناسه‌کردنی ئه‌رک و مافه‌کانیان ڕه‌نگه‌ ئه‌و ده‌رفه‌ته‌ ڕاسته‌وخۆیه‌ بێ که‌ لێکۆڵه‌ره‌وه‌ی ئه‌ده‌بی بتوانێ به ‌هۆی ئه‌وه‌وه‌ ڕاوڕایه‌ڵی کۆمه‌ڵگا به‌ باشترین شێوه‌ ببینێ. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر مرۆڤ باوه‌ڕیشی به‌ کارتێکه‌ریی ژیان و ئه‌زموونی نووسه‌ر له‌سه‌ر ده‌قه‌که‌یدا نه‌بێ، ده‌کرێ تا ڕاده‌یه‌کی زۆر دڵنیا بێ که‌ ده‌قه‌که‌ له‌ پێوه‌ندییه‌کی گورجوگۆڵدایه‌ له‌گه‌ڵ شعوری ئه‌ده‌بیی نووسه‌ر و ئیپیستیمۆلۆجیای سه‌رده‌م. به‌ واتایه‌کی تر ده‌کرێ ده‌قی ئه‌ده‌بی به‌رهه‌مهاتوو له‌لایه‌ن ژنانه‌وه‌ وه‌ک گوتارێک سه‌یر بکردرێ که‌ تێیدا هێڵه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی بیروڕای باو و زاڵ له‌ ده‌وره‌یه‌کی دیاریکراودا خۆیان نیشان بده‌ن.

له‌م وتاره‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌م چاوێک به‌ ئه‌و ڕۆمانانه‌دا بخشێنم که‌ له‌لایه‌ن ژنانی کورده‌وه‌ نووسراون. مه‌به‌ستی سه‌ره‌کی له‌ هه‌نگاوی یه‌که‌مدا ده‌سنیشانکردنی کات و شوێنی به‌رهه‌مهاتنی ئه‌م ڕۆمانانه‌یه‌. پێناسه‌کردنی جیهانی ئه‌م ڕۆمانانه‌ و تایبه‌تمه‌ندییه‌ ئه‌ده‌بییه‌کانیان و وردبوونه‌وه‌ له‌ تێمای سه‌ره‌کییان به‌شێکی تری مه‌به‌ستی ئه‌م نووسینه‌ پێک دێنێت. هه‌روه‌ها به‌ سه‌رنجدان به‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ئه‌م ڕۆمانانه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌م تا ڕاده‌یه‌ک خۆم له‌ قه‌ره‌ی ئه‌م باسه‌ بده‌م که‌ ئایا جیاوازییه‌ک له‌نێوان نووسینی ژنان و پیاواندا هه‌یه‌؟ ئایا ژنان به‌هۆی ژنبوون،‌ جیاواز له‌ پیاوان ده‌نووسن؟ بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌، سه‌ره‌تا ئاوڕێکی خێرا له‌ بنه‌ما تیۆرییه‌کانی هه‌ڵاواردنی نووسین به‌ "ژنانه‌" و "پیاوانه‌" ده‌ده‌مه‌وه‌ و دواتریش به‌ خوێندنه‌وه‌ی ڕۆمانی ژنانی کورد هه‌وڵ ده‌ده‌م وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ له‌ به‌ستێنی کوردیدا بده‌مه‌وه‌.

یه‌که‌م پرس که‌ له‌ پێوه‌ندیی له‌گه‌ڵ ئه‌م باسه‌دا دێته‌ ئاراوه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئایا دابه‌شکردنی ئه‌ده‌بییات له‌سه‌ر بنه‌مای جنسی نووسه‌رانه‌وه‌ پێوه‌رێکی هزری و به‌رهه‌ستی هه‌یه‌؟ له‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ پرسیارێکه‌ که‌ له‌ چه‌ند ده‌یه‌ی ڕابردوودا مشت و مڕێکی زۆری له ‌ناو کۆڕ و کۆمه‌ڵی ئه‌ده‌بی و ئاکادێمیکدا خوڵقاندووه‌. توریل موا له ‌باس له‌سه‌ر فێمینیسمدا ڕووناکی ده‌خاته‌ سه‌ر سێ چه‌مکی هاوپێوه‌ند و هاوڕیشه‌: فێمینیسم وه‌ک هه‌ڵوێستێکی سیاسی، ژنێتی (femaleness) وه‌ک بابه‌تێکی بیۆلۆژیک و ژنایه‌تی (femininity) وه‌ک کۆمه‌ڵێک تایبه‌تمه‌ندیی پێناسه‌کراوی کولتوری.[2] ئیله‌ین شوالتر ڕه‌وتی وشیاریی ژنان به‌ سێ قۆناغ دابه‌ش ده‌کات: قۆناغی ژنایه‌تی (feminine) که‌ بریتییه‌ له‌ درێژه‌دان به‌ لاساییکردنه‌وه‌ی شێوه‌ زاڵ و باوه‌کانی نه‌ریتی هونه‌ری و هه‌وڵدان بۆ ژنانه‌کردنیان، قۆناغی فێمینیستی که‌ داکۆکیکردنه‌ له‌ بایه‌خ و مافگه‌لی که‌مایه‌تییه‌کان، وه‌ قۆناغی ژنێتی (female) که‌ بریتییه‌ له‌ خۆناسین و گه‌ڕان به‌دوای شوناسدا.[3] وردبوونه‌وه‌ له‌م چه‌مکانه‌ نیشانی ده‌دات که‌ لێکۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر پرسی ژن جگه‌ له‌ چه‌مکی باوی فێمینیسم دوو چه‌مکی تریش، ژنێتی و ژنایه‌تی، له ‌خۆ ده‌گرێت. پێناسه‌ی ئه‌م سێ چه‌مکانه‌ و گه‌ڕان به‌دوای شوێنه‌واریان له‌ نووسین به‌ گشتی و به‌تایبه‌تی له‌ نووسینی ژناندا ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌ ده‌ره‌خسێنن که‌ پرسی دابه‌شکردنی نووسین به‌ پێی جنسی نووسه‌ره‌که‌ی ڕوونتر و به‌رهه‌ستتر شی بکرێته‌وه‌.

ده‌سته‌واژه‌ی نووسینی ژنانه ( an écriture feminine ) داهێنانی فێمینیسته‌کانی فه‌ڕانسه‌وییه‌.[4] هۆگری بۆ نووسینی تایبه‌تیی ژنانه‌ له‌ لایه‌ن گروپگه‌لی ژنان‌ له‌ناو بزووتنه‌وه‌ی ژنانی ئامریکا و هێندێک له‌ وڵاته‌ ئوروپییه‌کاندا سه‌ری هه‌ڵدا. ئه‌م هۆگرییه‌ وه‌ڵامێکی ڕادیکال بوو به‌ ڕابردوویه‌ک که‌ به ‌پێی ئه‌م، ئامانجی ئه‌ده‌بییاتی ژنان بریتی بوو له‌ هه‌نگاونان به‌ره‌و به‌ستێنێکی جوانیناسیی جیهانی و گشتگر که‌ له‌باری جنسییه‌وه‌ بیلایه‌نه‌ و وه‌ک ده‌گوترێ نه‌نێرنه‌مێییه‌ (androgynist). به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌م بۆچوونه‌ جوانیناسیی ژنانه‌ پێیوایه‌ نووسینی ژنان ده‌ربڕی وشیارییه‌کی ژنانه‌ی جیاوازه‌ و داڕێژه‌ری دابونه‌ریتێکی تۆکمه‌ی ئه‌ده‌بییه‌ و ئه‌رکی ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بیی فێمینیستی به‌وه‌ ده‌زانێ که‌ به‌رپه‌رچی فۆرمول و یاسا و ڕێسای پیاوانه‌ی دژ به‌ ژن بداته‌وه‌ و له‌ جیاتیان ڕه‌خنه‌یه‌کی تایبه‌تی بۆ ڕه‌خنه‌گرانی فێمینیست بونیاد بنێ.[5] ئێله‌ین شوالتر به‌مجۆره‌ "نووسینی ژنانه‌" پێناسه‌ ده‌کات: نووسینی ئه‌ندامی ژنانه‌ و جیاوازیی ژنایه‌تی له‌ زمان و له‌ ده‌قدا.[6] به‌ڵام یه‌ک له‌ فێمینیسته‌ به‌ناوبانگه‌کانی فه‌ڕانسه‌وی هێلێن سیسۆ به‌مجۆره‌ باسی ئه‌زموونی نووسینی ژنانه‌ ده‌کات: "مومکین نییه‌ ئه‌زموونێکی نووسینی ژنانه‌ پێناسه‌ بکرێت، وه‌ ئه‌مه‌ش شتێکه‌ که‌ به‌ نامومکینی ده‌مێنێته‌وه‌، چونکه‌ ئه‌زموونێکی وا قه‌ت‌ ناکرێ تیۆریزه‌ بکرێ، کۆتایی بۆ دابندرێ و کۆدی بدرێتێ. ئه‌وه‌ به‌م مانایه‌ نییه‌ که‌ نووسینێکی وا هه‌بوونی نییه‌. به‌ڵام نووسینێکی وا هه‌مووکاتێ وه‌سه‌رووی ئه‌و گوتاره‌ ده‌که‌وێت که‌ سیستمی نێرناوه‌ند کۆنترۆل ده‌کات".[7]

ئه‌گه‌ر فێمینیسم به‌مانای خه‌بات بێ بۆ مافی ژنان، ئه‌وکات خۆیایه‌ که‌ ئه‌م خه‌باته‌ ته‌نیا ناکه‌وێته‌ ئه‌ستۆی ژنان، به‌ڵکو‌ پیاوانیش له‌ ڕیزی خۆیدا جێ ده‌دات. هه‌ڵبه‌ت لێره‌دا، هه‌روه‌ک پێشتر وتم، مه‌به‌ستی ئه‌م وتاره‌ ئه‌وه‌ نییه‌ بچێته‌ سه‌ر پێچه‌ڵپێچی و بنج و بنه‌وانی فێمینیسم، به‌ڵکو ئه‌وه‌ی مه‌به‌ستی سه‌ره‌کییه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ چاوێک به‌ ڕۆمانی ژنانی کورددا بخشێنێت و له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ تایبه‌تمه‌ندیی ژنانه‌یی و جێپێی بیروباوه‌ڕی فێمینیستی به‌مجۆره‌ی له‌م ڕۆمانانه‌دا ڕه‌نگیان داوه‌ته‌وه‌، دیاری بکات‌. فێمینیسم، هه‌ر به‌وجۆره‌ی شوالتر ئاماژه‌ی پێده‌کات، وه‌ک ئایدۆلۆژییه‌کی سیاسی ده‌کرێ به ‌لانیکه‌م بگه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌هه‌م.[8] به‌ڵام ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بیی فێمینیستی دیارده‌یه‌کی یه‌کجار تازه‌یه‌. هه‌ڵبه‌ت ڕه‌خنه‌ی ئه‌ده‌بی له‌ژێر کارتێکه‌ریی ڕه‌هه‌ندگه‌لی فێمینیستی ده‌کرێ له‌ به‌رهه‌می کۆمه‌ڵێک نووسه‌ری ژن له‌ ناوه‌ڕاسته‌کانی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مه‌وه‌ به‌دی بکرێ و که‌سانێک وه‌ک مادام دێسائیل، ماری ولستۆنکرافت، جۆرج ئێلیۆت و دواتر ڤیرجینیا وولف و سیمۆن دوبوڤار و... ناوگه‌لێکن که‌ له‌م بواره‌دا چ وه‌ک ئافراندنی به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی و چ وه‌ک ڕه‌خنه‌گر گه‌لێک چالاک بوون‌. به‌ڵام، هه‌روه‌ک ئیله‌ین شوالتر ئاماژه‌ی بۆ ده‌کات ته‌نیا دوای شۆڕشی ساڵی 1968ه‌ که‌ ژنان به‌ته‌واوی وه‌ک "ڕه‌خنه‌گری فێمینیست" دێنه‌ مه‌یدان و ئه‌ده‌بییات له‌ ڕه‌هه‌ندێکی سیاسییه‌وه‌ له‌ژێر کارتێکه‌ریی بزووتنه‌وه‌ی ئازادیخوازی ژنانه‌وه‌ ده‌خه‌نه‌ به‌رباس و هه‌ر له‌و سه‌رده‌مه‌شڕایه‌ که‌ ژنان پتر له‌ هه‌میشه‌ له‌ لێکۆڵینه‌وه‌گه‌لی ئه‌ده‌بیدا جێپێی خۆیان قایم ده‌که‌ن.[9]

گرنگیی وشه‌ و دیمه‌ن و له‌هه‌مان کاتدا ئه‌و داپڵۆسین و به‌ره‌نگارییه‌ی که‌ له‌ ناو وشه‌کاندا خۆی حاشار داوه‌، سه‌رنجی ڕه‌خنه‌گرانی فێمینیستی بۆ لای خۆی ڕاکێشا و کۆمه‌ڵێک پرسیاری سه‌ره‌کی بوونه‌ هه‌وێنی لێکۆڵینه‌وه‌کانی ڕه‌خنه‌گرانی فێمینیست: ژنان چۆن له‌ به‌رهه‌می نووسه‌رانی پیاودا پێشکه‌ش ده‌کرێن؟ چ پێوه‌ندییه‌ک هه‌یه‌ له‌نێوان ده‌ستدرێژی بۆ سه‌ر ژنان له‌ناو ده‌قدا و داپڵۆسینی ژنان له‌ کۆمه‌ڵگادا؟ بۆچی ژنان له‌ کۆڕ و کۆمه‌ڵی ئه‌ده‌بیدا ئاماده‌ نه‌بوون؟ ئایا دابونه‌ریتێکی نووسینی ژنانه‌ یان جوانیناسییه‌کی ژنانه‌ی سه‌ربه‌خۆ له‌ئارادا هه‌یه‌؟ ئه‌گه‌ر مرۆڤ توانیبای باسی "نووسینی ژنانی کردبا، ئایا "نووسینی پیاوانیش" مۆرکی ژێنده‌ری پێوه‌ دیار بوو؟[10] لێره‌دا بۆچوونی ڕه‌خنه‌گرانی فێمینیست ده‌کرێ به‌ دوو ڕه‌هه‌ندی سه‌ره‌کی دابه‌ش کرێت: بۆچوونێک که‌ باوه‌ڕی به‌ نووسینی تایبه‌تیی ژنانه‌ هه‌یه‌ و بۆچوونێک که‌ دابه‌شکردنی ئه‌ده‌بییات به‌ ژنانه‌ و پیاوانه‌ به‌ڕه‌وا نازانێت.

ئێدیتۆری به‌کۆمه‌ڵی پرسی فێمینیستی دژی دیارده‌یه‌که‌ به‌نێوی "زمانی ژن" و شێوه‌یه‌ک له‌ ده‌ربڕین که‌ تایبه‌تمه‌ندیی ژنانه‌ی هه‌بێ. به ‌بڕوای ماری ئیگلتۆن ئه‌مه‌ باسێکه‌ که‌ له ‌لایه‌ن ئه‌و قوتابخانه‌ ئه‌ده‌بییانه‌وه‌ پرۆپاگاندای بۆ ده‌کرێ که‌ له ‌لایه‌ن پیاوانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چن. هه‌ربۆیه‌ ئه‌م زمانه‌ وه‌ک هه‌موو زمانێکی تر ئاکادێمیک و نێرینه‌یه‌. پرسی فێمینیستی به‌ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی نزیکتربوونی زمانی ژنان له‌ له‌ش و له‌ حه‌زی جنسی و هه‌ستگه‌لی ڕاسته‌وخۆ، پێی وایه‌ که‌ مرۆڤ به‌رده‌وام له‌ دژی به‌ستێنی مێژوویی-کۆمه‌ڵایه‌تی له‌ خه‌باتدایه‌، به‌ستێنێک که‌ هه‌مووکاتێ بۆسه‌ی له‌ مرۆڤ گرتووه‌ و ده‌گرێ.[11]

کۆمه‌ڵێک له‌ ڕه‌خنه‌گرانی فێمینیست له‌ خوێندنه‌وه‌ی هه‌رجۆره‌ ده‌قێکدا پرسی ژێنده‌ر وه‌ک فاکتۆرێکی بڕیارده‌ر ده‌ستنیشان ده‌که‌ن. مه‌به‌ست له‌ ژێنده‌ر ئه‌و پێکهاته‌ ده‌روونناسی و کولتوریی و کۆمه‌ڵایه‌تییانه‌ن که‌ به‌سه‌ر جیاوازیی زینده‌وه‌ریی سێکسوالیدا داده‌سه‌پێندرێن. جینۆکریتیسیزم که‌ داهێنانێکی شوالتره‌ له‌سه‌ر ئه‌م باوه‌ڕه‌یه‌ که‌ هه‌موو نووسینێک له ‌ژێر کارتێکه‌ریی ژێنده‌ر دایه‌. شوالتر له‌ 1978 دا به ‌پێشنیارکردنی ئه‌م وشه‌یه‌ مه‌به‌ستی ئاماژه‌ بوو به‌ ناساندنی لێکۆڵینه‌وه‌ی فێمینیستیی نووسینی ژنان: خوێندنه‌وه‌ی ده‌قی ژنان و ڕاڤه‌کردنی پێوه‌ندیی نێوانده‌قیی هه‌م له‌نێوان ژنانی نووسه‌ر و هه‌م له‌نێوان ژنان و پیاواندا.[12] ڕای شوالتر له‌مه‌ڕ پڕۆژه‌ی تیۆریکی فێمینیستیدا ئه‌وه‌یه‌ که‌ ناکرێ ده‌ق به‌شێوه‌یه‌کی فۆرمالیستی له‌ به‌ستێنی ئه‌وپه‌ڕئه‌ده‌بی هه‌ڵاوێردرێ، وه‌ پرسگه‌لی ڕاڤه‌ و خوێندنه‌وه‌ و ده‌قێتی نابێ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ژێنده‌ر و کولتوردا ببیندرێ.[13] "تیۆریی ئه‌ده‌بیی ڕۆژاوایی هه‌م پیاوناوه‌نده (phallogocentric) و هه‌میش ئێتنۆناوه‌ند، داواکاریی گشتگرانه‌ی هه‌یه له‌سه‌ر بنه‌مای مێژوویه‌کی ئه‌ده‌بی که‌ به‌ ته‌واوی سپی و نێره‌."[14] باوه‌ڕ به‌ پێکهاته‌ و بنه‌مای ژێنده‌ریی زمان، له ‌لایه‌ن زۆر نووسه‌ری ژنه‌وه‌ ئاماژه‌ی پێکراوه‌. ئیریگاری قسه‌ له‌ زمانی ژن ده‌کات. مۆنیک ویتیگ باس له‌ تێکنیکی تایبه‌تیی ڕۆماننوسی ده‌کات که‌ پێ له‌سه‌ر تایبه‌تمه‌ندیی لایه‌نی ژێنده‌ریی زمان داده‌گرێت.[15] "نووسه‌ران وه‌ک پێویستییه‌ک ئه‌زموونی ژێنده‌ریی خۆیان ده‌رده‌بڕن، هه‌روه‌ک چۆن ئه‌وان وه‌ک پێویستییه‌ک ڕۆحی نه‌ته‌وه‌یی (سه‌ر به‌ که‌مه‌نه‌ته‌وه‌ بوون)‌، سه‌رده‌م و زمان ده‌رده‌بڕن."[16] ژولیا پێنێلۆپ ستانلی پێی وایه‌ که‌ شێوازی ژنان له‌ هی پیاوان جیاوازه‌ و ته‌نانه‌ت باسی ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ شێوازی ژنانه‌ پێویستییه‌که‌ بۆ ده‌ربڕینی چلۆنایه‌تیی ئه‌ندێشه‌ و بیری ژنان که‌ جیاوازیی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ شێوازی پێچه‌ڵپێچ و تابیعساز و هێڵیانه‌ی پیاوان.[17]

فێمینیسمی فه‌ڕانسه‌وی له‌سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌یه‌ که‌ ڕێگای به‌رده‌م ژنان بریتی نیییه‌ له‌ خه‌بات بۆ وه‌ده‌ستهێنانی یه‌کسانی له‌گه‌ڵ پیاوان له‌ چوارچێوه‌ی نه‌زمی ئێستادا، به‌ڵکو ئه‌رکی سه‌ره‌کیی ژنان بریتییه‌ له‌ بردنه‌ ژێرپرسیاری خودی ئه‌و سیستمه‌. به‌ بۆچوونی فێمینیسته‌کانی فه‌ڕانسه‌وی، بۆنموونه‌ هێلین سیسۆ، لو‌سی ئیریگاری و ژولیا کریستێڤا، مێژووی ئێمه‌، فه‌لسه‌فه‌ی ئێمه‌، سیستمی حکوومه‌تیی ئێمه‌، یاساکانی ئێمه‌ و ته‌نانه‌ت ئایینه‌کانی ئێمه‌ به‌رهه‌می شێوه‌یه‌کی تایبه‌تی – نێرینه‌ی – تێگه‌یشتن و به‌ڕێوه‌بردنی جیهانه‌. به‌ڕای فێمینیسته‌کانی فه‌ڕانسه‌وی سیستمی ئێستای ڕۆژاوا ده‌ره‌نجامی بۆچوونێکی یه‌کباڵیی – نێره‌ - له‌ جیهان که‌ له‌ زمانی ئێمه‌دا خۆی ده‌نوێنێ و به‌درێژایی چه‌ندین سه‌ده‌ گه‌یوه‌ته‌ ئێمه‌، به‌ جۆرێک که‌ هه‌م سروشتی ده‌نوێنێ و هه‌میش ڕێگای لێده‌ربازبوونمان بۆ ناهێڵێته‌وه‌. هه‌ر بۆیه،‌ له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ ئه‌وه‌ زمانه‌ که‌ هه‌ڵگر و ڕاگری بۆچوونی پیاوانه‌ له‌مه‌ڕ جیهان. له‌ ڕاستیدا، به‌گوێره‌ی ئه‌وان، جیهان له ‌خۆیدا مانایه‌کی نییه‌ و ئه‌وه‌ ئه‌و پێکهات و بنه‌مایانه‌ن که‌ ئێمه‌ به‌سه‌ر جیهاندا ده‌یسه‌پێنین و چونکی ئه‌وه‌ به‌هۆی زمانه‌ که‌ ئه‌م پێکهاته‌ و بنه‌مایانه‌ سیمبۆلیزه‌ ده‌کرێن، هه‌ر زمانیشه‌ که‌ هۆکاری تێگه‌یشتنی ئێمه‌ له‌ جیهان مسۆگه‌ر ده‌کات و هه‌ر زمانیشه‌ که‌ ئامرازی گۆڕانمان بۆ دابین ده‌کات.[18] به‌باوه‌ڕی کریستێڤا ده‌بێ ژنان دووانه‌ی پیاو/ ژن هه‌ڵوه‌شێنن. به‌باوه‌ری ئه‌و دووانه‌ی پیاو/ ژن وه‌ک دژایه‌تییه‌ک له‌نێوان دوو یه‌کینه‌ی دژ به‌یه‌ک ده‌کرێ وه‌ک دژایه‌تییه‌کی مێتافیزیکی ببیندرێ. کریستێڤا به‌ هێنانه‌ ئارای باسی شوناس پێ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌گرێ که‌ باسی شوناس و له‌و نێوه‌دا شوناسی سێکسوال ناتوانێ له‌ کاتێکدا که‌ خودی باسی شوناس ده‌چێته‌ ژێر پرسیار، مانایه‌کی ئه‌وتۆی هه‌بێ. ژولیا کریستێڤا باسی ئه‌وه‌ ده‌کات که‌ جیاوازییه‌کی شێوازی له‌ نووسینی ژناندا نییه‌. "هیچ شتێک له‌ بڵاوکراوه‌کانی ژناندا، له‌ ڕابردوو و له‌ ئێستادا، وێناچێ ئیزنی ئه‌وه‌مان پێبدا که‌ دان به‌وه‌دا بهێنین که‌ شتێک به ‌نێوی نووسینی ژنانه‌ له‌ئارا دایه‌."[19] گه‌یل گادوینی ڕۆماننووس پێیوایه‌ گوتنی "نووسه‌ری ژن" سووکایه‌تییه‌ و ئه‌و بۆ خۆی پتر له‌ هه‌موو که‌س له‌ ژێر کارتێکه‌ریی کۆنراددا بووه‌. به ‌بڕوای لوسی ئیریگاری شۆڕشی زمانی بریتییه‌ له‌ ئافراندنی سیمبۆلێکی تر که‌ تییدا جیاوازیی ژنان بتوانێ دواجار خۆ نیشان بدات. پیاوه‌تی یان نێرینه‌یی له‌ ڕۆژاوا هه‌موو سۆبژه‌ و گوتارێکی داگیر کردووه‌. ئه‌و ده‌ڵێت‌ هه‌وڵی ژنان ده‌بێ ئه‌وه‌ بێت که‌ سازیی و نیهادی نه‌زمێک دامه‌زرێنن که‌ تێیدا جیاوازییه‌کانی ژنان ئاماده‌گییان هه‌بێ.[20]

به‌گشتی ده‌توانین جیاوازیی نێوان نه‌ریتی فێمینیسمی فه‌ڕانسه‌وی و ئه‌نگلۆساکسۆنی به‌مجۆره‌ فۆرموله‌ بکه‌ین: له‌ کاتێکدا که‌ فێمینیسمی فه‌ڕانسه‌وی له‌سه‌ر زمان وه‌ک شوێنی گۆڕان پێداده‌گرن، فێمینیسمی ئه‌نگلۆساکسۆنی له‌سه‌ر ڕێفۆرمی (چاکسازیی) سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی نه‌زمی ئێستا پێداده‌گرن. ئه‌گه‌ر بۆ فێمینیسمی فه‌ڕانسه‌وی خاڵی گرنگ پێکهێنانی ئاڵوگۆڕ له‌ خودی زمان دایه‌ و ئه‌مه‌ش بریتییه‌ له‌ نه‌زمپێدان‌ و بایه‌خدانه‌وه‌ی دووبار‌ه‌ به‌ جیاوازییه‌کان، بۆ ئه‌نگلۆساکۆنییه‌کان خاڵی گۆڕان له ‌ده‌ره‌وه‌ی زمان دایه‌.

سه‌ره‌ڕای بۆچوونگه‌لی جۆراوجۆر له‌مه‌ڕ جیاوازبوون یان نه‌بوونی نووسینی ژنانه‌، شتێک که‌ گومانی لێناکرێ، دره‌نگ هاتنه‌ مه‌یدانی نووسه‌رانی ژنه‌. مرۆڤ ده‌کرێ له ‌خۆی بپرسێ ده‌بێ هۆکاره‌کانی ئه‌م دیارده‌یه‌، واتا ده‌ستپێشخه‌ریی پیاوان له‌ نووسیندا و ئاماده‌نه‌بوونی ژنان- شتێک که‌ ته‌نانه‌ت له‌ سه‌رده‌می ئێستاشدا له‌ زۆر کۆمه‌ڵگا، بۆنموونه‌ له‌ کۆمه‌ڵگای کوردیدا، دیارده‌یه‌کی به‌رچاوه‌- چ بن؟ له ‌ناو نووسه‌ران و ڕه‌خنه‌گرانی ژندا ڤیرجینیا وولف خاوه‌نی پله‌یه‌کی به‌رزه‌ و به ‌باوه‌ڕی من لێکدانه‌وه‌ی ئه‌م ئه‌دیبه‌ گه‌وره‌یه‌ ڕووناکی ده‌خاته‌ سه‌ر ئه‌م باسه‌. ڤیرجینیا وولف له‌ داستانێکی خه‌یاڵیدا ده‌ڵێت: وایدانێین که‌ شێکسپیر خوشکێکی هه‌بوو، کچێک به ‌قه‌د براکه‌ی توانا. به‌ڵام ئه‌ویان نه‌نارده‌ خوێندنگه‌، ئه‌و شانسی فێربوونی گرامێر و لۆجیکی نه‌بوو. پێش ئه‌وه‌یکه‌ ته‌مه‌نی گه‌نجی تێپه‌ر کات قه‌رار دراوه‌ به‌ تۆپزی به ‌مێردی بده‌ن. ئه‌و هاوار ده‌کا که‌ نیفره‌تی له‌ زه‌ماوه‌نده‌. بابی به‌ توندی لێی ده‌دا. ئه‌و ملی ڕێگا ده‌گرێت به‌ره‌و له‌نده‌ن. له‌به‌ر ده‌رگای شانۆیه‌ک ڕاده‌وه‌ستێ. ده‌یهه‌وێ ببێته‌ هونه‌رمه‌ند. پیاوان پێی پێده‌که‌نن. دواجار نیک گرین که‌ به‌ڕێوه‌به‌ری شانۆیه‌ زگی پێ ده‌سووتێ و لای خۆی داڵده‌ی ده‌دات. کچه‌ دواتر پێده‌زانێ که‌ زگی له‌م پیاوه‌ پڕه‌ و له‌ شه‌وێکی زستانیدا خۆی ده‌کوژێت.[21] لێره‌دا ده‌بینین وولف چۆن هه‌لومه‌رجی کۆمه‌ڵایه‌تی وه‌ک فاکتۆرێکی گرنگ ده‌بینێ له‌ ڕه‌خساندنی مه‌جال بۆ نووسین. ئه‌گه‌ر هه‌لومه‌رج بۆ خوشکی شێکسپیر له‌ سه‌ده‌ی شازده‌هه‌مدا و له‌ وڵاتێکی وه‌ک بریتانیا له‌بار نه‌بووبێ، ده‌توانین به‌ سانایی بزانین که‌ هه‌لومه‌رج له‌ قۆناغه‌کانی پێشتردا چۆن بووه‌. ڕێنێسانس و ده‌وره‌ی ڕۆشنگه‌ری ڕه‌نگه‌ هێندێک گۆڕانکارییان بۆ ژنان پێکهێنابێ، به‌ڵام چه‌ند سه‌ده‌ی خایاند تاکوو ئه‌م هه‌لومه‌رجه‌ له‌ قازانجی ژناندا تووشی گۆڕانکاریی بنه‌ڕه‌تی بێت[22] و له‌ ڕۆژگاری ئه‌مڕۆشدا، به‌ تایبه‌تی له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئامریکا و ئوروپا، هێشتا زۆر دوورین له‌ هه‌لومه‌رجی یه‌کسان بۆ ژنان و پیاوان.[23] ته‌نانه‌ت له‌ ئورۆپای سه‌ده‌ی ڕۆشنگه‌ریدا نووسینی ژنان و بڵاوکردنه‌وه‌ی به‌رهه‌می ژنان وه‌ک کارێکی سێکسوالی و ناشایست سه‌یری ده‌کرا و ژنان هان ده‌دران به ‌بێده‌نگی. هه‌ربۆیه‌ ئه‌و ژنانه‌ی به‌رهه‌می خۆیان بڵاو ده‌کرده‌وه‌ به‌رده‌وام کاه‌رکه‌یان به‌ هۆکارێکی خودایی، دایکانه‌ یان سیاسی پاساو ده‌دا.[24] هه‌تا سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌میش نووسینی ژنان هه‌مووکاتێ به‌و تێبینییه‌وه‌ بڵاو ده‌کرانه‌وه‌ که‌ ئه‌مجۆره‌ نووسینانه‌ شتێکی ناباو و نائاسایین و داوای لێبوردن له‌ خوێنه‌ره‌وه‌ ده‌کرا. زۆر جاریش ژنان به ‌ناوی خوازراو به‌رهه‌می خۆیان بڵاو ده‌کرده‌وه،‌ یان له‌ جیاتی داهێنانی خۆیان ڕوویان له‌ وه‌رگێڕان ده‌کرد.[25]

وولف به‌ ڕاشکاوی ده‌ڵێت که‌ ئه‌گه‌ر قه‌راره‌ ژنێک داستان بنووسێ ده‌بێ پاره ‌و ژووری خۆی هه‌بێت. به‌ باوه‌ڕی وولف ئه‌وه‌ی که‌ ژن و پیاوی له‌ ئاستی داهێناندا جیا ده‌کرده‌وه‌، ئه‌وه‌ بوو که‌ پیاو ده‌یتوانی بچێته‌ ژووره‌که‌ی خۆی و بنووسێ. ژن نه‌ ئه‌و مه‌جاله‌ی هه‌بوو و ئه‌گه‌ریش هه‌یبا، نه‌یده‌زانی چ له‌و کات و شوێنه‌ بکات و چ بنووسێ. ئه‌گه‌رچی ژنان زۆر شتی سه‌رنجڕاکێشیان بۆ نووسین هه‌بوو، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ توانایی فکریی ئابستراکتیان گه‌شه‌ی نه‌کردبوو، هونه‌ری وشه‌ هه‌ر تایبه‌ت بوو به‌ پیاوان. به‌ باوه‌ڕی وولف ئازادیی رۆشنبیری، گرێدراوی شتگه‌لی مادییه‌ و له‌ هه‌لومه‌رجێکدا که‌ ژنان ئازادیی ڕۆشنبیرییان له‌ کوڕانی کۆیله‌کانی ئاتێن که‌متر بووه‌، چۆن ده‌کرێت قسه‌ له‌ هه‌بوونی نووسینی ژنان بکرێت.[26]

جگه‌ له‌ هه‌لومه‌رجی کۆمه‌ڵایه‌تی و لایه‌نی ماددیی، وه‌ک پێداویستیی سه‌ره‌تایی بۆ نووسین، به‌ گوێره‌ی وولف، له‌ ئارادانه‌بوونی پێشینه‌ی دابونه‌ریتی نووسین، گرفتێکی تری سه‌ره‌کی بوو له‌به‌رده‌م ژنانی نووسه‌ردا. له ‌باسی گرفتی ژنانی ڕۆماننووسی سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌مدا، وولف ده‌ڵێت که‌ ئه‌وان هیچ دابونه‌ریتێکی نووسینیان به‌ر له‌خۆیان شک نه‌ده‌برد. هه‌ربۆیه‌ کاتێک نووسه‌ری ژن ده‌ستی بۆ قه‌ڵه‌م ده‌برد، خۆی به‌ بێڕابردوو ده‌زانی و بیری له‌ ژنبوونی خۆی ده‌کرده‌وه‌ و ئه‌مه‌ش شتێکی‌ کوشه‌نده‌یه‌ که‌ مرۆڤ له‌ کاتی نووسینی داستاندا بیر له‌ جنسی خۆی بکاته‌وه‌. ئه‌وه‌ کوشه‌نده‌یه‌ که‌ نووسه‌ر ته‌واو ژن بێت یان پیاو. نووسه‌ر ده‌بێ پیاوانه‌- ژنانه‌ یاخود ژنانه‌- پیاوانه‌ بێت.[27]

گرفتی ئابوورییش له‌ قه‌راغ گرفتی نه‌خوێنده‌واری و گرفتی کولتوری که‌ ژنی بێده‌نگی په‌سن ده‌دا، هۆکارێک بوو که‌ پێشی له‌ چاپ و بڵاوکردنه‌وه‌ی به‌رهه‌می ژنان ده‌گرت. ئه‌گه‌ر نووسه‌ر خۆی پاره‌ی نه‌با یاخود که‌سێکی پوڵدار له‌ پشتی نه‌با، چاپی به‌رهه‌م شتێکی ئه‌سته‌م بوو. بۆنموونه‌ له‌ مێژووی ئاڵمان له‌ سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌هه‌مدا، هه‌موو ئه‌و ژنانه‌ی به‌رهه‌میان لێ بڵاو کراوه‌ته‌وه‌ سه‌ر به‌ چینی ئه‌شڕاف بوون. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌یکه‌ بواری ئابوورییان باش بوو، هه‌لومه‌رجی کۆمه‌ڵایه‌تییان له‌ زۆر ڕه‌خنه‌ی که‌ ده‌هاته‌وه‌ سه‌ر ژنانی نووسه‌ر، ده‌یپاراستن. له‌بیرمان بێ که‌ زۆربه‌ی به‌رهه‌مه‌ چاپکراوه‌کانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ (سه‌ده‌ی شازده‌ و به‌رایی سه‌ده‌ی حه‌ڤده) به‌رهه‌می ئایینی بوون.[28]

ڕه‌وتی سه‌رهه‌ڵدانی ڕۆمان له‌ ناو ژناندا به‌ دوای کۆمه‌ڵێک ئه‌زموون له‌ بواره‌کانی تری نووسیندا ده‌بێته‌ باو. هه‌ڵبه‌ت لێره‌دا جیاوازییه‌کی ئه‌وتۆ له‌ نیوان ژنان و پیاواندا نییه‌. ئه‌وه‌ی جیاوازه‌، وه‌دره‌نگکه‌وتنی ئه‌م ڕه‌وته‌یه‌ له‌ لای ژنان. له‌ سه‌ره‌تادا (ده‌وره‌ی ڕێنێسانس و ڕۆشنگه‌ری) ژانری شیعر ژانری باو له‌ناو ژناندا بوو و بابه‌تی شیعره‌کانیان پتر گوتاری ئایینی و ئه‌خلاقی بوون. نامه‌نووسی وه‌ک یه‌کێک له‌ پێشفه‌ڕزه‌کانی ڕۆمان ناسراوه‌ و ژنانی هه‌ڵبژارده‌ی ئوروپایی له‌بواری نامه‌نووسیندا چالاک بوون‌. له‌ ڕاستیدا نامه‌نووسین وه‌ک ئامرازێک ده‌بیندرا که‌ به‌هۆی ئه‌وه‌وه‌ ژنان زانست و داهێنانی خۆیان له‌بواری زماندا نیشان ده‌دا. بۆ نموونه‌ مادام دێ سێڤین وه‌ک گه‌وره‌ترین نامه‌نووسی ئه‌ده‌بییاتی فه‌ڕانسه‌ ده‌ستنیشان ده‌کرێ و پتر له‌ 1300 نامه‌ی له ‌پاش به‌جێ ماوه‌. سه‌ده‌ی هه‌ژده‌هه‌م وه‌ک سه‌ده‌ی گه‌شه‌کردنی ڕۆمان ناسراوه‌ و ژماره‌ی ژنانی ڕۆماننووس زۆر به‌رچاو بوو‌. بیره‌وه‌رینووسینیش که‌ وه‌ک پێشینه‌یه‌ک بۆ سه‌رهه‌ڵدانی ڕۆمان ده‌ناسرێ یه‌ک له‌و بوارانه‌یه‌ که‌ ژنان له‌ کۆتایییه‌کانی سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌وه‌ شانی وه‌به‌ر ده‌ده‌ن و که‌سانێک وه‌ک مادام دێلافایه‌ت و کۆمتێس دێموورا بیره‌وه‌ریی خۆیان له‌ ژیانی ناو ده‌رباردا ده‌نووسنه‌وه‌.

له‌ ڕاستیدا باوه‌ڕ به‌ پۆلینه‌کردنی نووسین به‌ ژنانه‌ و پیاوانه‌ به‌دوور له‌و ڕاستییه‌یه‌ که‌ ژنایه‌تی و پیاوه‌تی یاخود ژنانه‌ و پیاوانه‌ پرسێکی ژێنده‌رییه‌ نه‌ک جه‌وهه‌ری. له‌ هه‌مان کاتدا ئێمه قسه‌ له‌ "ژنان" ده‌که‌ین و ئه‌مه‌ش کاتێگۆرییه‌کی قه‌تیس و وشک و یه‌کده‌ست نییه‌ و له‌ ناویدا جیاوازیی ڕه‌نگ، چین، ئایدۆلۆژیا و بیر و بۆچوون شتێکی ته‌واو ئاشکرایه‌. که‌ وابوو قسه‌کردن له‌ یه‌کده‌ست بوونی ئه‌ده‌بی ژنان و نوێنه‌رایه‌تیکردنی ژنان له‌ لایه‌ن ئه‌ده‌بییاتێکی تایبه‌ت به‌ ئه‌وان هه‌ر به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌ هه‌ڵه‌یه‌ که‌ قسه‌ له‌ ئه‌ده‌بییاتی پیاوان بکه‌ین. ئه‌وه‌ ڕاسته‌ که‌ جنسی کۆمه‌ڵایه‌تی واتا ژێنده‌ر وه‌ک به‌رهه‌مێکی ڕاسته‌وخۆی کۆمه‌ڵێک فاکتۆری جیاوازی کۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری، کولتوری، په‌روه‌رده‌یی و سیاسی پرسێکی جیدییه‌ و زمان له‌ ئه‌نجامی مێژوویه‌کی پیاوانه‌دا تایبه‌تمه‌ندیی پیاوناوه‌ندیی (phallogocentric) وه‌رگرتووه‌، به‌ڵام زاڵبوون و ئاگابوون به‌ ‌سه‌ر ئه‌م میکانیزمانه‌دا ده‌توانێ ئاسه‌وار و شوێنه‌واری پیاوانه‌ی زمان بستڕێته‌وه‌ و له‌ ڕاستیدا خه‌بات له‌م پێناوه‌دا جارێ زۆری به‌ به‌ره‌وه‌ هه‌یه‌ و به‌بڕوای من ئه‌مه‌ نه‌ک له‌ ڕوانگه‌یه‌کی جه‌وهه‌رییه‌وه‌ بۆ ژنایه‌تی و پیاوه‌تی، به‌ڵکوو له‌ ڕوانگه‌یه‌کی ژێنده‌رییه‌وه‌ چاره‌سه‌ر ده‌کرێت. واتا باوه‌ڕێک که‌ سیمۆن دوبۆڤار زۆر به‌ جوانی فۆرموله‌ی کردووه‌ و ده‌ڵێ که‌ ئێمه‌ وه‌ک ژن له‌ دایک نابین، به‌ڵکوو ده‌کرێین به‌ ژن.

ڕۆمان وه‌ک به‌رهه‌می سه‌رده‌می نوێ خۆی له ‌خۆیدا نیشانه‌ی په‌ره‌گرتن و ڕه‌گئاژۆبوونی دیارده‌ی مۆدێرنیته‌یه‌ له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا. ئه‌گه‌ر خوێندنه‌وه‌ی ڕۆمان ببێته‌ ئه‌و ئامرازه‌ی که‌ مرۆڤه‌کان کاتی پشووی خۆیانی پێ به‌رنه‌ سه‌ر، له‌ هه‌مان کاتدا ئامرازێکه‌ بۆ بیرکردنه‌وه‌ له‌ خۆ له‌ قالبێکی هونه‌ریدا. که‌سایه‌تی و تاکبڕوایی له‌‌م ژانره‌دا پتر خۆی زه‌ق ده‌کاته‌وه‌. ڕۆمانی ژنان نه‌ک هه‌ر له‌باری هونه‌رییه‌وه‌، به‌ڵکو له‌باری کولتوری و کۆمه‌ڵایه‌تیشه‌وه‌ گرنگه‌. به‌مجۆره‌ ژماره‌ی ڕۆماننووسان، به‌ ژن و پیاوه‌وه‌، ئیمکاناتی چاپ و بڵاوکردنه‌وه‌، ژماره‌ی خوێنه‌ره‌وان و بازاڕی کتێب له‌ ڕیزی ئه‌و پێوه‌رانه ‌دان که‌ ئاستی گه‌شه‌کردوویی و پێگه‌یشتنی کۆمه‌ڵگا ده‌ستنیشان ده‌که‌ن. با بزانین ڕۆماننووسانی ژن له‌ به‌ستێنی ڕۆماننووسیی کوردیدا چه‌نده‌ به‌رچاون و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ڕۆمانی ژنانی کورد کامانه‌ن.

n بڵیند و نه‌وی

ئه‌م ڕۆمانه‌ نووسراوی نه‌سرین جه‌عفه‌رییه‌ و ساڵی 1998 له‌ مه‌هاباد چاپ بووه‌.

خانۆ دوو ژنی هه‌یه (نارین و گوڵبه‌ر) و به ‌هه‌‌ڵکه‌وت، له‌کاتی چوونی بۆ گوندێک، تووشی په‌ریزاد ده‌بێ و له‌ ئاکامی ڕووداوێکدا ده‌یخوازێ و ده‌یبات بۆ قه‌ڵایه‌. په‌ریزاد کچێکی جوانه و پێشتر کوڕێکی خۆش ویستووه‌ به‌ناوی عه‌لی. میرانی کوڕی موساخان که‌ حه‌زی له‌ په‌ریزاده‌، عه‌لی ده‌کوژێت. دواتر، په‌ریزاد که‌ جیاوازیی ته‌مه‌نی له‌گه‌ڵ خانۆدا یه‌کجار زۆره‌، له‌ خانۆ زگی پڕ ده‌بێ. په‌ریزاد خه‌ونێک ده‌بینێت و وا لێکده‌درێته‌وه‌ که‌ مناڵی ناوزگی په‌ریزاد کوڕه‌ و ده‌بێته‌ تۆڵه‌ئه‌ستێنی خانۆ. په‌ریزاد به‌ ئه‌مری خانۆ، له‌گه‌ڵ خدر قه‌ڵا به‌جێ ده‌هێڵێ و له‌گه‌مارۆی دوژمن ده‌رده‌چێ و دوو ڕۆژ دواتر له‌ ماڵی هه‌ژارێکی گوندی ده‌گیرسێته‌وه‌. قه‌ڵا به‌ ده‌ستی دوژمن داگیر ده‌کرێت و خانۆ ده‌کوژرێت. به‌پێچه‌وانه‌ی دمدمی شه‌مۆ که‌ قه‌ڵا تێک ده‌چێت لێره‌دا په‌ریزاد ڕۆڵێکی مه‌زن ده‌گێڕێ و لێهاتوویی زۆر له ‌خۆی نیشان ده‌دات که‌ کوڕه‌که‌ی په‌روه‌رده‌ کات و هاوکاریی له‌گه‌ڵ بکات بۆ گرتنه‌وه‌ی قه‌ڵا. ماوه‌یه‌ک پاش ئه‌وه‌ی په‌ریزاد له‌گه‌ڵ مام خدر قه‌ڵا به‌جێ ده‌هێڵێت، ده‌چێته‌وه‌ لای دایک و بابی خۆی و له‌وێ ته‌مری کوڕی له‌ دایک ده‌بێ. په‌ریزاد له‌گه‌ڵ ئه‌لغ به‌گ ڕێک ده‌که‌وێ بۆ گرتنه‌وه‌ی قه‌ڵا. په‌ریزاد، بۆ به‌جێهێنانی ئه‌م ئه‌رکه‌، خۆی ده‌گۆڕێ و وه‌ک قه‌ره‌واشێک ده‌چێت بۆ قه‌ڵا و له‌وێ خه‌ریکی کار ده‌بێت. ئێواره‌یه‌ک ده‌رگای قه‌ڵا له‌ پشته‌وه‌ ڕا ده‌کاته‌وه‌ و ئه‌لغ به‌گ و سواره‌کانی دێنه‌ ناو قه‌ڵا و دواتر له‌ ئه‌نجامی ڕاپه‌ڕینی خه‌ڵک دوژمن تێک ده‌شکێ و قه‌ڵا ده‌که‌وێته‌ ده‌ست ئه‌لغ به‌گ. به‌ڵام، دواتر هێرشیان ده‌کرێته‌ سه‌ر و ئه‌لغ به‌گ له‌ئاکامی ته‌قینه‌وه‌ی باڕووتدا چاوه‌کانی کوێر ده‌بن و به ‌ناچاری له‌ قه‌ڵا پاشه‌کشه‌ ده‌که‌ن. ساڵانێک دواتر، ته‌مر له‌گه‌ڵ کچی پاشاخان زه‌ماوه‌ند ده‌کات و به‌ هاوکاریی خانه‌کورده‌کان و به‌ر له‌ هه‌ر شتێک به‌ هاندانی دایکی، قه‌ڵا ده‌گرێته‌وه‌. په‌ریزاد قه‌ت شوو ناکاته‌وه‌ و ده‌ڵێت که‌ هه‌رده‌م به‌ خانۆی له‌پزێڕین وه‌فاداره‌.

ئه‌م گێڕانه‌وه‌یه‌ له‌ڕاستیدا پتر لایه‌نی ڕۆمانسی هه‌یه‌ و گرێدراوییه‌کی ئه‌وتۆ له‌ نێوان شوێن و زه‌مه‌ندا نییه‌. ده‌کرێ به‌ چاوپۆشیکردن له‌ که‌م و کوڕییه‌کانی گێڕانه‌وه‌که‌ له ‌باری شێواز و که‌سایه‌تییه‌کانه‌وه‌، وه‌ک ڕۆمانێکی مێژوویی پۆلینه‌ بکرێت. یه‌ک له‌ گرفته‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌ بریتییه‌ له‌ پێناسه‌ی کاراکتێره‌کان. له‌ ڕاستیدا، تۆنی ئاخافتنی کاراکتێره‌کان و تۆنی قسه‌ی گێڕه‌ره‌وه‌ وه‌ک یه‌ک وایه‌. له‌ هه‌مان کاتدا به‌ له‌به‌رچاوگرتنی مێژوویی بوونی ئه‌م ڕۆمانه‌ و به‌مجۆره‌ی که‌ له‌ ڕۆژگاری ئه‌مڕۆدا ڕۆمانی مێژوویی، به ‌لانیکه‌م به‌ دوای داهێنانه‌کانی والتر سکات له‌م باره‌دا، پێناسه‌ ده‌کرێت، چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ ده‌کرێت که‌ فه‌زا و گوتاری ڕۆمانه‌که مۆرکی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ مێژوویییه‌ی پێوه‌ بێت که‌ باسی ده‌کات، به‌ڵام مخابن ئه‌مه‌ شتێکه‌ که‌ ته‌نانه‌ت به‌ به‌راوه‌رد له‌گه‌ڵ دمدمی عه‌ڕه‌ب شه‌مۆدا که‌ 32 ساڵ به‌ر له‌م ڕۆمانه‌ نووسراوه‌، زۆر که‌م و کوڕیی هه‌یه. سه‌ره‌ڕای ئه‌م لایه‌نه‌ لاوازانه‌، ئه‌م ڕۆمانه‌ ئاوێنه‌یه‌کی باڵانوێنه‌ له‌ دابونه‌ریتی کورده‌واری، ڕێوڕه‌سمی شایی، ژیانی دۆمه‌کان، ژیانی گوند و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ده‌سه‌ڵاتی بێئه‌ملاوئه‌ولای پیاو (بۆنموونه‌ هه‌ڵسوکه‌وتی زاڵمانه‌ی باوکی په‌ریزاد، وسوو، له‌گه‌ڵ دایکی، خه‌جێ)، فۆلکلۆر، هه‌لومه‌رجی سه‌ختی ژیان، باوبوونی خورافات، چه‌ندژنی، به‌خیلی ژنان به‌یه‌کتر و هتد. له‌ زۆر جێگای ڕۆمانه‌که‌دا باس له‌ کورد و کوردستان ده‌کرێت و ده‌کرێ مرۆڤ له‌به‌ر ڕووناکی زه‌ینییه‌تی ئه‌مرۆی کوردییشدا بیخوێنێته‌وه‌.

به‌راوه‌ردێکی خێرای ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌گه‌ڵ ڕۆمانه‌ به‌ ناوبانگه‌که‌ی عه‌ڕه‌ب شه‌مۆ، دمدم، نیشان ده‌دات که‌ ژنبوونی نووسه‌ره‌که‌ی کارتێکه‌رییه‌کی به‌رچاوی هه‌یه‌ له‌ به‌رجه‌سته‌کردنه‌وه‌ی ڕۆلی ژن له‌ ڕووداوه‌کاندا.[29] له‌ ڕاستیدا له‌ کاره‌که‌ی عه‌ڕه‌ب شه‌مۆدا، جگه‌ له‌ چه‌ند شوێنێک که‌ چه‌ند ژنێک به‌شدارییه‌کی چالاکانه‌یان هه‌یه‌ له‌ پاراستنی قه‌ڵا و به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی دوژمندا، ژنان ڕۆلێکی ئه‌وتۆ نانوێنن، وه‌ ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی ڕه‌وتی ڕووداوه‌کانی به‌رهه‌مه‌که‌ی خاتوو نه‌سرینی جه‌عفه‌رییه‌ که‌ تێیدا په‌ریزاد ڕۆلی سه‌ره‌کی هه‌یه‌ له‌ پڕۆسه‌ی تێکۆشانی کورده‌کان بۆ ڕزگارکردنه‌وه‌ی دووباره‌ و سێباره‌ی قه‌ڵا.

n کۆچ [30]

مه‌هاباد قه‌ره‌داغی له ‌ڕاستیدا وه‌ک شاعیر ناسراوه‌، به‌ڵام له‌م سالانه‌ی دواییدا له‌ گه‌لێک بواری تریشدا چالاک بووه‌ و که‌م جۆره‌ی ئه‌ده‌بی هه‌یه‌ که‌ خۆی له‌ قه‌ره‌ی نه‌دابێت. هه‌ر به‌وه‌ش ڕانه‌وه‌ستاوه‌ و چه‌ندین لێکۆڵینه‌وه‌ی کۆمه‌ڵناسی، ده‌روونناسی، زمانناسی و... نووسیوه‌. له‌ لیسته‌ دوور و درێژه‌که‌ی کۆی به‌رهه‌مه‌کانی مه‌هاباد قه‌ره‌داغیدا چاومان به‌ ناوی سێ ڕۆمانی چاپکراو ده‌که‌وێت و ئاماژه‌ به‌ ڕۆمانێکیش ده‌کرێت که‌ له ‌ژێر چاپدایه‌. من له‌ سێ ڕۆمانه‌ چاپکراوه‌که‌ی خاتوو مه‌هاباد ته‌نیا دوویانم بینیوه‌ و لێره‌دا ئاماژه‌ به‌ هه‌ردووکیان ده‌که‌م.

ڕۆمانی کۆچ‌ به‌ نزا و سکاڵایه‌ک له‌ یه‌که‌م کۆچ واتا له‌ جیابوونه‌وه‌ی مناڵ له‌ دایک ده‌ست پێده‌کات. نه‌ورۆز له‌ ته‌مه‌نی شازده‌ ساڵیدا له ‌به‌ر نووسینی شیعرێک زیندانی ده‌کرێت. باوکی و سواره‌ی ده‌زگیرانی به‌ ده‌ست پیاوانی ڕژێم ئه‌کوژرێن. دوای ساڵێک له‌ زیندان ئازاد ده‌بێ. ئێواره‌ی ئه‌و ڕۆژه‌ی که‌ شار به‌جێ ده‌هێڵن، نه‌ورۆز دێته‌وه‌ یادی که‌ ده‌فته‌ری شیعره‌کانی له‌بیر چووه‌. به‌بێ ئاگادارکردنی دایک و خوشکی به‌ره‌و ماڵ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. له‌م به‌ینه‌دا له‌گه‌ڵ ڕزگاری پێشمه‌رگه‌ ئاشنا ده‌بێت. ڕزگار هاوڕێیی ده‌کات له‌ چوونه‌وه‌ ماڵ و هێنانی یادداشته‌کانی. دواتر ڕزگار یادداشته‌کانی خۆشی ده‌دات به‌ نه‌ورۆز. نه‌ورۆز وه‌‌شوێن دایک و خوشکی ده‌که‌وێت و ده‌چێته‌ ناو ئاپۆره‌ی خه‌ڵکه‌وه. دواتر مناڵێکی ساوا له‌ ته‌نیشت جه‌سته‌ی مرددوی دایکێک ده‌بینێته‌وه‌ و وه‌ک مناڵی خۆی هه‌ڵی ده‌گرێته‌وه‌ و ناوی لێ ده‌نێت ئاوات. له ‌نزیکی سنووری ئێران خوشک و دایکی ده‌دۆزێته‌وه‌ و دوای دوو ڕۆژ چاوه‌ڕوانی ئیزن ده‌درێن بچنه‌ ناو خاکی ئێران. چه‌ند مانگێک له‌ که‌مپ ده‌مێننه‌وه‌ و لێره‌ دیسان تووشی ڕزگار ده‌بێت و بڕیار ده‌ده‌ن له‌گه‌ڵ یه‌ک بژین و مناڵه‌که‌ش، ئاوات، به‌ مناڵی خۆیان قه‌بووڵ که‌ن. دواتر ده‌چنه‌وه‌ ماڵی خۆیان. به‌ڵام ئێواره‌یه‌ک گولله‌یه‌ک ئاوات ده‌پێکێ و له‌ ئامێزی نه‌ورۆزدا ده‌مرێت. دواتر ڕزگار و نه‌ورۆز وڵات به‌ره‌و ئوروپا به‌جێ ده‌هێڵن و کۆچی دووهه‌میان ده‌ست پێده‌کات.

کۆڕه‌وه‌که‌ی ساڵی 1991 به‌ره‌و سنووری ئێران هه‌وێنی سه‌ره‌کیی ئه‌م ڕۆمانه‌یه‌. مـاوه‌ی ڕۆمانه‌که‌ چه‌ند مانگه‌ و کۆتایی ڕۆمان هاوکاته‌ له‌گه‌ڵ وتووێژی ڕێبه‌رانی کورد له‌گه‌ڵ سه‌ددام له‌ هه‌مان ساڵدا. ڕووداوه‌کان له‌ ڕوانگه‌ی سێهه‌م که‌سی هه‌مووشتزانه‌وه‌ ده‌گێڕدرێنه‌وه‌. كاراکتێری یه‌که‌می ڕۆمان ژنێکی بیستوپێنج ساڵانه‌یه‌ به‌ نێوی نه‌ورۆز. لێروله‌وێ به‌ یارمه‌تیی گه‌ڕانه‌وه‌ (فلاشبه‌ک) تیشك ده‌خرێته‌ سه‌ر پێشینه‌ی ژیانی نه‌ورۆز. خاڵێکی سه‌رنجڕاکێش و به‌ باوه‌ڕی من بوێرانه‌ و ژنانه‌ و ئازایانه‌ له‌م ڕۆمانه‌دا بڕیاری نه‌ورۆزه‌ بۆ ژیان له‌گه‌ڵ ڕزگار. به‌ڵام ده‌بێ بڵێم ئه‌م بڕیاره‌ زۆر ئیدێئالیزه‌ کراوه‌ و پتر له‌ هه‌ڵوێستێکی شوڕشگێڕانه‌ ده‌چێت تا بڕیارێک که‌ ڕیشه‌ی له‌ هه‌سته‌کانی نه‌ورۆزدا بێت. هه‌ڵبه‌ت، کاراکتێره‌کان له‌ به‌رهه‌مه‌کانی مه‌هاباددا به‌گشتی له‌ ده‌ربڕینی هه‌ستیاندا ئازان و زۆر ڕچه‌شکێنن. پرس ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئاکاری ئه‌م کاراکتێرانه چه‌نده‌ هه‌ڵقوڵاو و گرێدراوی‌ جیهانی خوڵقێندراوی ئه‌م ڕۆمانه‌ن؟ ئایا هه‌ر به‌مجۆره‌ی که‌ جیهانی ڕۆمانه‌که‌ لاساکه‌ره‌وه‌یی ئه‌و جیهانه‌یه‌ که‌ ئێمه‌ به‌ جیهانی واقیع ناوی ده‌به‌ین، هه‌ڵسوکه‌وتی کاراکتێره‌کانیش له‌ چوارچێوه‌ی نه‌زمی باودا قه‌تیس نه‌کراون؟ ڕۆمانی سه‌رکه‌وتوو وێڕای ئه‌وه‌ی که‌ جیهانێک ده‌خوڵقێنێ که‌ کۆپی واقیع نییه‌، کاراکتێره‌کانیشی ملکه‌چی ئه‌و واقیعه‌ داستانییه‌ن که‌ تێیدا ده‌ژین، نه‌ک جیهانی ده‌ره‌وه‌ی گێڕانه‌وه‌که‌. من هه‌ست ده‌که‌م ئه‌م ڕۆمانه‌ هه‌ر به‌وجۆره‌ی که‌ گێڕانه‌وه‌یه‌کی ڕێپۆرتاژانه‌یه‌ له‌ واقیعی کۆمه‌ڵێک ڕووداو (لێره‌دا، کۆڕه‌و)، هه‌ڵوێستی نه‌ورۆز و ڕزگاریش له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و میکانیزمانه‌دا جێیان ده‌بێته‌وه‌ که‌ په‌یوه‌ستن به‌ ئه‌م واقیعه‌ و له‌ هه‌ر دوو حاڵه‌تدا خوێنه‌ره‌وه‌ به‌رده‌وام ده‌گێڕدرێته‌وه‌ ناو واقیعی کۆمه‌ڵگا و له‌ چێژوه‌رگرتن له‌ دونیایه‌کی داستانی بێبه‌ش ده‌بێت، دونیایه‌ک که‌ ده‌گوترێ ئه‌گه‌ر جوان و هونه‌رمه‌ندانه‌ وێنا بکرێت زۆر له‌ دونیای واقیع ڕاسته‌قینه‌تره‌ و ده‌توانێ ئامرازی تێفکرینی قوڵتری ئێمه‌ له ‌ئاست جیهانی ده‌وروبه‌رمان مسۆگه‌ر بکات.

ده‌کرێ بگوترێ که‌ تێمای سه‌ره‌کیی ڕۆمانه‌کان و ته‌نانه‌ت کورته‌ چیرۆکه‌کانی مه‌هاباد قه‌ره‌داغی بریتییه‌ له‌ هه‌لومه‌رجی ژنانی کورد، پرسی جنسی کۆمه‌ڵایه‌تی و ئه‌ڤینی وڵات. به‌ڵام ئایا نووسه‌ر له‌ ئافراندنی هونه‌رییانه‌ی ئه‌م تێمایانه‌دا چه‌نده‌ سه‌رکه‌وتووه‌؟ ئه‌مه‌ پرسێکه‌ که‌ خوێنه‌ره‌وه‌ی ڕۆمان و کورته‌چیرۆکه‌کانی مه‌هاباد له‌خۆی ده‌کات و به‌ باوه‌ڕی من ئه‌وه‌ی له‌م به‌رهه‌مانه‌دا زه‌قه‌، خودی تێما‌که‌یه‌ و مرۆڤ به ‌ده‌گمه‌ن تووشی تێکنیکی به‌رزی نووسین ده‌بێت. ڕۆمانه‌کانی مه‌هاباد له‌ نامۆکردنی تێما و جیهانی گێڕانه‌وه‌ به‌ ئه‌و فه‌زایه‌ی ئێمه‌ له‌ ژیانی ڕۆژانه‌ماندا خوومان پێگرتووه‌، سه‌رکه‌وتوو نین. کاراکتێره‌کان له‌ ڕێڕه‌وی ئاکار و ئاخافتنی خۆیاندا، خۆیان پێناسه‌ ناکه‌ن. ده‌نگی زاڵی گێڕه‌ره‌وه‌ی هه‌مووشتزان باڵی به‌سه‌ر که‌سایه‌تی و ڕووداوه‌کاندا کێشاوه‌. خوێنه‌ره‌وه‌ ئه‌سته‌مه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای خودی گێڕانه‌وه‌کان‌ تووشی جیهانێکی گێڕانه‌وه‌یی بێت که‌ سه‌ربه‌خۆیانه‌ گوزاره‌ له‌ خۆیان بکه‌ن. جیهانی گێڕانه‌وه‌یی بۆ ده‌ربازبوون له‌ زه‌خت و زه‌بری ئایدۆلۆژیا، ناسیۆنالیستی، فێمینیستی یان هه‌ر چه‌شنه‌ ئایدۆلۆژیایه‌کی تر، کۆمه‌ڵێک تێکنیک و شگردی ئه‌ده‌بی و هونه‌ری پێویستن‌ که‌ مانه‌وه‌ی گێڕانه‌وه‌یه‌ک له‌ودیوی تێما‌کانیدا، بۆ درێژخایه‌ن ده‌سته‌به‌ر ده‌که‌ن. له‌ئارادا نه‌بوونی تێکنیکی داستانی و لایه‌نی هونه‌ریی گێڕانه‌وه‌، تریتانه‌ی زه‌ینی خوێنه‌ره‌وه‌ ده‌ده‌ن که‌ ئافراندن پشوویه‌کی درێژتر و هه‌مبانه‌یه‌کی پڕتری پێویسته‌.

n ئه‌ڤین ئاوی ژیانه‌

ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌ ساڵی 2004دا بڵاو بووه‌ته‌وه‌. من ده‌ستم به‌ نوسخه‌ی چاپکراوی ڕۆمانه‌که‌ نه‌گه‌یشتووه‌ و ئه‌و چاپه‌ی بنه‌مای ئه‌م خوێندنه‌وه‌ پێک ده‌هێنێ، له‌سه‌ر تۆڕی ئینتێرنێت بڵاو بووه‌ته‌وه‌. له‌ کۆتایی ڕۆمانه‌که‌دا مێژووی نووسینه‌که‌ی ده‌ستنیشان کراوه‌ (2004/4/20 تا 2004/4/30).[31] نووسه‌ر له‌سه‌ره‌تادا کات (هه‌موو کاتێ) و شوێنی (ئۆرانۆس) ڕۆمانه‌که‌ ده‌ستنیشان ده‌کات و ده‌ڵێت که‌ ئه‌مه‌ هه‌زارویه‌که‌مین نامه‌یه‌ بۆ لاسی ده‌نێرێت و نامه‌که‌ش "به‌ قووڵترین ماچ" ده‌ست پێده‌کات. ده‌ڵێت که‌ ئێستا له‌ ئۆرانۆسه‌ و له‌ قوتابخانه‌ی "هه‌تاو" خه‌ریکی خوێندنه‌. مامۆستاکانی ئێڤا و ئاده‌من و وانه‌ی ئه‌ڤینی پێده‌ڵێنه‌وه‌. "سێوه‌"ی کچیان له‌ گه‌وره‌ترین زانکۆی هه‌ساره‌ی ڤێنوس به‌شی ئه‌ندازیاریی گه‌ردوون ده‌خوێنێ و ده‌یهه‌وێ شێوه‌ی زه‌وی بکات به‌ سێگۆشه (له‌ ڕاستیدا مرۆڤ نازانێ که‌ ئایا سێوه‌ کچی ڕاسته‌قینه‌ی لاس و خه‌زاڵه‌، یان مناڵێکه‌ که‌ له‌ ئه‌نفال ڕزگار کراوه‌ و خه‌زاڵ کردوویه‌ته‌ کچی خۆی، وه‌ک، بۆنموونه، "ئاوات"ی کۆچ؟ هه‌ڵبه‌ت له‌ شوێنێکدا خه‌زاڵ خۆی له‌گه‌ڵ ماریا به‌راوه‌رد ده‌کات و ده‌ڵێت که‌ سێوه‌ ئاکامی نووری ئه‌ڤینی ئه‌و و لاسه‌). ئۆرانۆس وه‌ک شوێنێکی باش و زه‌وی وه‌ک شوێنێکی خراپ ده‌ناسێندر‌ێت. په‌یتا په‌یتا باسی کوردستان، خاکی کوردستان، جوانیی کوردستان و ئه‌ڤینی کوردستان ده‌کرێت و ده‌ڵێت که ئێستا ئه‌م وڵاته‌ کراوه‌ته‌ دۆزه‌خێک. پێشتر له‌ زه‌ویدا هه‌زار و یه‌ک نامه‌ی نووسیوه‌ و نه‌یتوانیوه‌ بیاننێرێت و ئه‌مه‌یان لێره‌ ڕا به‌ کۆترێکدا ده‌نێرێت. به‌ مناڵی، خوا ده‌هاته‌ خه‌و‌نی خه‌زاڵ و ئه‌و کایه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌کرد، به‌ڵام ئه‌مه‌ی وه‌ک نهێنییه‌ک لای خۆی راده‌گرت. باس له ئه‌نفال،‌ زوڵم له‌ ئافره‌ت، لێدانی مناڵ و کاراکتێری شوڕشگێڕانه‌ی خه‌زاڵ ده‌کرێ. حه‌ڤده‌ لاپه‌ڕه‌ی سه‌ره‌تای کتێبه‌که‌ بریتییه‌ له‌ پێشه‌کی و به‌شێوه‌ی په‌خشان نووسراوه‌. دواتر ڕۆمانه‌که‌ که‌ شیعرێکی 112 لاپه‌ڕه‌ییه‌ ده‌ست پێده‌کات. خه‌زال له‌ ئۆرانۆسه‌وه‌ نامه‌که‌ بۆ لاسی خۆشه‌ویستی ده‌نێرێت که‌ هێشتا له‌سه‌ر زه‌وی ده‌ژیت.

ده‌کرێت تایبه‌تمه‌ندییه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌م خاڵانه‌دا ده‌ستنیشان بکرێن: مێتافۆریک، ڕۆمانتیک، ئیدێئالیستی و ژیاننامه‌یی یاخود بیره‌وه‌ری. ئه‌‌م ڕۆمانه‌ له ‌ڕاستیدا کاراکتێری نییه‌ و ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ خه‌یاڵه‌کانی خه‌زاڵن که‌ ده‌خرێنه‌ ڕوو. نامه‌که‌ له‌ سێ به‌ش پێکهاتووه‌: 1) ژووانێک له‌ دۆزه‌خ، 2) که‌ناری دۆزه‌خ، 3) دوورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ هه‌ساره‌ی دۆزه‌خ. به‌شی یه‌که‌م مێژووی تڕاژێدیکی مۆدێرنی کوردانه‌. له‌ به‌شی دووهه‌مدا ئه‌مه‌ لاسه‌ که‌ به‌ڕواڵه‌ت قسه‌ ده‌کات. ئایا ئه‌مه‌ نامه‌یه‌که‌ که‌ لاس نووسیوێتی؟ خه‌یاڵاتی خه‌زاڵه‌؟ ئایا خه‌زاڵ له‌گه‌ڵ ڕایه‌کانی لاس له‌مه‌ڕ شه‌ڕی ناوخۆدا هاوبیره‌؟ ئه‌گه‌ر چاره‌ ته‌نیا به‌جێهێشتنی وڵاته‌، به‌مجۆره‌ی که‌ لاس ده‌ڵێت، ئه‌ی بۆ ئه‌و هێشا له‌ وڵاته‌ و خه‌زاڵ ته‌نانه‌ت گۆی زه‌وی به‌جێ هێشتووه‌؟ به‌شی سێهه‌م به‌س هیواخواستنه‌ و ئاواتی تێکه‌ڵاوبوون له‌گه‌ڵ لاس و سێوه‌ و سازکردنی ئه‌ڤینێکی سێگۆشه و ئه‌وه‌یکه‌ ڕۆژێک سێوه‌ ده‌بێته پێغه‌مبه‌رێک و بیری نوێ و په‌یامی نوێ ده‌هێنێت.

ڕه‌نگه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ نووسه‌ر له‌ سه‌ره‌تادا کاتی ڕۆمان به‌ هه‌موو کاتێ ده‌ستنیشان ده‌کات، بووبێته‌ هۆی گرفتی سه‌ره‌کی بۆ لایه‌نی زه‌مه‌نیی گێڕانه‌وه‌که‌. پێناسه‌یه‌کی سه‌ره‌کی بۆ ڕۆمان بریتییه‌ له‌ باس له‌ کۆمه‌ڵێک کاراکتێری دیاریکراو له‌ شوێن و زه‌مه‌نێکی دیاریکراودا. لێره‌دا گێڕانه‌وه‌که‌ له‌ زه‌مه‌نێکی بۆشدا به‌ ده‌وری خۆیدا ده‌سووڕێته‌وه‌ و مرۆڤ ئه‌سته‌مه‌ سه‌ره‌داوی ئه‌م ئه‌ڤینه‌ له‌باری زه‌مه‌نییه‌وه‌ بدۆزێته‌وه‌. ئایا ئه‌مه‌ وه‌ک ئه‌ڤینێکی ئه‌زه‌لی به‌رده‌وام هه‌بوونی هه‌بووه‌ یان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ بیست ساڵ به‌ر له‌ ئێستا وه‌ک زه‌مه‌نی نووسینی نامه‌که. ئه‌م ناڕوونییه‌ له‌ باری شوێنی دیالۆگه‌کانیشه‌وه‌ به‌رۆکی خوێنه‌ره‌وه‌ ده‌گرێت. مرۆڤ نازانێ ئه‌مه‌ گێڕانه‌وه‌ی کۆمه‌ڵێک ڕاستییه‌ که‌ ڕوویان داوه‌ یان ئه‌مه‌ فانتازیای خه‌زاڵه‌ که‌ له‌ ناو چاڵێکدا له‌گه‌ڵ لاس چووه‌ته‌ جێ ژووانێ و چاوه‌ڕوانیی مه‌رگ ده‌کات. پاش و پێش کردنی کات له‌ گێڕانه‌وه‌ی ڕووداودا، ئه‌گه‌ر وه‌ستایانه‌ و له‌ ‌ڕووی پلانێکه‌وه‌ نه‌کرێت ده‌توانێ به‌ هاسانی سه‌ر له‌ خوێنه‌ره‌وه‌ بشێوێنێت، وه‌ ئه‌مه‌ شتێکه‌ ته‌نانه‌ت له‌مه‌ڕ گێرانه‌وه‌یه‌ک به‌شێوه‌ی خوڕاوگه‌ی بیریشدا، که‌ ده‌گوترێ ئالۆزترین شێوه‌ی ده‌ربڕینی زه‌ینی کاراکتێره‌کانه‌، ڕاسته. کۆمه‌ڵێک ئاماژه‌ی ڕاسته‌وخۆ به‌ ڕووداوگه‌لی ڕاسته‌قینه‌ ده‌کردرێت که‌ گرفتی شوێن و زه‌مه‌نی گێڕانه‌وه‌که‌ ئاڵۆزتر ده‌که‌ن: "ساڵانی ئه‌نفال"، "شه‌ڕی ناوخۆ"، "که‌نیشکی گه‌رمیانی"، "قه‌ره‌داغ" و هاتنی "قه‌ومێکی قه‌ره‌باڵغ"، ژنانی کوژراوی وه‌ک که‌ژاڵ، فادیمه‌ و‌ پێلا.

ئایا پێناسه‌ی خه‌زاڵ له‌ پێوه‌ندیی خۆی له‌گه‌ڵ لاس، دانپێداهێنانی ئه‌و ڕۆله‌ باوه‌ نییه‌ که‌ هه‌تا ئێستا بزووتنه‌وه‌ی کورد به‌ شێوه‌یه‌کی نه‌ریتی بۆ ژنی ده‌ستنیشان کردووه‌؟ ئایا کاتێک له‌ وه‌سفی لاسدا، خه‌زاڵ ده‌ڵێت: "که‌ تۆ پێشمه‌رگه‌ بووی چۆن به‌ سوێراوی فرمێسکم له‌ سه‌نگه‌ردا زامه‌کانم بۆ ده‌شووشتی؟" (ل. 33)، به‌رته‌سککردنه‌وه‌ی ڕۆلی ژن نییه‌ بۆ پاشکۆیه‌تی و له‌ باشترین حاڵه‌تدا ده‌رمانکردنی زامه‌کانی پیاو؟ له‌ ڕوانگه‌ی باوی ناسیۆنالیستیدا پیاوان جێیان سه‌نگه‌ره‌، تۆ بڵێی خوێندنه‌وه‌ی فێمینیستی به‌م به‌شه‌ی که‌ له‌ خه‌باتی ڕزگاریخوازیدا به‌ ژن ده‌درێت، ڕازی بێت؟ وێده‌چێ خه‌زاڵ، سه‌ره‌ڕای هه‌ڵفڕینی بۆ ئۆرانۆس، هێشتاش هه‌ر له‌ داوی ئه‌ندێشه‌ی پیاوناوه‌ندی باوی زه‌ویدا زیندانی بێت.

ئه‌ڤین ئاوی ژیانه به‌پێی شێوازی شیعری، وات لێده‌کات که‌ پێوه‌ره‌کانی هه‌ڵسه‌نگاندنت له‌ شێوازی په‌خشانی، وه‌ک شێوازی باوی ڕۆمان، به‌ پێوه‌ری هه‌ڵسه‌نگاندنی شیعری بگۆڕیته‌وه‌. ئه‌و کات ده‌بینی که‌ ‌هێندێ جار هه‌ست به‌ شیعربوونی ده‌قه‌که‌ ناکه‌ی، به‌ڵکو ڕووبه‌ڕووی ده‌قێک ده‌بییه‌وه‌ که‌ له‌ ڕاستیدا‌ گێڕانه‌وه‌یه‌کی ساکاره‌، به‌ڵام به‌ دێڕی ناته‌واو (بۆ نموونه‌ بڕوانه‌ ل. 100). یان هێندێک جار هه‌ست ده‌که‌ی له‌به‌رده‌م کۆمه‌ڵێک دروشم دای، بۆ نموونه‌، "تۆمارکردنی مێژووی خۆمان به‌ده‌ست خۆمان".

له‌ پێناسه‌ی ڕۆماندا، لایه‌نی په‌خشانی وه‌ک تایبه‌تمه‌ندییه‌کی سه‌ره‌کیی ئه‌م ژانره‌ جه‌ختی له‌سه‌ر ده‌کرێت. هه‌ڵبه‌ت هه‌بوونی که‌سانێک وه‌ک پوشکین و ڤیکرام سێت که‌ ڕۆمانی شیعرییان نووسیوه‌، له‌و ڕاستییه‌ که‌م ناکاته‌وه‌ که‌ ڕۆمان به‌شێوه‌یه‌کی گشتی ژانرێکی په‌خشانییه‌ و له‌ ڕاستیدا یه‌ک له‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ که‌ ڕۆمان له‌ ڕۆمانس، وه‌ک ژانری باوی سه‌رده‌می پێشمۆدێرن، جیا ده‌کاته‌وه‌، لایه‌نی په‌خشانیی ئه‌م ژانره‌یه‌.[32] بێشک، ئه‌مه‌ به‌ مانای حاشاکردن له‌ لایه‌نی شیعرییه‌تی په‌خشان نییه‌ که‌ وه‌ک تایبه‌تمه‌ندییه‌کی ئه‌ده‌بی و هونه‌ریی به‌نرخ چاوی لێده‌کرێ. ڕه‌نگه‌ شیعربوونی ئه‌م ڕۆمانه‌ به‌دوور نه‌بێ له‌و‌ ناوه‌رۆکه‌ ڕۆمانسی و حه‌ماسییه‌ که‌ نوێنه‌رایه‌تی ده‌کات. ئه‌گه‌ر سه‌رنج بده‌ینه‌ سه‌ر ژانری گێڕانه‌وه‌یی به‌ر له‌ سه‌رهه‌ڵدانی ڕۆمان، ده‌بینین که‌ ڕۆمانس ژانری باوی گێڕانه‌وه‌یه‌ و ڕۆمانسه‌کانیش شیعرن و ڕه‌ها له‌ زه‌مه‌ن و شوێن و کاراکتێر، به‌ شێوه‌یه‌کی حه‌ماسی (epic) ڕوویان له‌ هه‌ستی مرۆڤه‌کانه‌، نه‌ک له‌ عه‌قڵیان. پرس ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر نووسه‌ر بۆخۆی ئه‌م کاره‌ی به‌ ڕۆمان ناوزه‌د نه‌کردبا، ئایا هیچ ڕه‌خنه‌گرێک ئه‌م نووسراوه‌یه‌ی وه‌ک ڕۆمان ناوزه‌د ده‌کرد؟

شوێنی ئه‌م ڕۆمانه‌ (ئۆرانۆس) ئه‌و گومانه‌ لای خوێنه‌ره‌وه‌ ساز ده‌کات که‌ بیر له‌ جۆرێک ڕۆمان بکاته‌وه‌ که‌ له‌ چوارچێوه‌ی ڕۆمانی خه‌یاڵی- زانستیدا (science fiction) به‌ ڕۆمانی فه‌زایی (space) ناسراوه‌ و ڕه‌نگه‌ ئه‌و هه‌سته‌ی لا دروست بێت که‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ش له‌ ڕیزی ڕۆمانگه‌لی فه‌زاییدا پۆلینه‌ بکات. به‌ڵام خوێندنه‌وه‌ی وردی ڕۆمانه‌که‌ نیشان ده‌دات که‌ پۆلێنکردنێکی له‌م چه‌شنه‌ ناتوانێ دروست بێ، چونکی ڕۆمانی فه‌زایی تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی خۆی هه‌یه‌. بۆ نموونه مرۆڤ ناتوانێ فکر بکاته‌وه‌ که‌ له‌ ئۆرانۆس ڕا ده‌کرێ به‌هۆی کۆترێکه‌وه‌ نامه‌ بۆ زه‌وی بنێری. ڕۆماننووسی ورد بیر له‌ توانایی کۆتر و مه‌ودای ئۆرانۆس و زه‌وی ده‌کاته‌وه‌ و تووشی هه‌ڵه‌ی له‌م چه‌شنه‌ نابێت. به‌ واتایه‌کی تر ڕۆمانی خه‌یاڵی- زانستی‌ فه‌زایه‌کی وا ده‌خوڵقێنێت که‌ له‌نێوان هه‌موو پێکهاته‌ و تۆوه‌کانیدا یه‌کگرتوویییه‌کی هارمۆنیک له‌ ئارادا بێ.

n شه‌ده‌ی سه‌رگه‌ردان و کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکی ته‌یر و ئه‌ڤین و ئه‌ژده‌ها

شه‌ده‌ی سه‌رگه‌ردان و کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکی ته‌یر و ئه‌ڤین و ئه‌ژده‌ها ڕۆمانێک و سێ کورته‌چیرۆک له‌خۆ ده‌گرێ و نووسراوی زێنه‌ب یوسفییه‌ که‌ دانیشتووی شاری سنه‌یه‌ و کتێبه‌که‌ی له‌ لایه‌ن ده‌زگای ئاراسه‌وه‌ له‌ ساڵی 2003دا چاپ بووه‌. ڕۆمانه‌که‌ بریتییه‌ له‌ سێ به‌شی سه‌ره‌کی. له‌ پێشه‌کییه‌کی کورتدا نووسه‌ر (گێڕه‌ره‌وه‌) ده‌ڵێت که‌ ئه‌و هه‌رئێستا لێكۆڵینه‌وه‌یه‌کی له‌سه‌ر ئه‌نفال ته‌واو کردووه‌ و به‌ته‌مای نووسینی چیرۆکێکه‌. ئه‌م پێشه‌کییه‌ به‌شێوه‌ی یه‌که‌م که‌سه‌ و نووسه‌ر ته‌نانه‌ت کاتی نووسین یاخود ده‌ستپێکردنی نووسینه‌که‌ش (کاتژمێر دوازده‌ی شه‌و) ده‌ستنیشان ده‌کات. له‌ یه‌که‌م چیرۆکدا پیاوێک که‌ ڕۆژگارێک پێشمه‌رگه‌ بووه‌ له‌گه‌ڵ سه‌گێک له‌ دیوێکدا زیندانی کراوه‌. له‌ چیرۆکی دووهه‌مدا کچێکی نۆساڵانه‌ باسی به‌سه‌رهاتی خۆی له‌ که‌مپێکی ئه‌نفالدا ده‌کات. دیمه‌نه‌کان زۆر تراژیکن و قسه‌ له‌سه‌ر کوشتن و ئازاری ژنانه‌.

به‌دوای ئه‌م به‌شه‌دا نووسه‌ر دێته‌وه‌ مه‌یدان و چیرۆکه‌که‌ی خۆی هه‌ڵده‌سه‌نگێنێ و ده‌ڵێت که‌ نه‌یتوانیوه‌ شتێکی وه‌ها بخوڵقێنێ جگه‌ له‌ دیمه‌نێکی کورت. له‌ به‌شی کۆتاییدا ئێمه‌ ڕووبه‌ڕووی زێنه‌ب (نووسه‌ر) ده‌بینه‌وه‌. ئه‌و حه‌زی له‌ "تۆڵه‌" نییه‌، به‌ڵام خه‌ڵکانی کوژراو له‌ ڕێگای چاڵکردن و خۆڵ به‌سه‌رداکردنی "ته‌کریتی"، خه‌ریکی تۆڵه‌ئه‌ستاندنه‌وه‌ن. ئه‌ندازه‌ی خۆڵه‌که‌ هه‌ر زۆرتر و زۆرتر ده‌بێت و دواتر ده‌بێته‌ کێوێک له‌نێوان زێنه‌ب و ئه‌و خه‌ڵکانه‌ی که‌ تۆڵه‌ له‌ ته‌کریتی ده‌ستێننه‌وه‌. نووسه‌ر ده‌ڵێت که‌ ئه‌م کێوه‌ هه‌ر باڵا ده‌کات و مه‌زنتر ده‌بێت و ئه‌مه‌ش ده‌توانێ ئاماژه‌یه‌ک بێ به‌ گه‌وره‌یی ڕق و کینه‌ی ئه‌و خه‌ڵکه‌ زوڵملێکراوه‌.

وردبوونه‌وه‌ له‌ شێواز و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌ نیشان ده‌دات که‌ تۆوێکی به‌رچاوی ڕێئالیزمی جادوویی تێیدا ئاماده‌یه‌. زیندووبوونه‌وه‌ی مردووه‌کان و جووڵه‌ی به‌رده‌وامی سێبه‌ره‌کان دوو نیشانه‌ی ئه‌م تۆوه‌ن. له‌ هه‌مان کاتدا ده‌کرێ ئه‌م ڕۆمانه‌ وه‌ک نموونه‌یه‌کی پۆست مۆدێرن پێناسه‌ بکرێت و بۆ ئه‌مه‌ش ده‌کرێ ئاماژه‌ به‌ ئاماده‌بوونی نووسه‌ر له‌ ڕه‌وتی نووسین و گێڕانه‌وه‌دا بکرێت. له ‌ڕاستیدا هاوته‌ریبییه‌ک له ‌نێوان ژیانی ڕۆژانه‌ی نووسه‌ر و مناڵه‌کانی که‌ ته‌نیا له‌ ماڵ به‌جێی هێشتوون و مناڵانی ئه‌نفالکراو (به‌یان، هیوا، جه‌ماڵ، ...) له‌ئارادایه‌. له‌ هێندێک شوێندا ئاماژه‌ به‌ شاری سه‌قز و "نه‌جیبه‌" و دۆستانی تری خۆی ده‌کات و به‌مجۆره‌ تێکهه‌ڵکێشێک له ‌نێوان واقیع و فانتازیا چێ ده‌بێت که‌ لایه‌نی پۆست مۆدێرن بوونی ڕۆمانه‌که‌ زه‌قتر ده‌کاته‌وه‌. ئاماژه‌ به‌ هێلانه‌ی حسێن عارف، پێوه‌ندیی نێوان ده‌قه‌ کوردییه‌کان، به‌تایبه‌تی ده‌قی ڕۆمانی، وه‌ دیارده‌ی نێوانده‌قی پتر به‌رجه‌سته‌ ده‌کات. ده‌کرێ مرۆڤ ئه‌م ڕۆمانه‌ وه‌ک هه‌وڵێکی جیددی له‌ ڕێڕه‌وی ئافراندنی ڕۆمانی کوردیدا ببینێ و له‌ زۆر باره‌وه‌ دڵی پێخۆش کات، به‌ڵام ئه‌مه‌ نابێته‌ هۆی دردۆنگ نه‌بوون له‌ کورتبوونی ئه‌م ڕۆمانه (کورتترین ڕۆمانێک که‌ من هه‌تا ئێستا بینیومه. له‌راستیدا ئه‌گه‌ر نووسه‌ر بۆخۆی ناوی ئه‌م کاره‌ی نه‌نابا ڕۆمان، به ‌لانیکه‌م من بۆخۆم وه‌ک ڕۆمان پێناسه‌م نه‌ده‌کرد.) وه‌ گله‌یی نه‌کردن له‌ لاوازیی به‌رچاوی پێناسه‌کردنی کاراکتێره‌کان و که‌م و کورییه‌کانی له‌بواری به‌ده‌سته‌وه‌دانی شوێن و کات و لێکئاڵاندنی گێڕانه‌وه‌یییانه‌ی تۆوگه‌له‌ ناسراوه‌کانی تری ئه‌وجۆره‌ گێڕانه‌وه‌یه‌ی که‌ پێی ده‌ڵێن ڕۆمان.

n له‌سه‌ر باڵی سیمرخ

ئه‌م ڕۆمانه تازه‌ترین به‌رهه‌می گه‌لاوێژه‌ و‌ له‌ ساڵی 2004 له‌ سلێمانی چاپ بووه‌.[33] کاتی له‌سه‌ر باڵی سیمرخ ساڵی 1996ه‌ و شوێنیش به‌گشتی ئوروپایه‌ (له‌نده‌ن، ستۆکهۆلم، یونان). کاراکتێره‌ سه‌ره‌کییه‌کان بریتین له‌ سێ پیاو و دوو ژن: گوڵزار خانم و ئه‌حمه‌د به‌گ، مامۆستا شه‌وکه‌ت و نه‌زیره‌ خانم، سه‌یفه‌ددین (نووسه‌ر بۆخۆی ئه‌م ناوه‌ به‌مجۆره‌ ده‌نووسێت: سیف‌الدین) و دکتۆر عادل. ڕوانگه‌یه‌کی سێهه‌م که‌سی ئاگادار له‌ هه‌موو که‌لێن و قوژبنێک بۆمان ده‌گێڕێته‌وه‌ که‌ کاراکتێره‌ سه‌ره‌کییه‌کان له ‌لایه‌ن ڕێکخراوێکی مافی مرۆڤه‌وه‌ بۆ به‌شداریکردن له‌ کۆنفڕانسێک له‌ گڕاوێکی یونان، بانگهێشت کراون. سێیان له‌ ستۆکهۆلم و سێیان له‌ له‌نده‌نه‌وه‌ به‌شداری ئه‌م کۆنفڕانسه‌ ده‌بن. ڕۆمانه‌که‌ باسی به‌سه‌رهاتی هاتوچوونی ئه‌و که‌سانه‌یه‌ بۆ کۆنفڕانسه‌که. قه‌راره‌ له‌ کۆنفڕانسه‌که‌دا باسی کورد بکرێ، به‌ڵام به‌شداره‌ کورده‌کان هه‌ر مه‌جالی ئه‌وه‌یان پێنادرێت که‌ وتاره‌کانیان بخوێننه‌وه‌. له ‌ڕاستیدا گێڕه‌ره‌وه‌ پێمان ده‌ڵێت که‌ ده‌یهه‌وێ په‌رده‌ له‌ سه‌ر ڕووی ئه‌و که‌سانه‌ داماڵێت که‌ خۆیان به‌ به‌شداریی له‌ کۆنفڕانسه‌کاندا هه‌ڵده‌کێشن. ساویلکه‌یی و ته‌نانه‌ت هێندێک جار گه‌مژه‌یی به‌شداربووه‌ کورده‌کان زه‌ق ده‌کرێته‌وه‌. گوڵزار زۆر به‌ هاتنی په‌نابه‌رانی کورد بۆ هه‌نده‌ران قه‌ڵسه‌ و به‌ خراپ باسیان ده‌کات و به‌رده‌وام ئاماژه‌ به‌ فێڵ و ته‌ڵه‌که‌کانیان ده‌کات له‌ وڵاتانی ئوروپایی. سه‌یفه‌ددین زۆر نه‌وسنه‌. دکتۆر عادل که‌ ته‌مه‌نی شێست ساڵه‌، به‌رده‌وام خه‌ریکی وه‌دواکه‌وتنی ژنانه‌. مامۆستا شه‌وکه‌ت هه‌ر خه‌ریکی کاغه‌زه‌کانێتی و به‌رده‌وام لاپه‌ڕه‌کان ژێر و ژوور ده‌کات.

ئه‌وه‌ی‌ که‌ گه‌لاوێژ هاوسه‌ری ئیراهیم ئه‌حمه‌د بووه‌ و له‌هه‌مان کاتدا ساڵانێکی دوور و درێژ له‌ تاراوگه‌ ژیاوه‌، ده‌توانن وه‌ک دوو هۆکاری سه‌ره‌کی بنرخێندر‌ێن بۆ شاره‌زایی و چالاکی ئه‌و له‌ بواری ڕۆماننووسیدا. له‌سه‌ر باڵی سیمرخ پێکهاته‌یه‌کی گێڕانه‌وه‌یی ساکاری هه‌یه‌، واتا ئه‌م ساکارییه‌ تا ڕاده‌یه‌که‌ که‌ خوێنه‌ره‌وه‌ به ‌ده‌گمه‌ن تووشی ده‌کارهێنانی شگرد و تێکنیکێکی ئه‌ده‌بی ده‌بێت. سه‌ره‌ڕای ژنبوونی نووسه‌ر، پرسه‌ تایبه‌ته‌کانی ژن شوێنه‌وارێکی به‌رچاویان له‌م ڕۆمانه‌دا نییه‌. لاوازیی ئاستی هونه‌ری و ئاماده‌نه‌بوونی کاراکتێری ڕه‌سه‌ن وای کردووه‌ که‌ ئه‌م ڕۆمانه‌ش له‌ باشترین و خۆشبینانه‌ترین حاڵه‌تدا وه‌ک لاساییکردنه‌وه‌یه‌کی واقیع و گێڕانه‌وه‌یه‌کی ژۆرنالیستییانه‌ بنرخێندرێت. دیالۆگه‌کان لاوازن و گێڕه‌ره‌وه‌ی هه‌مووشتزان بێپشوو ئه‌رکی گێڕانه‌وه‌ به‌جێ ده‌هێنێت و که‌متر مه‌جالی ئه‌مه‌ بۆ کاراکتێره‌کان ده‌ڕه‌خسێنێت که‌ له ‌میانه‌ی وتار و کرده‌وه‌ی خۆیانه‌وه‌، خۆیان پێناسه‌ بکه‌ن. له‌ هه‌مووی ڕۆمانه‌که‌دا تۆ هه‌ست ناکه‌ی که‌ په‌رژینێک له‌نێوان به‌ستێنی تایبه‌تی و گشتیدا به‌دی بکرێت. له‌ ڕۆمانه‌که‌دا به‌رده‌وام باسی کورد و ئه‌نفال و هه‌ڵه‌بجه‌ ده‌کرێت.

چه‌ند خاڵێک له‌سه‌ر ڕۆلی ژنان له‌م ڕۆمانه‌دا شیاوی ئاماژه‌پێکردنن. له ‌ڕاستیدا ژنه‌کان غه‌یری وه‌دواکه‌وتنی مێرده‌کانیان ڕۆڵێکی ئه‌وتۆ نابینن. له ‌بنه‌ڕه‌تا هه‌م گوڵزار و هه‌میش نه‌زیره‌ ته‌نیا هاوڕێیی مێرده‌کانیان ده‌که‌ن و ئه‌وه‌ پیاوه‌کانن که‌ بانگهێشتی کۆنفڕانسه‌که‌ کراون. هه‌ڵسوکه‌وتی پیاوه‌کان له‌گه‌ڵ ژنه‌کانیان ته‌واو سوننه‌تییه‌. ژنه‌کان ته‌نانه‌ت له‌ خواردنی گۆشتی مریشکیش دوودڵی ده‌که‌ن و ترسی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ که‌ گۆشتی به‌راز بێت، که‌چی پیاوه‌کان له‌ خواردنی هیچ شتێک ناپرینگێنه‌وه‌. گوڵزار و نه‌زیره‌ ته‌واو ئایینین و به‌رده‌وام به‌ غه‌وس و پێغه‌مبه‌ر و شتی وا سوێند ده‌خۆن. گوڵزار ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌و زمانه‌ کوردییه‌ی که‌ ئێستا باوه‌ دژایه‌تی هه‌یه‌ و ده‌ڵێ که‌ لێی تێناگات. له‌ کاتێکدا پیاوه‌کان به‌رده‌وام خه‌ریکی باسی سیاسین، ژنه‌کان به‌شداریی ئه‌م باسانه‌ ناکه‌ن و هه‌رده‌م له‌بیری مناڵ و نه‌وه‌کانیان دان و خۆیانیان به ‌قوربان ده‌که‌ن. کوردایه‌تیی ژنه‌کان ته‌نیا له‌ جێگایه‌کدا زه‌ق ده‌بێته‌وه‌ که‌ ده‌یانهه‌وێت بۆ کۆنفڕانسه‌که‌ جلکی کوردی له‌به‌ر بکه‌ن، که‌ به ‌بڕوای وان له‌ جلکی ئه‌فریقایی و هیندییه‌کان زۆر جوانتره‌. به‌ڵام ته‌نانه‌ت له‌ کردنی ئه‌مه‌شدا سه‌ر ناکه‌ون.

لێره‌دا پێمخۆشه‌ ئاماژه‌ به‌ لایه‌نێکی زۆر سه‌رنجڕاکێشی له‌سه‌ر باڵی سیمرخ بکه‌م و ئه‌میش ئاماده‌بوونی لایه‌نی ته‌نزه‌ له‌ ڕۆمانه‌که‌دا. نووسه‌ر له‌ پێناسه‌کردنی هێندێک لایه‌نی دوو که‌سایه‌تیی ڕۆمانه‌که‌یدا زۆر سه‌رکه‌وتووه‌. سه‌یفه‌د‌دین و دکتۆر عادل خاوه‌نی کۆمه‌ڵێک تایبه‌تمه‌ندین که‌ به‌ هۆی ئه‌مانه‌وه‌ ده‌ناسرێنه‌وه‌ و له‌ درێژه‌ی خوێندنه‌وه‌ی ڕۆمانه‌که‌دا زۆر جاران ئاکاریان پێکه‌نین یان هه‌ر نه‌بێت بزه‌یه‌ک نسیبی خوێنه‌ره‌وه‌ ده‌که‌ن و ئه‌مه‌ش بێگومان خاڵی به‌هێزی ئه‌م ڕۆمانه‌یه‌. وه‌سوه‌سه‌ی مامۆستا شه‌وکه‌ت له‌ ڕاستوریس کردنی کاغه‌زه‌کانیدا و خستنه‌ ڕووی ئه‌م کرده‌وه‌یه‌ له‌ جێجێی گێڕانه‌وه‌که‌دا، تایبه‌تمه‌ندییه‌کی دووپاتکردنه‌وه‌یی جوان به‌ ڕۆمانه‌که‌ ده‌به‌خشێت و ده‌کرێ وه‌ک لایه‌نی سه‌رکه‌وتووی به‌رهه‌مه‌که‌ی گه‌لاوێژ بنرخێندرێ.

n ژن

ژن ڕۆمانێکه‌ له‌ نووسینی ڕێواس ئه‌حمه‌د که‌ له‌ ساڵی 2004دا له‌ سوێد چاپ کراوه‌. ڕۆمانه‌که‌ 247 لاپه‌ڕه‌یه‌ و باسی ژیانی چه‌ند ژنی کورد ده‌کات له‌ سوێد. کاراکتێری سه‌ره‌کیی ڕۆمانه‌که‌، هه‌تاو، ژنێکه‌ سه‌ر به‌ بنه‌ماڵه‌یه‌کی هه‌ژار له‌ کوردستانی عێراق. کاتێک که‌ ته‌مه‌نی ته‌نیا پێنج ساڵ ده‌بێ باوکی ده‌مرێت. هه‌تاو دوو برای که‌مئه‌ندامی هه‌یه‌. برا گه‌وره‌که‌ی له‌ خۆپێشاندانێکی دژ به‌ ڕژێمدا له‌ کوردستان ده‌کوژرێت. دایکی هه‌تاو بۆ به‌خێوکردنی مناڵه‌کانی وه‌ک به‌رگدروویه‌ک ئیش ده‌کات. هه‌تاو کچێکی جوان و به‌هۆشه‌ و خوێندکاری ساڵی سێی پزشکییه. دایکی تۆپزیی لێده‌کات که‌ شوو به‌ پیاوێک بکات که‌ نیشته‌جێی سویده‌. مه‌به‌ستی دایکی له‌م کاره‌ ئه‌مه‌یه‌ که‌ هه‌تاو بتوانێ له‌ سویده‌وه‌ پاره‌ی بۆ بنێرێته‌وه‌ که‌ ئه‌و بتوانێ ده‌واوده‌رمانی مناڵه‌ نه‌خۆشه‌کانی پێبکڕێت. پیاوه‌که‌ به‌ڵێنی به‌ هه‌تاو ده‌دات که‌ ئیزنی بدات له‌ سوید درێژه‌ به‌ خوێندنه‌که‌ی بدات. به‌ڵام کاتێک هه‌تاو ده‌گاته‌ سوید، کابرا ده‌ست ده‌کات به‌ ئازاردانی ئه‌و و ئیزنی پێنادر‌ێت که‌ بچێ بۆ قوتابخانه‌ و فێری زمان بێت. پیاوه‌که‌ کاتێک ده‌چێته‌ ده‌ر، ده‌رگا له‌سه‌ر هه‌تاو داده‌خات. ڕۆژێک ژنێکی دراوسێی سوێدی له‌ ده‌رگای ماڵی هه‌تاو ده‌دات که‌ سه‌باره‌ت به‌ ڕووداوه‌کانی شه‌وی ڕابردووی ماڵی ئه‌وان پرسیار بکات. هه‌تاو له‌ درزی ده‌رگاکه‌وه‌ هه‌رچۆنێک بێت ژنه‌ تێده‌گه‌یه‌نێت که‌ مێرده‌که‌ی لێی داوه‌ و له‌ ماڵدا زیندانی کردووه‌. به‌ یارمه‌تیی ژنه‌ سویدییه‌که‌، ده‌زگا پێوه‌ندیداره‌کانی سویدی ده‌گه‌نه‌ جێ و هه‌تاو بۆ ناوه‌ندێکی ژنان ده‌گوێزنه‌وه‌. دوای ماوه‌یه‌ک، له‌ شارێکی تر، له‌ نه‌خۆشخانه‌یه‌ک وه‌ک گه‌سکلێده‌رێک ده‌ست به‌کار ده‌کات. ئه‌و ئێستا ناوی خۆی گۆڕیوه‌ و به‌ شیرین بانگی ده‌که‌ن. ئه‌و حآڵی باشه‌ و له‌وه‌ی دڵخۆشه‌ که‌ کار ده‌کات و پاره‌ بۆ دایکی ده‌نێرێته‌وه‌. لێره‌ له‌ ناوه‌ندی ژناندا له‌گه‌ڵ دوو ژنی تری کورد که‌ ئه‌وانیش له ‌ده‌ستی مێرده‌کانیان ڕایان کردووه‌، ئاشنایه‌تی په‌یدا ده‌کات و دواتر له‌ گه‌ڵیان ده‌بێت به‌ هاوڕێ. یه‌ک له‌م ژنانه‌ ناوی شارایه‌ که‌ له‌ سوید گه‌وره‌ بووه‌ و پێشتر دایک و باوکیشی بۆی خراپ بوون‌ و دواتر شووه‌که‌شی به‌رده‌وام لێی ئه‌دات. شارا، مناڵه‌ بچکۆلانه‌که‌ی، ده‌ریاشی له‌گه‌ڵدایه‌. ژنه‌که‌ی تریش ڕێزانه‌ که‌ مێردی به‌ پیاوێکی له ‌خۆی به‌ته‌مه‌نتر کردووه‌ که‌ دوو مناڵی هه‌یه‌ و هۆی مێردکردنیشی به‌م پیاوه‌ ته‌نیا ئه‌وه‌ بووه‌ که‌ وه‌ک زۆر کچه‌ کوردی تر ویستوویه‌ له‌ ئوروپا بژیت.

شیرین عاشقی دکتۆرێکی سویدی ده‌بێت به‌ نێوی هانس که‌ ژن و سێ مناڵی هه‌یه‌. شیرین له‌به‌ر ئه‌م ئه‌ڤینه‌ ناڕاحه‌ته‌ و پێیوایه‌ ده‌بێته‌ هۆی تێکدانی ژیانی خێزانێک. به‌ڵام هانس به‌ دڵ و گیان شیرینی خۆش ده‌وێت و دوای ماوه‌یه‌ک ژن و مناڵه‌کانی به‌جێ ده‌هێڵێت و به‌یه‌که‌وه‌ له‌ ئاپارتمانێکدا ده‌ژین. سارای ژنی هانس به‌م کاره‌ زۆر تێک ده‌چێت و به‌ هه‌موو جۆرێک هه‌وڵ ده‌دات هانس بگێڕێته‌وه‌ سه‌ر ژیانی پێشووی خۆی. سارا پۆلیسێکی نهێنی به‌کرێ ده‌گڕیت بۆ ئه‌وه‌ی بزانێت که‌ هانس و شیرین له‌ کوێ ده‌ژین. شه‌وێک سارا که‌ ده‌زانێت هانس له‌ماڵ نییه‌ ده‌چێت بۆ ماڵیان. ئه‌و مێردی پێشووی شیرینیشی له‌گه‌ڵه‌. شارا هه‌ڕه‌شه‌ له‌ شیرین ده‌کات که‌ واز له‌ هانس بێنێت بۆ ئه‌وه‌ی بگه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر ماڵ و حاڵی خۆی، ئه‌گینا ئه‌و شیرین ده‌کوژێت. ئه‌و حه‌وتوویه‌ک مۆڵه‌ت ده‌دات به‌ شیرین. دواتر سارا دیسان له‌ کاتێکدا که‌ هانس له‌ ماڵ نییه‌ دێته‌وه‌ لای شیرین و چه‌ند دێڕێکی پێده‌نووسێت که‌ ئه‌و هانس به‌جێ ده‌هێڵێت و به ‌زۆر شیرین له‌گه‌ڵ خۆی ده‌بات و له‌ شوێنێکدا تا ماوه‌یه‌ک ده‌یشارێته‌وه‌. دواتر مه‌جبووری ده‌کات که‌ ناسنامه‌ی خۆی بگۆڕێت. ئێستا شیرین دیسان بووه‌ته‌وه‌ هه‌تاو و له‌ شارێکی تر له‌ باکووری سوید ده‌ژیت و سارا ته‌نانه‌ت ئیشیشی بۆ دۆزیوه‌ته‌وه‌. هه‌موو ئه‌م کارانه‌ به‌شێوه‌یه‌کی نهێنی ده‌کردرێن و سارا هه‌ڕه‌شه‌ له‌ هه‌تاو ده‌کات ئه‌گه‌ر بێتوو ئه‌م نهێنییانه‌ بدرکێنێت ئه‌و هه‌م هه‌تاو و هه‌میش هانس ده‌کوژێت. هه‌تاو له‌به‌ر ئه‌ڤینی هانس هه‌موو شتێک به‌ قسه‌ی سارا ده‌کات.

له‌و لاوه‌ هانس زۆر نیگه‌رانی شیرینه‌ و هه‌رچی لێی ده‌گه‌ڕێت نایدۆزێته‌وه‌. هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ نابێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و بگه‌ڕێته‌وه‌ لای سارا. ئێستا هه‌تاو له‌ باکووری سوید ده‌ژیت و پێده‌زانێت که‌ زگی له‌ هانس پڕه‌. کچه‌ گه‌وره‌که‌ی سارا، کاتارینا، ئاگای له‌ هه‌موو پیلانه‌کانی دایکی هه‌یه‌، به‌ڵام هیچ شتێک نادرکێنێت. تا ئه‌و جێگایه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر چاره‌نووسی دوو ژنه‌که‌ی تر، ڕێزان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ کوردستان و له‌گه‌ڵ پیاوێک زه‌ماوه‌ند ده‌کات بۆ ئه‌وه‌ی دواتر پیاوه‌که‌ش بتوانێت بێت بۆ سوید. ڕێزان ئێستا گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ سوید و چاوه‌ڕوانی هاتنی مێرده‌ تازه‌که‌یه‌تی. شارا ده‌چێته‌وه‌ لای مێرده‌که‌ی. ڕۆژێک هه‌تاو له‌ ڕۆژنامه‌یه‌کدا هه‌واڵی خۆکوشتنی شارا ده‌خوێنێته‌وه‌. به‌ڵام هه‌موو شتێک وا ده‌نوێنێت که‌ شارا به ‌ده‌ست باوکی و مێرده‌که‌ی کوژراوه‌.

ئه‌مه‌ کورته‌ی ته‌ون و ڕایه‌ڵی ڕۆمانی ژنه‌. ئه‌م ڕۆمانه‌ به‌شێوه‌یه‌کی هاوته‌ریب له‌ دوو ڕوانگه‌وه‌ ده‌گێڕدرێته‌وه: ڕوانگه‌ی هه‌مووشتزانی گێڕه‌ره‌وه‌ که‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ ڕا ڕووداوه‌کان ده‌بینێت، وه‌ ڕوانگه‌ی یه‌که‌م که‌سانه‌ی کاراکتێری سه‌ره‌کی واتا هه‌تاو. له‌ ڕاستیدا ڕۆمانه‌که‌ گێڕانه‌وه‌یه‌کی ساکاره‌ که‌ هه‌ڵوێستی تووندی فێمینیستی پێوه‌ دیاره‌. وه‌ک خوێنه‌ره‌وه‌ مرۆڤ خۆی له‌ فه‌زایه‌کدا ده‌بینێته‌وه‌ که‌ پێشتر ئایدۆلۆژیا بڕیاری کۆتایی داوه‌ و له‌م فه‌زا ئایدۆلۆژیکییه‌دا ژنان مه‌حکومی ئاکاری جنیایه‌تکارانه‌ی پیاوانن. ئه‌وه‌ی که‌ پیاوان له‌م ڕۆمانه‌دا تا ڕاده‌یه‌کی زۆر ونن و ئێمه‌ ته‌نیا به‌هۆی گێڕانه‌وه‌ی ژنان له‌ کرده‌وه‌کانیان ئاگادار ده‌بین، بووه‌ته‌ هۆی جۆرێک‌ له‌ تاکده‌نگی له‌م ڕۆمانه‌دا. ئه‌گه‌ر مه‌جالی ئاخافتن به‌ پیاوه‌کان درابا، بێگومان ڕۆمانه‌که‌ ده‌بووه‌ خاوه‌نی چه‌ندده‌نگییه‌ک که‌ سه‌رکه‌وتنی ڕۆمانه‌که‌ی ده‌سته‌به‌ر ده‌کرد. له‌بیرمان بێت له‌ هه‌مووی ڕۆمانه‌که‌دا ئێمه‌ ته‌نانه‌ت له‌ نێوی پیاوه‌کان، جگه‌ له‌ هانس، ئاگادار ناکرێین. ئه‌گه‌ر زۆر ڕۆمانی کوردیی نووسراوی پیاوان له‌ ئاست ئاماده‌بوونی ژن له‌ گێڕانه‌وه‌کانیاندا بێده‌نگن، لێره‌دا ئێمه‌ تووشی ڕه‌وتێکی به‌پێچه‌وانه‌ین و ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی یه‌کلایه‌نه‌بوونی ئه‌م ڕۆمانانه‌ و به‌دووربوونیان له‌ فه‌زایه‌کی پۆلیفۆنیک و دێمۆکراتیک که‌ وه‌ک تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ڕۆمانی سه‌رکه‌وتوو سه‌یر ده‌کرێن. پێناسه‌ی هه‌ڵسوکه‌وتی هه‌تاو و هانس له‌گه‌ڵ یه‌کتردا ده‌توانێ ئه‌و مه‌جاله‌ به‌نرخه‌ بێ که‌ تێیدا جیاوازییه‌کانی پاشخانی کولتوریی ئه‌وان لێکبدرێته‌وه‌. به‌ باوه‌ڕی من ئه‌ڤینی هانس و هه‌تاو، به ‌لانی که‌م له‌ لایه‌ن هانسه‌وه‌، ده‌ربڕی ئاستێکی ئه‌وتۆی ڕۆمانتیکه‌ که‌ زه‌حمه‌ته‌ مرۆڤ له‌ چلۆنایه‌تی و هۆکاره‌کانی ئه‌مجۆره‌ ئه‌ڤینه‌ تێبگات. لێره‌دا مه‌به‌ست ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ شتێکی ئه‌وتۆ ڕاسته‌ یان ناڕاست، ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئایا فه‌زای ڕۆمانه‌که‌ و کرده‌وه‌ و بیری کاراکتێره‌کان، لێره‌دا هانس و هه‌تاو، بنه‌مایه‌کی ئه‌وتۆ ده‌ده‌ن به‌ خوێنه‌ره‌وه‌ که‌ بتوانێ له‌ ڕه‌وتی ڕووداوه‌کاندا لۆجیکێکی داستانی ببینێت؟ ئایا هه‌تاو به‌ پاشخانی کولتورێکی ڕۆژهه‌ڵاتییه‌وه‌ توانیوێتی سه‌رنجی هانس ڕاکێشێت یان ئایا ئه‌وه‌یکه‌ له‌ هه‌موو ڕۆمانه‌که‌دا ئێمه‌ لادانێکی هه‌تاو له‌ شێوه‌ ئه‌ڤینی ڕۆژهه‌ڵاتی نابینین(بۆ نموونه تۆ قه‌ت شاهیدی باوه‌ش یان ماچێکی ئه‌م دوو ئه‌وینداره‌ سووتاوه‌ نابی) نابێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌ڤینی هانس به‌ هه‌تاو وه‌ک دیارده‌یه‌کی ڕۆژهه‌ڵاتخوازانه‌ بنرخێنین؟ هه‌رچی هه‌یه‌ هه‌تاو نه‌یتوانیوه‌ سنووره‌کانی نێوان ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژاوا ده‌رباز بکات و ڕه‌نگه‌ ده‌سته‌وه‌ستانی و بێده‌سه‌ڵاتیشی له‌ ئاست ئاکاره‌ ناحه‌زه‌کانی سارا هه‌ر ئه‌م ڕاستییه‌ بێت. مرۆڤ ده‌کرێ پرسیار بکات ئه‌م پێوه‌ندییه‌ له‌گه‌ڵ هانس چ کارتێکه‌رییه‌کی کردووه‌ته‌ سه‌ر که‌سایه‌تیی هه‌تاو؟ ڕۆمانه‌که‌ له‌م باره‌وه‌ بێده‌نگه‌ و هه‌تاو ته‌نانه‌ت جارێکیش یادێک له‌ ئاواتی گه‌وره‌ی خۆی، درێژه‌ پێدان به‌ خوێندن، ناکاته‌وه‌. له ‌ڕاستیدا، هه‌تاو له‌باتی ئه‌وه‌یکه‌ بکه‌رێک (subject) بێت، ئه‌و بوونه‌وه‌ره‌یه‌ که‌ پتر به‌هۆی بای ڕووداوه‌کان ده‌شه‌کێته‌وه‌.

ئه‌گه‌رچی ڕۆمانه‌که‌ به‌گشتی تایبه‌تمه‌ندییه‌کی ڕێئالیستانه‌، به‌ مانای په‌یڕه‌وی له‌و شته‌ی که‌ پێیده‌ڵێن واقیعی ژیان، هه‌یه‌، به‌ڵام له‌ دوو بواردا تۆوگه‌لی سورڕێئالیستی تێکهه‌ڵکێشی ئه‌م گێڕانه‌وه‌یه‌ ده‌کرێن: ئه‌وه‌یکه‌ کچێکی مناڵی وه‌ک ده‌ریا به ‌شێوه‌ی مرۆڤێکی گه‌وره‌ به‌ته‌نیا له‌گه‌ڵ هه‌تاودا قسه‌ ده‌کات و ئه‌و له‌ نهێنێکانی دایکی ئاگادار ده‌کاته‌وه‌، وه‌ ئه‌وه‌یکه‌ باوکی هه‌تاو له‌ کاتی پێویستیی هه‌تاو به‌ یارمه‌تی، دێته‌ به‌رچاوی و ڕاز و نیازی له‌گه‌ڵدا ده‌کات، به‌زه‌حمه‌ت له‌گه‌ڵ تایبه‌تمه‌ندیی سه‌ره‌کیی ڕۆمانه‌که‌ که‌ پتر له‌ گێڕانه‌وه‌یه‌کی ڕێپۆرتاژییانه‌ ده‌چێت، یه‌کانگیر ده‌بێت. پێناسه‌ی کاراکتێره‌کان سه‌رکه‌وتوو نییه‌ و له‌جیاتیان ئێمه‌ پتر به‌ره‌وڕووی دوو تیپی خێر و شه‌ڕ، ژن و پیاو ده‌بینه‌وه‌. ئه‌گه‌رچی من پێموا نییه‌ که‌ پێوانه‌کانی سه‌رکه‌وتوویی گێڕانه‌وه‌یه‌ک وێکچوویییه‌ک بێت له‌نێوان ڕووداوه‌کانی گێڕانه‌وه‌که‌ و ڕاستییه‌کانی کۆمه‌ڵگا، به‌و شێوه‌ی ئێمه‌ له‌ ژیانی ڕۆژانه‌دا ده‌یانبیستین یان ده‌یانبینین، به‌ڵام، ئه‌گه‌ر جیهانی ڕۆمان سه‌ربه‌خۆ نه‌بێت و پێکهاته‌کانی تایبه‌ت به‌ خۆی بونیاد نه‌نێت، خوێنه‌ره‌وه هه‌رده‌م تووشی ڕاڕاییه‌ک ده‌بێت که‌ تۆ بڵێی ئه‌مه‌ ڕاست بێت؟ تۆ بڵێی شێوه‌ پێناسه‌ی ئه‌ڤینی هه‌تاو و هانس، کرده‌وه‌ پۆلیسییه‌کانی سارا له‌ کۆمه‌ڵگایه‌کی وه‌ک سویددا دروست وێنا کرابن؟ گرفته‌که‌ لێره ‌دایه‌ که‌ نووسه‌ر له ‌جیاتی خوڵقاندنی جیهانێک که‌ تێیدا کاراکتێره‌کان بتوانن بۆ خۆیان له‌ ڕێگای کرده‌وه‌ و ئاخافتنه‌کانیان گوزاره‌ له‌ خۆیان بکه‌ن، هه‌وڵێکی میکانیکی ده‌دات بۆ ده‌سته‌مۆکردن و ئافراندنی ڕووداوه‌کان له‌سه‌ر بناغه‌ی داخوازییه‌ ئایدۆلۆژیکییه‌کان و ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی بێبه‌ریبوونی ڕۆمانه‌که‌ له‌ پاشخانێکی فراوانتر و قوڵتر له‌مه‌ڕ جیهانێکی گێڕانه‌وه‌یی سه‌ربه‌خۆ و پرسه‌ جۆراوجۆره‌کانی. ڕه‌نگه‌ ته‌سلیمبوونی هه‌تاو به‌ پلانه‌کانی سارا و مانه‌وه‌ی له‌ شوێنێکی نادیار و وه‌جوابنه‌هاتن له‌ ئاست چاره‌نووسی خۆیدا ده‌ربڕی ئه‌و ڕاستییه‌ بێت که‌ ژنانی کورد له‌ بێده‌نگییه‌کی پڕمه‌ترسیدا ده‌ژین و ده‌نگیان به‌ هیچ کوێ ڕاناگات.

له‌ دابه‌شکردنه‌ جۆراوجۆره‌کانی ڕۆمان به‌سه‌ر چه‌شن و شێوه‌ی جیاوازدا، ڕوانگه‌یه‌ک ڕۆمان به‌ دوو جۆری ڕۆمانی چلۆنایه‌تی (quality) و ڕۆمانی گه‌له‌ری (popular) دابه‌ش ده‌کات. ئه‌گه‌ر ڕۆمانی چلۆنایه‌تی به‌ تایبه‌تمه‌ندیی به‌رزی ئه‌ده‌بی، هزری، زمانی، ڕه‌سه‌نی، نامۆیی، ڕاڤه‌یی و هتد پێناس ده‌کردرێت، ڕۆمانی گه‌له‌ری به‌ گشتپه‌سه‌ندی، ساکاری، لاساییکردنه‌وه‌، خافڵاندن، سه‌رگه‌رمکردن و هتد ده‌ناسێندرێت. له‌ ڕۆژگاری ئه‌مڕۆدا ڕێژه‌ی ڕۆمانگه‌لێک که‌ تایبه‌تمه‌ندیی جۆر‌ی دووهه‌میان هه‌یه، له‌ وڵاتانی ڕۆژاواییدا و له‌م دواییانه‌شدا له‌ وڵاتانی وه‌ک تورکیا و ئێراندا،‌ زۆره‌.[34] هۆکاره‌کانی له ‌بره‌ودابوونی ئه‌م چه‌شنه‌ ڕۆمانگه‌له‌ له‌ ڕۆژاوا و له‌ وڵاتێکی وه‌ک ئێراندا زۆرن، و لێره‌دا من ناچمه‌ سه‌ر ئه‌م باسه که‌ بۆچی ڕۆمانگه‌لی له‌م چه‌شنه‌ له‌ ناو کورداندا هێشتا هه‌بوونێکی به‌رچاویان نییه‌[35]. به‌ بڕوای من ڕۆمانی ژن له‌ خانه‌ی ڕۆمانی گه‌له‌ریدایه ‌و ئه‌مه‌ش شتێکی نائاسایی نییه‌. ئه‌م جۆره‌ ڕۆمانانه‌ خوێنه‌ره‌وه‌ی خۆیان هه‌یه‌ و زۆر جاران به‌ چه‌ندین جار چاپ ده‌بنه‌وه‌. سه‌ره‌ڕای هه‌موو شتێک ڕۆمانی ژن هه‌ر وه‌ک ناوه‌که‌ی خۆیا ده‌کات ڕۆمانێکه‌ که‌ خۆ له ‌قه‌ره‌ی یه‌ک له‌ گرنگترین باسه‌کانی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ی کۆمه‌ڵگای کوردی ده‌دات که ‌پرسی ژنه‌. ئه‌گه‌ر جینایه‌ته‌کانی ئه‌م چه‌ند ساڵه‌ی ڕابردوو ته‌نیا له‌ وڵاتی سوێد بخه‌ینه‌ به‌رچاو، ده‌بینین که‌ چۆن کورد و کوشتنی نامووسی له‌م وڵاته‌دا بوونه‌ته‌ هاومانا، گرنگی ده‌ستپێشخه‌ریی له‌م چه‌شنه‌مان پتر بۆ ده‌رده‌که‌وێت. به‌ڵام ئه‌گه‌ر ئه‌م تاوانه‌ گه‌وره‌ کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ له‌ ئاستی کۆمه‌ڵایه‌تی و کولتوریدا پێویستی به کرده‌وه‌گه‌لی ڕادیکاڵ هه‌یه‌، له‌ ئاستی هونه‌ریدا ئه‌رکێکی گه‌وره‌ ده‌که‌وێته‌ سه‌رشانی هونه‌رمه‌ند. وێده‌چێت که‌ پرسی ژن، هێشتا ده‌بێت چاوه‌ڕوانی ورده‌کارییه‌کانی ئافراندنێکی هونه‌ریی بێت که‌ هه‌موومان له‌ گێژاوی ئه‌ندێشه‌ی نگریسی باوکمه‌زنی‌ ڕزگار کات. ژن به‌ ته‌رکیزی له‌سه‌ر ژن هه‌نگاوێکه‌ سه‌ره‌تایی، به‌ڵام پیرۆز.

n ئه‌ڵوه‌ن

ئه‌ڵوه‌ن ناوی یه‌که‌م ڕۆمانی ئه‌حلام مه‌نسووره‌ که‌ ساڵی 2004 له‌ لایه‌ن ده‌زگای چاپ و بڵاوکردنه‌وه‌ی ئاراس له‌ هه‌ولێر چاپ کراوه‌. ڕۆمانه‌که‌ 206 لاپه‌ڕه‌یه‌ و له ‌لایه‌ن نووسه‌ره‌وه‌ پێشکه‌ش به‌ ڕۆماننووس محه‌مه‌د موکری کراوه‌.

گێڕه‌ره‌وه‌ که‌ وێده‌چی خودی نووسه‌ر بێت له ‌ناو کتێب و ده‌فته‌ر و گۆڤاره‌کانیدا خه‌ریکی گه‌ڕانه‌ له‌ شتێک که‌ خۆشی نازانێ چییه‌. به‌ هه‌ڵکه‌وت تووشی وێنه‌یه‌کی کۆن ده‌بێت که‌ تێیدا مناڵێکی پێپه‌تی، چڵکن و قژبژ ده‌ستی ئافره‌تێکی قه‌ڵه‌وی گرتووه‌. مه‌زه‌نه‌ ده‌کرێ که‌ ته‌مه‌نی وێنه‌که‌ 23-24 ساڵ بێ. به‌ بینینی ئه‌م وێنه‌یه‌ گێڕه‌ره‌وه‌ ده‌چێته‌وه‌ ناو بیره‌وه‌رییه‌کانی دونیای مناڵیی خۆی و ئیتر گێڕانه‌وه‌که‌ ده‌ست پێده‌کات. له‌ کۆتایی ڕۆمانه‌که‌دا ڕێکه‌وتی 1980 واتا کاتی ته‌واوبوونی نووسینه‌که‌ ده‌ستنیشان کراوه‌. به‌و پێیه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م ڕێکه‌وته‌ به‌ زه‌مه‌نی نووسینی ڕۆمانه‌که‌ دابنێن و ته‌مه‌نی وێنه‌که‌ حیساب که‌ین، ڕووداوه‌کان ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ ساڵی 1956، یاخود ڕاستتر بڵێین په‌نجاکانی سه‌ده‌ی ڕابردوو. هه‌روه‌ها ئاماژه‌ به‌ ڕوودادوێکی مێژووییش له‌ ناو ڕۆمانه‌که‌دا، شۆڕشی چوارده‌ی ته‌مووزی 1958، سه‌رده‌می ڕووداوه‌کان و زه‌مه‌نی ڕۆمانه‌که‌ ده‌ستنیشان ده‌کات. شوێنی ڕۆمانه‌که‌ به‌ گوێره‌ی ئاماژه‌ ڕاسته‌وخۆیه‌کانی نووسه‌ر خانه‌قینه‌.

ده‌کرێ بڵێین ناوه‌رۆکی سه‌ره‌کیی ڕۆمانه‌که‌ باسی ژنێکه‌ به‌ ناوی ئامه‌ڕه‌ش که‌ دایه‌نی له‌یلای مناڵ بووه‌ و هه‌ر له‌ ڕوانگه‌ی له‌یلاشه‌وه‌ پێناسه‌ی ئامه‌ڕه‌ش ده‌کرێ. ئامه‌ڕه‌ش وه‌ک کاراکتێری سه‌ره‌کیی ڕۆمانه‌که‌ به‌شی زۆری گێڕانه‌وه‌که‌ی به‌ خۆی ته‌رخان کردووه‌. که‌سایه‌تیی ئامه‌ڕه‌ش ئێستاش دوای 23-24 ساڵ کارتێکه‌رییه‌کی ئه‌وتۆی له‌سه‌ر له‌یلا هه‌یه‌ که‌ به‌ قسه‌ی خودی له‌یلا له‌ نووسین نایه‌ت. ئامه‌ڕه‌ش تلیاکییه‌، دایکی سێ کچه‌، هاوسه‌ری حاجی بیسمیللایه‌ و هه‌موو کاتێک له‌ هه‌موو شوێنێک حازره‌. کارتێکه‌ریی له‌سه‌ر ئه‌کبه‌ری پۆلیس‌ که‌ ئیشی کوشتنی سه‌گه‌کانه‌، ئه‌وه‌نده‌ زۆره‌ که‌ وازی پێ له‌م خوویه‌ بێنێت و دواتر ببێت به‌ گۆرهه‌ڵکه‌ن. ئامه‌ خودای مێهره‌بانی و سه‌ربه‌خۆیی و خۆبه‌خشییه‌. ئاگای له‌ ڕازی هه‌مو که‌س هه‌یه‌. جێی متمانه‌ی هه‌موو که‌سه‌. هه‌ر ژنان خۆشیان ناوێ و به‌غیلی پێده‌به‌ن و ته‌نانه‌ت جاری وا هه‌یه‌ به ‌یه‌که‌وه‌ کۆ ده‌بنه‌وه‌ و بڕیاری شاربه‌ده‌رکردنی ئامه‌ ده‌ده‌ن. ئه‌و سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی که‌ دۆستی هه‌ژارانه‌، دوای شۆڕش که‌ خه‌ڵک هێرش ده‌به‌نه‌ سه‌ر حه‌سه‌ن ئاغا، دڵسۆزی بۆ ئه‌ویش ده‌کات و ناهێڵێت خه‌ڵک تۆڵه‌ی لێبستێننه‌وه‌. ئامه‌ ئاشتیخوازه‌. له‌ ده‌رد‌ و غه‌می ئه‌م دونیایه‌ په‌نا بۆ تلیاک ده‌بات. ئامه‌ مناڵانی "زۆڵ" له‌به‌ر کچان و ژنانێک که‌ پیاوان ده‌ستدرێژییان لێکردوون، ده‌بات. به‌ هانای ئه‌و کچانه‌وه‌ ده‌چێت که‌ ده‌ستدرێژییان لێکراوه‌ و چاره‌یان بۆ ده‌دۆزێته‌وه‌. پیاوانی بێ ژن و بێوه‌ژنان یارمه‌تیی لێوه‌رده‌گرن که‌ هاوسه‌رێک بۆخۆیان بدۆزنه‌وه‌. ئامه‌ ته‌نانه‌ت له‌ سه‌رده‌می شۆڕشیشدا سه‌ر به‌ هیچ کۆمه‌ڵ و ده‌سته‌یه‌کی سیاسی نییه‌ و خه‌ڵک به‌ تێکڕایی خۆشیان ده‌وێت. له‌یلا‌ که‌ وێده‌چی له‌ کاتی ئه‌م وێنه‌یه‌دا کچێکی هه‌شت نۆ ساڵانه‌ بووبێت له‌گه‌ڵ دایک و باپیری ده‌ژیت و باوکیشی له‌ نه‌وتخانه‌ کار ده‌کات و ته‌نیا حه‌وتووی جارێک دێته‌وه‌ لایان. ژیانی ئابوورییان به‌ نیسبه‌ت دراوسێکانیان باشه‌ و وه‌ک ده‌ڵێن به‌ڕه‌ی خۆیان به‌ جوانی له‌ ئاوێ ده‌ردێنن.

له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌ ده‌کرێ ئاماژه‌ به‌م چه‌ند خاڵه‌ی خواره‌وه‌ بکردرێ: گێڕانه‌وه‌که‌ به‌ زاراوه‌ی کوردیی ناوین (سۆرانی)یه‌ و دیالۆگه‌کان به‌ گشتی به‌ زاراوه‌ی خانه‌قینین، واتا هه‌رکاتێک گێڕه‌ره‌وه‌ ڕووداوه‌کان به‌ زمانی خۆی ده‌گێڕێته‌وه‌ ئێمه‌ گوێمان له‌ سورانییه‌کی پاراو ده‌بێت، به‌ڵام له‌ گوزارشتی ڕاسته‌وخۆی ئاخافتنی کاراکتێره‌کاندا، زاراوه‌ی ئه‌وان واتا زاراوه‌ی خانه‌قینی به‌کار هاتووه‌ و له‌ چه‌ند شوێنیشدا زمانی تورکمانی که‌ زمانی هێندێک له‌ که‌سه‌کانی ڕۆمانه‌که‌یه‌ که‌ڵکی لێوه‌رگیراوه‌ و یه‌ک دوو جاریش زمانی عه‌ڕه‌بی ده‌کار هاتووه‌. گێڕه‌ره‌وه‌ هیچ سانسۆری له‌سه‌ر زمانی کاراکتێره‌کانی دانه‌ناوه‌ و ڕاسته‌وخۆ قسه‌کانی ئه‌وانی گێڕاوه‌ته‌وه‌، هه‌ربۆیه‌ له‌ زۆر شوێنی ڕۆمانه‌که‌دا گوێمان له‌ گه‌لێک جنێو و قسه‌ی ناشیرین ده‌بێت که‌ له‌ که‌متر ڕۆمانی کوردیدا شتێکی له‌م چه‌شنه‌ ده‌بینده‌رێ. ده‌کرێ بگوترێ که‌ زۆرینه‌ی ئه‌و که‌سانه‌ی له‌ ڕۆمانه‌که‌دا به‌شدارن سه‌ر به‌ چینی هه‌ژارن و به‌مجۆره‌ لایه‌نی چینایه‌تیی ڕۆمانه‌که‌ زۆر زه‌قه‌. له‌ هه‌مان کاتدا زۆربه‌ی زۆری کاراکتێره‌کان خاوه‌نی ئاکاری ناحه‌زن و لایه‌نی نێگاتیڤی که‌سایه‌تییه‌کان زۆر به‌ به‌رجه‌سته‌یی نیشان دراوه‌. ده‌ستد‌رێژی له‌ ژنان ده‌کرێ وه‌ک تێمای سه‌ره‌کیی ئه‌م ڕۆمانه‌ ده‌ستنیشان بکرێت. له‌ ڕه‌وتی گێڕانه‌وه‌که‌دا پتر له‌ ده‌ ده‌ستدرێژی پیاوان له‌سه‌ر‌ ژنان باسکراوه‌ و بێده‌ره‌تانیی ژنان له‌ ئاست زوڵم و زۆری پیاوان له‌ زۆر شوێنی ڕۆمانه‌که‌ خۆی ده‌رده‌خات (زێنه‌ب، لوتفیه‌، فاته‌، مه‌لیحه‌، مه‌ریه‌م، میمی، سه‌عدیه‌، فه‌یمه‌، ژنی شه‌فه‌ شه‌ل و...).

حه‌سه‌ن ئاغا ئه‌و که‌سه‌یه‌ که‌ گرێدراوی به‌شێکی زۆری ڕۆمانه‌که‌یه‌. له‌ ڕاستیدا ده‌وڵه‌مه‌ندیی حه‌سه‌ن ئاغا له‌ به‌رامبه‌ر هه‌ژاریی زۆربه‌ی زۆری کاراکتێره‌کانی ڕۆمانه‌که‌دا، لایه‌نێکی چینایه‌تیی به‌هێزی به‌ ڕۆمانه‌که‌ به‌خشیوه‌. حه‌سه‌ن ئاغا که‌ خاوه‌نی زه‌وی و سامانێکی زۆره‌، چوار ژنی هه‌یه‌ (له‌ شوێنێکدا ده‌گوترێ پێنج ژن – ل. 166) و له‌ زوڵم و زۆرداریدا هیچ سنوورێکی نه‌هێشتووه‌ته‌وه‌. له‌ لایه‌ک ڕا له‌گه‌ڵ قاچاغچی و پیاوخراپاندا تێکه‌ڵاوه‌ و له‌ لایه‌کیش ڕا هاوکاری جێی متمانه‌ی پیاوانی حکومه‌ته‌. ده‌ستدرێژی له‌ زۆر ژنان کردووه‌، ته‌نانه‌ت له‌ ژنبرای خۆی (مه‌ریه‌م، که‌ به‌دوای ئه‌م ده‌ستدرێژییه‌ی حه‌سه‌ن ئاغا، خۆی ده‌کووژێت)، له‌ کارکه‌ره‌کانی خۆی و ڕه‌نگه‌ لاتان سه‌یر بێ دوای کوشتنی کوڕی خۆی (عه‌لی– وه‌ختی خۆی حه‌سه‌ن ئاغا ده‌ستدرێژی له‌ دایکی عه‌لی کردووه‌ و له‌ ڕاستیدا عه‌لی کوڕی ئه‌وه‌) زێنه‌بی خۆشه‌ویستی ئه‌و له‌ خۆی ماره‌ ده‌کات. دواتر زێنه‌بیش له ‌لایه‌ن حه‌میدی کوڕی حه‌سه‌ن ئاغاوه‌ ده‌ستدرێژی لێده‌کرێ، هه‌ڵبه‌ت دوای شوڕش و زه‌مانێک که‌ حه‌سه‌ن ئاغا توانایی و ده‌سترۆیشتوویی جارانی نه‌ماوه‌، وه‌ له ‌ئه‌نجامدا زێنه‌ب خۆی ده‌کووژێت. حه‌سه‌ن ئاغا سه‌عیدی براشی ده‌رمانداو ده‌کات. کوشتن له‌م ڕۆمانه‌دا تێمایه‌که‌ که‌ هه‌رده‌م خوێنه‌ره‌وه‌ تووشی دێت. حه‌سه‌ن ئاغا خۆی ده‌کووژێت، مچه‌ به‌دوای کوشتنی دایکی خۆی و ئامه‌دا خۆشی ده‌کووژێت. زێنه‌ب خۆی ده‌کووژێت. حه‌سه‌ن ئاغا نوریی ده‌کووژێت. مه‌جه تورشیچی‌ خۆی ده‌کووژێت. سه‌عدیه‌ی کچی ئامه‌ خۆی ده‌کووژێت. مه‌جه‌ قومسێر ده‌کووژرێت. ژماره‌ی کاراکتێره‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌ (له‌ ڕاستیدا سه‌خته‌ بگوترێ کاراکتێر، دروستتر ئه‌وه‌یه‌ بلێین ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ له‌ ڕۆمانه‌که‌دا ده‌رده‌که‌ون) یه‌کجار زۆرن. له‌ ڕاستیدا له‌یلا تیشکی خستووه‌ته‌ سه‌ر هه‌موو دراوسێکانی خۆیان و ته‌نانه‌ت هێندێک له‌و خه‌ڵکانه‌ی هاتوچۆی مزگه‌وتی نزیک ماڵی وان ده‌که‌ن و زۆر که‌سی تر که‌ له‌ خانه‌قین ده‌ژین. ئه‌مه‌ یه‌ک له‌و خاڵانه‌یه‌ که‌ گرفتی بۆ ڕۆمانه‌که‌ سازکردووه‌، چونکی مرۆڤ پێوه‌ندیی و تێکه‌ڵاوییه‌کی ئه‌وتۆ له‌ ناو که‌سه‌کاندا نابینێ. به‌پێچه‌وانه‌ی زۆربه‌ی ڕۆمانه‌ کوردییه‌کان ئه‌م ڕۆمانه‌ لایه‌نی سیاسی زۆر که‌مه‌ و ده‌کرێ بڵێن هه‌ر له‌ سیاسه‌ت بێبه‌رییه‌. له‌ هه‌مووی ڕۆمانه‌که‌دا ڕووداوێکی سیاسی (چوارده‌ی ته‌مووز) ئاماژه‌ی پێکراوه‌ و هه‌ڵبه‌ت ئه‌ویش چۆن خودی ڕووداوه‌که‌ کوتوپڕ و له‌ناکاوڕا بوو، له‌ ڕۆمانه‌که‌شدا کوتوپڕ و له‌ناکاوڕا دێته‌ ئاراوه‌ و به ‌زه‌حمه‌ت ده‌کرێ له‌ کۆی گێڕانه‌وه‌که‌ ببه‌سترێته‌وه‌. به‌شداریی ئامه‌ش له‌ خه‌تی پێشه‌وه‌ی خۆپێشاندانه‌کان و ڕۆڵی پێشه‌نگیی ئه‌و له‌ ماناکردنه‌‌وه‌ی کۆمه‌ڵێک چه‌مکی شۆڕشگێڕی بۆ خه‌ڵکانی تر زۆر له‌ ڕه‌وتی ڕووداوه‌کان بێگانه‌یه‌ و مرۆڤ ناتوانێ به‌ ئاسانی ئه‌م تێکهه‌ڵکێشییه‌ هه‌زم بکات.

پێوه‌ندیی له‌یلا و ئامه‌ و ئه‌ڤینه‌ قوڵه‌که‌ی له‌یلا به‌ ئامه‌ یه‌ک له‌و‌ گرێیانه‌یه‌ که‌ خوێنه‌ره‌وه‌ به‌ ئاسانی تێیناگات، چونکی ڕۆمانه‌که‌ له‌م باره‌وه‌ ناچێته‌ ناو بنجوبنه‌وانی ئه‌م پێوه‌ندییه‌ و مرۆڤ هۆیه‌کانی ئه‌م ئه‌ڤینه‌ بێپایانه‌ نازانێ. ده‌کرێ ئه‌م ڕۆمانه‌ وه‌ک ڕۆمانێکی ڕێئالیزمی کۆمه‌ڵایه‌تی پۆلینه‌ بکرێت که‌ تێیدا ژیانی هه‌ژارانی کۆمه‌ڵگا ده‌بێته‌ ناوه‌ندی سه‌ره‌کیی گێڕانه‌وه‌، به‌ڵام گێڕه‌ره‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ سه‌ر به‌ که‌لێن و قوژبنی کۆڵانه‌کانی شاردا ده‌کێشێت که‌ به‌ وێناکردنی هه‌مه‌لایه‌نه‌ی ژیانی کاراکتێره‌ سه‌ره‌کییه‌کان ڕاناگات. گێڕانه‌وه‌ی ڕێپۆرتاژانه‌ی ڕووداوه‌کان ئه‌و مه‌جاله‌ی له‌ ڕۆمانه‌که‌ ئه‌ستاندووه‌ که‌ ببێته‌ به‌سه‌رهاتی کۆمه‌ڵێک کاراکتێری دیاریکراو له‌ زه‌مه‌ن و شوێنێکی دیاریکراودا. سه‌ره‌ڕای لایه‌نی چینایه‌تی وه‌ک تایبه‌تمه‌ندییه‌کی ئه‌م ڕۆمانه‌، له‌ هێچ شوێنێکدا هه‌ست ناکه‌ی نیشانه‌یه‌ک له‌ به‌ربه‌ره‌کانیی هه‌ژاران له‌ دژی ده‌وڵه‌مه‌ندان و زۆرداران له ‌ئارا دا بێ. بۆ نموونه‌ کاتێ فاته‌، دوای ئه‌وه‌ی حه‌سه‌ن ئاغا ده‌ستدرێژی لێکردووه‌، له‌ قاله‌ی باغه‌وان ماره‌ ده‌کرێت، سرتوخورتێک له‌ نێوان "ڕه‌نجبه‌ره‌کان" په‌یدا ده‌بێ که‌ ئاغا بکووژن و زه‌وییه‌کانی له‌سه‌ر خۆیان دابه‌ش که‌ن. به‌ڵام هه‌ر زوو به‌ بینینی ئاغا ده‌ترسێن و هه‌موو شتێکیان له‌بیر ده‌چێته‌وه‌. به‌گشتی که‌سانی ئه‌م ڕۆمانه‌ مه‌حکووم به‌ ژیانن و به‌ هیچ کلۆنجێک به‌ دوای ده‌ربازبوون له‌م مه‌ینه‌تانه‌ نین که‌ تووشی هاتوون و هه‌ربۆیه‌ش ده‌کرێ ناسنامه‌یه‌کی ناتورالیستیش به‌م ڕۆمانه‌ بدرێت. هه‌ڵبه‌ت لێره‌دا ده‌بێ بڵێم که‌ نووسه‌ر له‌ چه‌ند شوێندا یه‌کجار سه‌رکه‌وتووه‌. ڕۆژی ئاخری ژیانی حه‌سه‌ن ئاغا و ئازارێکی ده‌روونی که‌ ئه‌و به‌ده‌ستییه‌وه‌ ده‌ناڵێ و هه‌ڵسوکه‌وتی له‌گه‌ڵ ئامه‌ و ویستی کوشتنی ئه‌و و له‌ کۆتاییدا کوشتنی خۆی به‌ ئاوێنه‌ی شکاوی ئامه‌ یه‌ک له‌ وێنه‌ سه‌رکه‌وتووه‌کانی ڕۆمانه‌که‌یه‌. که‌سایه‌تی مچه‌ و دوایین کرده‌وه‌ی(کوشتنی ئامه‌، گوتنی ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و حه‌سه‌ن ئاغای کوشتووه‌ و دواجار کوشتنی خۆی) لایه‌نێکی تری سه‌رکه‌وتوویی ڕۆمانه‌که‌یه‌، تا ئه‌و جێگایه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر پێناسه‌کردنی دیوی ناوه‌وه‌ی کاراکتێره‌کان. پێناسه‌ی حه‌سه‌ن ئاغا له‌ کاتی وه‌بیرهاتنه‌وه‌ی جینایه‌ته‌کانی زۆر سه‌رکه‌وتووانه‌یه‌. تاکبێژییه‌کانی له‌ کاتی بڕیاردانی کوشتنی ئامه‌ زۆر جوان وێنا کراون. گفتوگۆی مه‌لیحه‌ له‌گه‌ڵ میمی سه‌باره‌ت به‌ ده‌ستدرێژیی مچه له‌سه‌ر خۆی و تێکه‌ڵاوبوونی ئه‌م به‌سه‌رهاته‌ له‌گه‌ڵ بیره‌وه‌رییه‌کانی میمی که‌ چل ساڵ له‌مه‌وبه‌ر به‌ هه‌مان شێوه‌ ده‌ستدرێژیی لێکراوه‌، یه‌ک له‌سه‌رکه‌وتووترین دیمه‌نه‌ وه‌سفییه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌یه‌. ئه‌م ورده‌کارییانه‌ وا ده‌که‌ن وه‌ک خوێنه‌ره‌وه‌ ئاواته‌خواز بی که‌ ڕۆماننووس له‌ جیاتی په‌رش و بڵاوکردنی بێسنووری ڕووداوه‌کان، ته‌رکیزی له‌سه‌ر ژیانی چه‌ند دانه‌یان کردبا و به‌شێوه‌یه‌کی قووڵتر چووبا ناو هه‌ناوی کاراکتێره‌کان و دیوی ناوه‌وه‌ی ئه‌وانی ده‌رخستبا. لایه‌نی کۆمه‌ڵناسییانه‌ی ڕۆمانه‌که‌ به‌هێزه‌ و ده‌کرێ وه‌ک به‌ڵگه‌یه‌ک بۆ ئاشنابوون له‌گه‌ڵ ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تیی دانیشتوانی خانه‌قین، دابونه‌ریتی ژیانی خه‌ڵک، کولتور، حه‌مام، سینه‌ما، ئایین و هتد که‌ڵکی لێوه‌رگیرێت. ئه‌گه‌ر ڕێئالیزمی کۆمه‌ڵایه‌تی تایبه‌تمه‌ندیی سه‌ره‌کیی ئه‌م ڕۆمانه‌ بێت، ده‌کرێت ئه‌وه‌شی لێ زیاد بکه‌ین که‌ ڕۆمانه‌که‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کی به‌هێزی "گرۆتێسکی" هه‌یه‌. کاتێک مه‌لیحه، به‌دوای ئه‌وه‌ی که‌ له‌ ته‌مه‌نی مناڵیدا ده‌ستدرێژی لێده‌کرێت و دواتر به‌زۆر ده‌درێ به‌ حوسێن قاچاغچی و دواجار ده‌بێته‌ له‌شفرۆش و مێرده‌که‌ی گه‌ووادی ده‌کات، ده‌ڵێت ته‌نیا مه‌لایکه‌ته‌کان نه‌هاتوونه‌ته‌ زگی، ئه‌گینا هه‌موو حاجییه‌کان، مه‌لاکان و فه‌قێکان سه‌ردانیان کردووه‌، مرۆڤ له‌ ئاست ئه‌م هه‌موو نا‌حه‌زییه‌ موچڕکی به‌ له‌شی دادێت. ده‌کرێ بڵێین که‌ سه‌رجه‌م ڕۆمانه‌که‌ وه‌ک بیره‌وه‌رییه‌کانی گێڕه‌ره‌وه‌ (له‌یلا – نووسه‌ر) پۆلینه‌ بکرێت. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌نده‌ به‌ هه‌ستی گێڕه‌ره‌وه‌وه‌ گرێدراوه‌ که‌ مرۆڤ هه‌ست ده‌کات به‌سه‌رهاتێکی ڕاسته‌قینه‌ ده‌خوێنێته‌وه‌. ئه‌ڤینی زۆر و ڕاستگۆیانه‌ی گێڕه‌ره‌وه‌ واده‌کات تۆش جۆرێک له‌ هۆگری بۆ ئامه‌ په‌یدا که‌ی. ڕۆماننووس له‌ کۆتاییدا و به‌دوای ته‌واوبوونی ڕه‌وتی درێژی بیره‌وه‌رییه‌کان، شیعرێکی پڕ له‌ هه‌ست بۆ ئامه‌ ده‌نووسێ و به‌ جوانترین وشه‌ په‌سنی ده‌دات و ئامه‌ ده‌گه‌یه‌نێته‌ لوتکه‌. دواتر ئه‌م دێڕانه‌ش وه‌ک وێنه‌که‌ ده‌دڕێنێت و دوو حه‌بی تریپ ئیزۆل ده‌خوات، "گڵۆپه‌کان ده‌کوژێنێته‌وه‌ و به‌ره‌و جیهانی خه‌ون چاوه‌کانی وێک ده‌نێ.

یه‌ک له‌و گرفتانه‌ی که‌ ده‌بێته‌ که‌مایه‌سییه‌ک بۆ ئه‌م ڕۆمانه‌، گرفتی ڕوانگه‌یه‌. ئێمه‌ ده‌زانین که‌ گێڕه‌ره‌وه‌ به‌هۆی وێنه‌یه‌ک ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر زه‌مه‌نێکی ڕابردوو و له‌ ڕوانگه‌ی یه‌که‌م که‌سیی له‌یلای مناڵه‌وه‌ ڕووداوه‌کان ده‌گێڕێته‌وه‌. ڕوانگه‌یه‌کی له‌م چه‌شنه‌ ده‌بێ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌یکه‌ ئاستی تێگه‌یشتنی گێڕه‌ره‌وه‌ (لێره‌دا له‌یلای هه‌شت نۆ ساڵانه‌) له‌ به‌رچاو بگرێت، ده‌بێ هه‌موو کاتێ به‌ چاو و ئه‌زموونه‌کانی له‌یلا وه‌فادار بێت، به‌ڵام زۆر له‌ به‌سه‌رهاته‌کان له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌زموونی له‌یلان، به‌ واتایه‌کی تر له‌یلا ده‌ستی به‌ ئه‌و ڕووداوانه‌ ڕانه‌گه‌یشتووه‌ که‌ ئێمه‌ ڕاسته‌وخۆ یان ناڕاسته‌وخۆ له‌ زمانی ئه‌وه‌وه‌ بیانبیسین. زۆرێک له‌ ڕووداوه‌کان له‌ بنه‌ڕه‌تدا بیره‌وه‌رییه‌کانی نووسه‌رن که‌ پێوه‌ندییه‌کی ئه‌وتۆیان به‌ ئه‌زموونی له‌یلای مناڵه‌وه‌ نییه‌(ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر له‌یلا مناڵێتی خودی نووسه‌ریش بێت). بۆیه‌ زۆر جاران ئێمه‌ خۆمان له‌به‌ر ده‌م گێڕه‌ره‌وه‌یه‌کی هه‌مووشتزاندا ده‌بینینه‌وه‌ که‌ له‌ ڕه‌هه‌ندێکی سێهه‌م که‌سییه‌وه‌ ڕووداو و به‌سه‌رهاته‌کان ده‌گێڕێته‌وه و هێندێک جاریش ئه‌م گێڕانه‌وه‌یه‌ ده‌بێت به‌ دروشمی ته‌واو و له‌ تایبه‌تمه‌ندیی گێڕانه‌وه‌ ده‌چێته‌ ده‌ر و ده‌بێت به‌ ڕای خودی نووسه‌ر(بۆنموونه‌ بڕوانه‌ پاراگرافی دووهه‌می ل. 136). بۆ خوێنه‌ره‌وه‌ گرنگه‌ که‌ بزانێ سه‌رچاوه‌ی گێڕانه‌وه‌کان چن و بۆیه‌ش کاتێک ئێمه‌ ڕووداوگه‌لێک له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌زموونی له‌یلا ده‌بیسین له‌ خۆمان ده‌پرسین ئه‌و چۆن به‌مه‌ی زانی. هه‌ڵبه‌ت زۆر له‌ ڕووداوه‌کان له‌ کاتی خۆیدا بۆ ئامه‌ گێڕدراونه‌وه‌ و ئێمه‌ له‌ سۆنگه‌ی ئامه‌وه‌ لێیان ئاگادار ده‌بین، به‌ڵام میکانیزمی ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌م شتانه‌ چۆن ده‌گه‌نه‌ گێره‌ڕه‌وه‌، لای خوێنه‌ره‌وه‌ ئاشكرا نییه‌. له‌ ڕاستیدا که‌سایه‌تییه‌کانی ڕۆمان ده‌بێ وا پێناسه‌ بکرێن وک‌ ئه‌وه‌ی هه‌رده‌م له‌ به‌رده‌م دادگا دان و هه‌رچی ده‌یڵێن ده‌بێ به‌ به‌ڵگه‌ی قایمه‌وه‌ بسه‌لمێندرێ و خوێنه‌ره‌وه‌ی وردیش وه‌ک سه‌رۆکی دادگایه‌ که‌ به‌پێی وتار و کرده‌وه‌کانی کاراکتێره‌کان بڕیار له‌سه‌ر ڕاستگۆیی یان درۆزنبوونیان ده‌دات. گرفت ئه‌وه‌یه‌ که‌ مرۆڤ به‌زه‌حمه‌ت ده‌توانێ هه‌ست به‌ بوونی کارتێکه‌ریی و له‌ئارادابوونی هۆکارێتی (cause and effect) له‌ نێوان ڕووداوه‌کاندا بکات. ڕووداوه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌ خاوه‌نی ته‌ونێکی plot)) تۆکمه‌ و ڕێکوپێک نین. خوێنه‌ره‌وه‌ تووشی گرێکوێره‌یه‌کی ئه‌وتۆ نابێ که‌ به ‌شوێن کردنه‌وه‌یدا لاپه‌ڕه‌کانی ڕۆمانه‌که‌ هه‌ڵداته‌وه‌ و بێسه‌برانه‌ و به ‌په‌رۆشه‌وه‌ ڕه‌وتی ڕووداوه‌کان بشۆپێنێ. تۆ وه‌ک خوێنه‌ره‌وه‌ به‌ ده‌گمه‌ن به‌شداری ڕووداوه‌کان ده‌بی و به‌ ده‌گمه‌نتریش هه‌ڵده‌که‌وێ که‌ ئه‌نجامێک بۆ ڕووداوه‌کان پێشبینی بکه‌یت.

n ده‌ره‌نجام

ڕۆمانی کوردی، وه‌ک ژانرێکی سه‌ر به‌ سه‌رده‌می نوێ، به‌ بوون و نه‌بوونییه‌وه‌، به‌ چلۆنایه‌تی و چه‌ندایه‌تییه‌وه‌، مۆرکی هه‌لومه‌رجی کۆمه‌ڵگای کوردی له‌ هه‌موو بارێکه‌وه‌ پێوه‌ دیاره‌. ئه‌گه‌ر ڕۆمانی کوردی چه‌ند ده‌یه‌ دوای نه‌ته‌وه‌کانی دراوسێ پێ ده‌نێته‌ گۆڕه‌پانی ئه‌ده‌بی کوردییه‌وه‌، ده‌بینین که‌ ڕۆماننووسانی کورد به‌ تێکرایی پیاون.[36] شتێکی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ نابێ ئه‌گه‌ر له‌ئارادا نه‌بوونی ڕۆمان به‌ گشتی و ڕۆمانی ژنان به ‌تایبه‌تی وه‌ک پێوه‌رێک بۆ ئاستی گه‌شه‌ی کۆمه‌ڵایه‌تیی کۆمه‌ڵگای کوردی دابنێین. نه‌بوونی به‌رچاوی ڕۆماننووسی ژن له‌ ئه‌ده‌بی کوردیدا ئه‌و ڕاستییه‌ ده‌سه‌لمێنێ که‌ ژنانی ئه‌م کۆمه‌ڵگایه‌ چه‌نده‌ له ‌باری کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ بێده‌‌ره‌تانن و بواری ئه‌زموونکردن و خه‌مڵاندن و ئافراندنی ئه‌ده‌بییان بۆ نه‌ڕه‌خساوه‌. مخابن خوێندنه‌وه‌ی من له‌م ڕۆمانانه‌ ئه‌وه‌ نیشان نادات که‌ هه‌بوونی ئه‌م چه‌ند ڕۆمانه‌ش به‌و مانایه‌یه‌ که‌ ژنان توانیویانه‌ قورسایی باری دابونه‌ریتی دژ به‌ ژن و پیاوسالارانه‌ له‌ زه‌ین و کرده‌وه‌ی که‌سایه‌تییه‌کانی ئه‌م ڕۆمانانه‌ به ‌شێوه‌یه‌کی هونه‌ری به‌رجه‌سته‌ بکه‌ن. ده‌کرێ بڵێین که‌ بایه‌خی سه‌ره‌کیی ئه‌م ڕۆمانانه‌ هه‌ر له‌ ده‌ستپێکبوونیان دایه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌م ڕه‌وته‌ به‌رده‌وام نه‌بێ و په‌ره‌ نه‌گرێ، ڕه‌نگه‌ هه‌ر وه‌ک ئه‌و مه‌ترسییه‌ سه‌ره‌کییه‌ که‌ مرۆڤی کورد له‌ ئاست داهاتووی سیاسیی خۆیدا هه‌یه‌تێ، هه‌ڕه‌شه‌ له‌ هه‌بوونی ئازادانه‌ و سه‌ربه‌خۆیانه‌ی ژنان بکات. هه‌روه‌ها له‌ پۆلینه‌کردنی ڕۆمانی کوردیی ژناندا ده‌بینین که‌ ته‌نیا خاڵی هاوبه‌شیان ئه‌وه‌یه‌ که‌ به‌ده‌ست ژنان نووسراون، ئه‌گینا ئه‌م ڕۆمانانه‌ش وه‌ک ڕۆمانی پیاوان خاوه‌نی تێماگه‌لی جیاواز و شێوازی جیاوازن. له‌م ڕۆمانانه‌شدا، سیاسه‌ت، نه‌ته‌وه‌، ئازار و ده‌ردی گه‌ل زه‌قن و پرسی وڵات و بێناسنامه‌یی پرسێکی سه‌ره‌کییه‌. له‌ هه‌لومه‌رجێکدا که‌ کۆمه‌ڵگای کورد و مرۆڤی کورد هه‌ڵگری دونیایه‌ک چه‌رمه‌سه‌ری و گرفتی ئاڵۆزن، بۆچ نابێت له‌ ئاستی ڕۆمانی ژناندا خاوه‌نی کۆمه‌ڵێک ده‌ق بین که‌ تێیاندا ژنان ئه‌زموونی تایبه‌تی خۆیان گێڕابێته‌وه‌. به‌ بڕوای من زۆر شت بۆ به‌جێهێنانی ئه‌م ئه‌رکه‌ پێویستن: شاره‌زایی له‌ گه‌ڵ که‌ره‌سه‌کانی هونه‌ری ڕۆمان، که‌ڵکوه‌رگرتن له‌ ئه‌زموونی ڕۆماننووسیی ڕۆژاوایی، وه ڕه‌خساندنی هه‌لومه‌رجی له‌باری کۆمه‌ڵایه‌تی. به‌ڵام له‌ هه‌مووی ئه‌وانه‌ گرنگتر وێرانی ژنانه‌ بۆ شکاندنی چوارچێوه‌ داسه‌پاوه‌کان و خه‌مڵاندنی گرفته‌ ئینسانی، نه‌ته‌وه‌یی، جنسی و جۆراوجۆره‌کانی تر‌ به‌ که‌ره‌سه‌ شیاوه‌کانی‌ ئه‌ده‌بی.

خوێندنه‌وه‌ی به‌رهه‌می ڕۆماننووسانی ژنی کورد نیشان ده‌دات که‌ باوه‌ڕ به‌ دابه‌شکردنی ڕۆمان له‌سه‌ر بنه‌مای جنسی ته‌نیا دابه‌شکردنێکی ڕواڵه‌تییه‌ و له‌ باری تێما و شێوازدا خاڵی ئه‌وتۆ له‌ ئارادا نییه‌ که‌ بناغه‌یه‌کی قورس به‌م دابه‌شکردنه‌ بدات. له‌و ڕۆمانانه‌ی که‌ لێره‌دا خرانه‌ به‌رباس، تێماکان چ جیاوازییه‌کی بنه‌ڕه‌تییان له‌گه‌ڵ تێمای ڕۆمانی پیاواندا نییه‌. پرسی ئه‌نفال که‌ له‌ ئه‌ڤین ئاوی ژیانه و له‌ شه‌ده‌ی سه‌رگه‌رداندا پرسێکی سه‌ره‌کییه‌، له‌ زۆر ڕۆمانی پیاوانیشدا خراوه‌ته‌ به‌رباس. پرسی کۆڕه‌وی کۆچ بابه‌تی سه‌ره‌کیی تارمایی هه‌ڵه‌بجه‌ی ڕێبوار ڕه‌شیده‌ و کاراکتێری سه‌ره‌کیشی، فرشته‌، ژنه‌. پرسی کۆمه‌ڵایه‌تیی ژن و ئه‌و گرفتانه‌ی که‌ له‌ ڕوانگه‌ی ژنبوونه‌وه‌ تووشی ژنان دێت هه‌ر تێمای ڕۆمانی ژنان نییه‌ و ڕۆماننووسانی پیاویش تێمای له‌م چه‌شنه‌یان کردووه‌ته‌ هه‌وێنی به‌رهه‌مه‌کانیان.[37] تا ئه‌و جێگایه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر شێوازی تایبه‌تیی نووسین و گوزاره‌کردن‌ له‌ که‌سایه‌تی و داواکارییه‌کانی تایبه‌تیی ژنان، هێندێک له‌ ڕۆماننووسانی پیاو زۆر وه‌پێش ژنانی نووسه‌ر که‌وتوون‌ و له‌باری هونه‌رییه‌وه‌ سه‌رکه‌وتووتر بوون‌.[38] دیالۆگه‌کانی دڕک و گوڵی ئیبراهیم ئه‌حمه‌د، پێناسه‌کردنه‌کانی باڵنده‌کانی ده‌م بای عه‌تا نه‌هایی له‌ خولیا و حه‌زه‌کانی ژن، سنووره‌کانی خه‌یاڵی ژنان له‌ ئێواره‌ی په‌روانه‌ی به‌ختیار عه‌لیدا و ناسکی و ورده‌کارییه‌کانی که‌سایه‌تیی ژن له‌ پێده‌شتی کارمامزه‌ کوژراوه‌کانی شێرزاد حه‌سه‌ندا، دیالۆگ و پێناسه‌ ڕێئالیستییه‌کانی محه‌مه‌د مه‌ولود له‌ ڕێگادا و کێشه‌ و ئازاره‌کانی دژایه‌تی له‌نێوان ویستی کچ و ده‌مارگیریی باوک له‌ کۆمه‌ڵه‌ شاخێ به‌رز و ... ی که‌ریم دانشیاردا، هه‌موو ئه‌و ده‌قه‌ کوردییه‌ سه‌رکه‌وتوانه‌ن که‌ ده‌بێ ژنانی نووسه‌ر بۆ به‌هێزکردنی به‌رهه‌می ئه‌ده‌بیی خۆیان ئاوڕی جدییان لێ بده‌نه‌وه‌.

دوای خوێندنه‌وه‌ی به‌رهه‌می ڕۆماننووسانی ژنی کورد ده‌کرێ مرۆڤ ئه‌م پرسیارانه‌ ئاراسته‌ بکات که‌ ئه‌وان چه‌نده‌ توانیویانه‌ ئه‌و چوارچێوه‌ باوانه‌ی که‌ بۆ ژن داندراون هه‌ڵوه‌شیننه‌وه‌ یاخود بیانبه‌نه‌ ژێر پرسیار. ئایا ژنان له‌ نووسراوه‌ی نووسه‌ری ژنی کورددا توانیویانه‌ چوارچێوه‌ی پێناسه‌ی‌ بۆ نموونه‌ ‌نامووس، ‌شه‌رم و حه‌یا، فیداکاری، خۆبه‌خشی، وه‌فاداری، ماڵداری، داوێنپاکی، مێهره‌بانی، میوانداری و ...، که‌ ده‌کرێ بڵێین ده‌ستکرد و سازکراوی پیاوانن، بگۆڕن؟ ئایا کاراکتێری ژنی ڕۆمانه‌ کوردییه‌کانی ژنانی کورد له‌ به‌رامبه‌ر زه‌ینییه‌تی پیاواندا سه‌ربزێوی ده‌که‌ن؟ ئایا ژنانی نووسه‌ری کورد چه‌نده‌ له‌ شکاندنی سانسۆری کۆمه‌ڵایه‌تی له‌مه‌ڕ ژنان سه‌رکه‌وتوون؟ ئایا ژنانی نووسه‌ری کورد له‌ ژیانی کاراکتێره‌کانیاندا توانیویانه‌ ژن له‌ ژێر باری زه‌ینی پیاوسالارانه‌ ڕزگار بکه‌ن؟ خوێندنه‌وه‌ی من له‌م ڕۆمانانه‌ی سه‌ره‌وه،‌ وه‌ڵامێکی ئه‌رێنی به‌م پرسیارانه ناداته‌وه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌م ڕاستییه‌، هاتنه‌ مه‌یدانی ژنانی کورد له‌ باری نووسینی ڕۆماندا ئه‌و خاڵه‌یه‌ که‌ جێگای دڵخۆشییه‌ و مرۆڤ ده‌کرێ هیوادار بێت که‌ ئه‌مه‌ سه‌ره‌تایه‌ک بێت بۆ ڕه‌وتێک که‌ پسانه‌وه‌ی نه‌بێت.

n په‌راوێز و سه‌رچاوه‌کان

[1]: Sellers, Susan, language and Sexual Difference: Feminist Writing in France, Macmillan, 1991, p. xi.
[2]: Toril Moi (1986), “Feminist literary criticism”, in Jefferson, Ann and Robey, David (eds), Modern Literary Theory: A Comparative Introduction (2nd edn), London: Batsford, 204-21, p. 204).
[3]: Shwalter, Elaine (1982), “Feminist criticism in the wilderness”, in Showalter, Elaine (ed.), The New Feminist Criticism: Essays on Women, Literature and Theory, London: Virago, 243-70, p. 13.
[4]: له‌ زمانی فه‌ڕانسه‌ویدا له‌نێوان female و inefemin جیاوازیی ئاوالناویی نییه‌، بۆیه‌ ure feminineecrit ده‌توانێ هه‌م ئاماژه‌ بێ به‌ نووسراوه‌یه‌ک که‌ پێوه‌ندیی به‌ له‌ش و سێکسوالیته‌ی ژنه‌وه‌ هه‌بێ یاخود شێوازێکی نووسین بێ که‌ ده‌کرێ بۆ نموونه‌ پیاوێکیش نووسێبیتی.
[5]: Shwalter, Elaine (1990), “Feminism and literature”, in Collier, Peter and Geyer-Ryan, Helga, Literary Theory Today, New York: Cornell University Press, 179-202, p. 187.
[6]: Showalter, (1982), opcit., p. 299.
[7]: Cixous, Hélèn (1981), “The laugh of the Medusa”, in Marks, Elaine and de Courtivron, Isabelle (eds), Cohen, Keith and Cohen, Paula (trans.), New French Feminisms: An Anthology, New York: Schocken Books, 245-64, p. 253.

[8]: Shwalter, Elaine (1990), opcit., p. 180.
[9]: Ibid., p. 179.
[10]: Ibid.
[11]: Eagleton, Mary (ed.) (1996), Feminist Theory: A Reader, Oxford: Blackwell. p. 338.
[12]: هه‌ڵبه‌ت له‌ 1977 کتێبی به‌ناوبانگی شوالتر ئه‌ده‌بییاتێکی خۆیان (A Literature of Their Own) به‌ باس له‌سه‌ر ڕۆماننووسانی ژنی ئینگلیسی له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌ و بیستدا، به‌کرده‌وه‌ هه‌وڵی به‌کارهێنانی تیۆریی جینۆکریتیسیزمی دابوو. شوالتر ده‌لێت که‌ ناوی ئه‌م کتێبه‌ی له‌ جان ستوارت میل به ‌نێوی The Subjection of Women (لکاندنی ژنان) وه‌رگرتووه‌، نه‌ک ئه‌و جووره‌ که‌ زۆر که‌س بۆی چووبوون له (A Room of One’s Own) دیوێکی خۆیانی ڤیرجینیا وولف. به‌ پێی جینۆکریتیسیزم هه‌موو نووسینێک مۆرکی ژێنده‌ری پێوه‌یه‌. نووسینی ژنان هه‌موو کاتێ دووده‌قییه‌ یانی له‌ دیالۆگدایه‌ له‌گه‌ڵ دابونه‌ریتی ئه‌ده‌بیی ژنانه‌ و پیاوانه‌. جینۆکریتیسیزم به‌وه‌ تاوانبار کراوه‌ که‌ لێکۆڵینه‌وه‌ی نووسینی ژنان جیاوازیخوازه separatist))، واتا ئه‌م شێوه‌ ڕه‌خنه‌یه‌ جۆرێکه‌ له‌ سێکسیزمی ئاوه‌ژوو.
[13]: Shwalter, Elaine (1990), opcit., p. 189.
[14]: Ibid., p. 189.
[15]: بۆ زانیاریی پتر له‌سه‌ر بیروڕای جۆراوجۆری ڕه‌خنه‌گرانی فێمینیست له‌سه‌ر تایبه‌تمه‌ندیی زمان و شێوازی ژنانه‌، بڕوانه‌:
Sellers, Susan, language and Sexual Difference: Feminist Writing in France, Macmillan, 1991.
[16]: Ostriker, Alicia (1986), Stealing the Language, Boston: Beacon Press, p. 9.
[17]: Stanley, Julia Penelope and Wolfe, Susan J. , Toward a Feminist Aesthetic, Chrysalis, 6 (1078), pp. 59, 67.
[18]: بۆ زانیاریی زیاتر له‌سه‌ر بۆچوونی فێمینیسته‌کانی فه‌ڕانسه‌وی و بنه‌مای تێگه‌یشتنی ئه‌وان له‌ زمان بڕوانه‌:
Susan Sellers, language and Sexual Difference: Feminist Writing in France, Macmillan, 1991.
[19]: Moi, Sexual/Textual Politics, London: Methuen, 1985, p. 163.
[20]: Luce Irigary, ’Sexual Difference’ in French Feminist Thought, pp. 118-130, translated by Sëan Hand.

[21]: Woolf, Virginia (1994), A Room of One’s Own, Flamingo Modern Classic, pp. 53-54. (first published in 1929 by the Hogarth Press Ltd.)
[22]: له‌ 1640 هه‌تا 1700 نووسینی ژنان ته‌نیا 1.2%ی بڵاوکراوه‌کانی بریتانیایان پێک ده‌هێنا. بۆ زانیاری له‌مه‌ڕ هه‌لومه‌رجی ژنان و باسی ژێنده‌ر له‌ قۆناغه‌کانی به‌رایی ئوروپای نوێدا، بڕوانه‌:
Wiesner, Merry E. (2000), Women and Gender in Early Modern Europe: New Approaches to European History, Cambridge: Cambridge University Press.
[23]: ئه‌گه‌ر وه‌بیر خۆمانی بێنینه‌وه‌ که‌ مارتین لوتێر، یه‌ک له‌ پێشه‌نگه‌کانی ڕێنێسانس، چۆن نیفره‌تی خۆی له‌ پاپ ده‌رده‌بڕێت، بۆمان ده‌رده‌که‌وێت که‌ ته‌نانه‌ت له‌و سه‌ر‌ده‌میشدا ژن چ جێگایه‌کی له زه‌ینی پیاواندا هه‌بووه‌. لوتێر بۆ ده‌ربڕینی بێزاری و ڕقی خۆی له‌ پاپ، ئه‌و وه‌ک قه‌حبه‌ی بابیلۆن ناوزه‌د ده‌کات‌.
[24]: Wiesner, opcit., p. 190.
[25]: گرفتی ژنبوون، ته‌نانه‌ت له‌ سه‌ده‌ی نۆزده‌هه‌می ئوروپاشدا وای ده‌کرد که‌ هێندێک نووسه‌ری ژن، به‌ نێوی پیاوان به‌رهه‌مه‌کانیان بڵاو که‌نه‌وه‌. ئه‌م کاره‌ مه‌جالی ئه‌وه‌ی ده‌دانێ که‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی زاڵی پیاوانه‌ و له‌ هه‌مان کاتدا له‌ ئازادی ئه‌وان که‌ڵک وه‌رگرن. له‌ ناو ژنانێکدا که‌ به‌رهه‌مه‌که‌یان به‌ نێوی پیاوان بڵاو کردووه‌ته‌وه‌، ده‌کرێ ئاماژه‌ به‌م نووسه‌رانه‌ بکرێت: ئێرنێست ئالگرێنی سوێدی که‌ ناوی ڕاسته‌قینه‌که‌ی ڤیکتۆریا بێنێدیکتسۆن بوو. جۆرج ئێلیۆتی ئینگلیسی که‌ ناوی ڕاسته‌قینه‌ی ماری ئان ئیڤانس بوو. فێرناند کابالێرۆی سپانیایی که‌ ناوی ڕاسته‌قینه‌ی سیسیلیا به‌ل بوو. جۆرج‌ ساندی‌ فه‌ڕانسه‌ویش له‌ ڕاستیدا نازناوی ژنێک بووه‌. هه‌ڵبه‌ت له‌ نیوه‌ی دووهه‌می سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌دا ژنانێک ده‌بینین که‌ له‌ به‌رهه‌مه‌کانیاندا باس له‌ گرفتی ژنان و مێردکردن ده‌که‌ن و ته‌نانه‌ت زه‌ماوه‌ند و ژیانی هاوسه‌ری ده‌به‌نه‌ ژێر پرسیار. ئافرا بێهن، مارگارێت کاوێندیش، فڕانس بۆتبی و ئێلیزابێت پۆلوێل له‌ ڕیزی ئه‌و نووسه‌رانه‌ دان که‌ گرفتی پێکهێنانی ژیانی هاوسه‌ری بۆ ژنان باس ده‌که‌ن. هه‌ر له‌ سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌ش ڕا ژنان ده‌ست به‌ نووسینی ژیاننامه‌ی خۆیان ده‌که‌ن و بابه‌تگه‌لی ئه‌خلاقی و رۆحی و هه‌ستییانه‌ ده‌بنه‌ هه‌وێنی نووسینه‌ ژیاننامه‌یییه‌کانیان. له ‌ڕاستیدا ئه‌وه‌یکه‌ هێندێک ژن به ‌نێوی پیاوان به‌رهه‌مه‌کانی خۆیان بڵاو کردووه‌ته‌وه و که‌سیش پێینه‌زانیوه‌،‌، ده‌توانێ پشتیوانی به‌هێزی ئه‌م باسه‌ بێت که‌ مرۆڤ ناتوانێ له‌ نێوان شێوازی نووسینی ژنانه‌ و پیاوانه‌دا جیاوازی دابنێت.
[26]: Woolf, opcit., P. 116.
[27]: وولف ئاماژه‌ به‌ کۆمه‌ڵێک نووسه‌ر ده‌کات که‌.نه‌نێرنه‌مێن (androgynous): شێکسپیر، کیتز، ستێرن، کووپێر، له‌مب، کالێریج. شێلی ره‌نگه‌ هه‌ر جنسی نه‌بوبێ. میلتۆن و بێنجانسۆن نێرایه‌تییان زۆر بووه‌ و هه‌روه‌ها وردسورس و تۆلستۆی. پڕۆست ته‌واو نه‌نێرنه‌مێ بووه‌ (وولف، سه‌رچاوه‌ی ئاماژه‌پێکراو، ل. 112).
[28]: Wiesner, opcit, p. 191.
[29]: دمدمی عه‌ڕه‌ب شه‌مۆ یه‌که‌مجار ساڵی 1966 له‌ سۆڤیه‌تی به‌رێ چاپ کرا و دواتر له‌ ساڵی 1983 له‌ سوێد چاپ ده‌کرێته‌وه‌. وه‌رگێڕانه‌که‌ی مامۆستا شوکور مسته‌فا یه‌که‌مجار له‌ 1975 له‌ به‌غدا چاپ ده‌کرێت و له‌ 1984دا بۆ جاری دووهه‌م چاپ ده‌کرێته‌وه‌.
[30]: كۆچ که‌ یه‌که‌مجار له‌ ساڵی 1994 له‌ سوید بڵاوده‌بێته‌وه‌، هه‌ڵگری ناسنامه‌ی "چیرۆک"ه‌. به‌ڵام دواتر هه‌ر ئه‌م "چیرۆکه‌" به ‌بێ هیچ گۆڕانکارییه‌ک ده‌بێت به‌ "ڕۆمان". بۆ ئه‌م گۆڕانه‌ ژانرییه‌، نووسه‌ر هیچ روونکردنه‌وه‌یه‌ک به ‌ده‌سته‌وه‌ نادات. تۆ بڵێی باوبوونی ڕۆمان له‌ ڕۆژگاری ئێستادا بووبێته‌ هۆی ئه‌م مۆتاسیۆنه‌؟ هه‌رچۆنێک بێت به‌رهه‌می ئه‌ده‌بی به‌ پێی لایه‌نه‌ هونه‌رییه‌کانی میدالیای سه‌رکه‌وتن وه‌رده‌گرێ نه‌ک به‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ سه‌ر به‌ کام جۆر‌ی ئه‌ده‌بییه، شتێک که‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا پۆلینکردنێکی تێکنیکی و ده‌ستکرده‌ نه‌ک جه‌وهه‌ری. ڕه‌نگه‌ خوێنه‌ره‌وان له‌سه‌ر ڕۆمان یان چیرۆک بوونی ده‌قێک کێشه‌یان هه‌بێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ی که‌ نووسه‌ر خۆی له‌ دوو سه‌رده‌می جیاوازی زه‌مه‌نیدا دوو ناسنامه‌ی جیاواز بۆ به‌رهه‌مێکی خۆی هه‌ڵبژێرێت، به‌ لانی که‌م پێویستی به‌ ئاماژه‌یه‌ک هه‌یه‌.
[31]: هه‌روه‌ک ئه‌م ڕێکه‌وتانه‌ نیشان ده‌ده‌ن ماوه‌ی نووسینی ئه‌م ڕۆمانه‌ ده‌ ڕۆژه‌. ڕه‌نگه‌ ماوه‌ی نووسینی ڕۆمانێک له‌ نووسه‌رێک بۆ نووسه‌رێکی تره‌وه‌ زۆر جیاواز بێ و که‌س نه‌توانێ بۆ نووسینێک ماوه‌یه‌کی دیاریکراو ده‌ستنیشان بکات. به‌ڵام ئه‌وه‌ی لای من شتێکی نائاساییه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ مرۆف له‌ ماوه‌ی ده‌ ڕۆژدا بتوانێ ڕۆمانێک بنووسێت. هه‌ڵبه‌ت لێره‌دا به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک مه‌به‌ستم ئه‌وه‌ نییه‌ که‌ فه‌رمایشته‌که‌ی خاتوو مه‌هاباد جێی متمانه‌ نییه‌، به‌ڵکوو مه‌به‌ست ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌م‌ ماوه‌یه‌ زۆر که‌مه‌. پێمخۆشه‌ لێره‌دا ئاماژه‌ به‌ نموونه‌ی دوو ڕۆماننووسی له‌ ئاستی جیهانیدا ناسراو بکه‌م، بۆ ئه‌وه‌یکه‌ ئاماژه‌یه‌کم کردبێت به‌ گرنگی ته‌رخانکردنی ماوه‌ی پێویست بۆ نووسینی ڕۆمان، هه‌ڵبه‌ت ئه‌گه‌ر بمانهه‌وێت به‌رهه‌مێکی ئه‌ده‌بیی نه‌مر له‌خۆمان به‌جێ هێڵین. یه‌ک له‌م نموونانه‌ ڕۆمانی پیره‌مێرد و زه‌ریایه‌ له‌ نووسینی ئێرنێست هێمینگوه‌ی. هێمینگوه‌ی شێست جار به‌م ڕۆمانه‌دا چووه‌ته‌وه‌ و گۆڕانکاریی تێدا پێک هێناوه‌. ئه‌م ڕۆمانه‌ له‌باری ژماره‌ی لاپه‌ڕه‌وه‌ ناگاته‌ نیوه‌ی ئه‌ڤین ئاوی ژیانه. نموونه‌یه‌کی تر نووسه‌ری به‌ناوبانگی ئاڵمانی تیۆدۆر فۆنته‌ینه‌ که‌ توماس مان به‌ باوکی خۆی ناوی ده‌بات و هاینریش مان به‌ خوڵقێنه‌ری ڕۆمانی نویی ئاڵمانی ناوی‌ ده‌بات و گۆنتێر گڕاس و سامۆئێل بێکێت خۆیان له‌ژێر کارتێکه‌ریی ئه‌ودا ده‌بینن. فۆنته‌ین به‌دوای ده‌یان ساڵ نووسین و سه‌لماندنی توانایی خۆی له‌بواری ڕۆژنامه‌نووسی، ڕه‌خنه‌ و بیره‌وه‌رینووسی، ڕۆمانی ئێفی بریست له‌ ته‌مه‌نی حه‌فتا ساڵیدا ده‌نووسێت و ماوه‌ی نووسینی ئه‌م ڕۆمانه‌ شه‌ش ساڵ ده‌خایه‌نێت (1894-1889). له‌سه‌ر گرنگی ئه‌م ڕۆمانه‌ توماس مان ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر کتێبخانه‌یه‌ک شه‌ش ڕۆمانی گه‌وره‌ی جیهانی تێدا‌بێت، ناکرێ یه‌ک له‌وان ئێفی بریست نه‌بێ. هه‌تا ئێستا ئه‌م ڕۆمانه‌ چوار جار کراوه‌ته‌ سوێدی و بووه‌ته‌ هه‌وێنی چوار فیلمی سینه‌ماییش. له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ باسی ئه‌م وتاره‌دا ده‌بێ بڵێم که‌ ئێفی بریست ناوی پاڵه‌وانی سه‌ره‌کیی ئه‌م ڕؤمانه،‌ ژنێکه‌ که‌ پێشانده‌ری هه‌وڵی مرۆڤه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی خۆشبه‌ختی. دیالۆگه‌کانی ئه‌م ڕۆمانه‌ که‌ زۆربه‌یان هی ژنانن، نیشان ده‌ده‌ن که‌ چۆن نووسه‌رێکی پیاو ده‌توانێ گوزاره‌ له‌ که‌سایتی ژن و خولیا و ئاواته‌کانی بکات.
[32]: پوشکین له‌ ساڵانی 33-1829 ڕۆمانی Eugene Onegine ده‌نووسێت و ڤیکرام سێت له‌ ساڵی 1986 ڕۆمانی The Golden Gate ده‌نووسێت. به‌ باوه‌ڕی من هه‌رجۆره‌ پاساودانێکی ڕۆمانی شیعری به‌ به‌رهه‌مگه‌لی له‌م چه‌شنه،‌ ده‌بێ جیاوازییه‌ بنچینه‌یییه‌کانی نه‌ریتی شیعری له‌ ڕۆژاوا و ڕۆژهه‌ڵاتدا له‌به‌رچاو بگرێت.
[33]: گه‌لاوێژ هه‌تا ئێستا زۆر چیرۆک و ڕۆمانی بڵاو کردووه‌ته‌وه‌. به‌داخه‌وه‌ من ده‌ستم به‌ کاره‌کانی تری ڕانه‌گه‌یشتووه‌ و بۆیه‌ لێره‌دا ته‌نیا له‌سه‌ر باڵی سیمرخ بووه‌ته‌ بابه‌تی خوێندنه‌وه‌ی من. به ‌پێی ئه‌و زانیارییانه‌ی من وه‌ده‌ستم خستوون هه‌تا ئێستا ئه‌م به‌رهه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ له ‌لایه‌ن گه‌لاوێژه‌وه‌ بڵاو بوونه‌ته‌وه‌: 1) به‌ره‌و ئه‌شکه‌وتی دلێران (سێ به‌رگ) 2) دایک و کوڕ 3) بووکی فاته‌خان 4) به‌هار و پایزی خونچه 5) دنیا بێشه‌یه 6) گه‌شتی کوردستان 7) ڕێبوارێکی سه‌رگه‌ردان 8) کاره‌که‌ر.
[34]: په‌ره‌ی ڕۆمانی گشتپه‌سه‌ند له‌ ئێران ده‌ربڕی ڕاستییه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌ که‌ ئه‌م وڵاته‌ له‌ باری کولتوری و سیاسی و ڕۆشنبیرییه‌وه‌ تووشی هاتووه‌. پرسی تاکه‌که‌س و گه‌ڕان به ‌شوێن شوناسدا یه‌ک له‌ پرسه‌ باوه‌کانی کۆمه‌ڵگای ئێستای ئێرانه‌. بۆ زانیاریی پتر له‌سه‌ر نووسینی ژنان له‌ ئێران بڕوانه‌: عابدینی، حسن، داستان نویسی زنان: راه‌های رفته‌ و دستاوردها، باران: فصلنامه‌ی فرهنگ و ادبیات، ش. 4-5، تابستان 2004، استکهلم.
[35]: داهێنان له‌ ڕۆمانی گشتپه‌سه‌نددا تا ڕاده‌یه‌کی زۆر ونه و لایه‌نی لاساکردنه‌وه‌ زۆر به‌رجه‌سته‌یه‌. له‌مجۆره‌ ڕۆمانه‌دا گرفتی ژیانی ڕۆژانه‌ی مرۆڤه‌کان به ‌بێ ده‌کارهێنانی مێتافۆر ده‌خرێته‌ به‌ر دیدی خوێنه‌ره‌وه‌. به‌ڵام لایه‌نی داهێنان له‌ ڕۆمانی چلۆنایه‌تیدا زۆر به‌رچاوه‌ و داهێنانی هونه‌ری که‌ خۆی له‌ ئافراندنی جیهانێکدا ده‌نوێنێت، ناسنامه‌ی سه‌ره‌کی ئه‌مجۆره‌ ڕۆمانه‌یه‌.
[36]: هه‌روه‌ک له‌م وتاره‌دا ده‌بینین ژماره‌ی ڕۆماننووسانی ژن له‌ ئه‌ده‌بییاتی کوردیدا زۆر که‌من. دوو نووسه‌ره‌ ژنه‌که‌ی ڕۆژهه‌ڵات، نه‌سرینی جه‌عفه‌ری و زێنه‌بی یوسفی، بێگومان له ‌ژێر کارتێکه‌ریی ئه‌و ڕه‌وته‌ دان که‌ له‌ ئێراندا له‌ ئارادایه‌. له‌بیرمان بێت که‌ ژماره‌ی ڕۆماننووسانی ژن له‌ ئێران له‌م ساڵانه‌ی دواییدا به ‌شێوه‌یه‌کی به‌رچاو چووه‌ته‌ سه‌ر و ژنان له‌ ئاستی چه‌ندایه‌تییه‌وه‌ به‌قه‌د پیاوان ڕۆمان چاپ ده‌که‌ن و ته‌نانه‌ت له‌ باری ژماره‌ی چاپکردنه‌وه‌ی هێندێک ڕۆماندا له‌ پیاوان وه‌پێشتر که‌وتوون. سێ نووسه‌ره‌ ژنه‌که‌ی تاراوگه، گه‌لاوێژ، مه‌هاباد قه‌ره‌داغی و ڕێواس ئه‌حمه‌د، بێگومان له ‌ژێر کارتێکه‌ریی شێوه‌ژیانی تاراوگه‌ دان و ئیمکاناتی تاراوگه‌ له‌ نووسینی ڕؤماندا هانده‌ریان بووه‌. ئه‌وه‌یکه‌ ئه‌حلام مه‌نسوور له‌ ماوه‌ی بیستوچوار ساڵدا نه‌یتوانیوه‌ ڕۆمانه‌که‌ی چاپ کات، ده‌ربڕی ئه‌وه‌یه‌ که‌ هه‌لومه‌رج چه‌نده‌ خاڵێکی گرنگه‌ له‌ به‌رهه‌مهێنانی ئه‌ده‌بیدا. له‌ باکوری کوردستانیش، سۆزان سامانجی له‌ ساڵی 2004 یه‌که‌م ڕۆمانی خۆی، هه‌ڵبه‌ت به‌ زمانی تورکی، بڵاو کرده‌وه‌. سۆزان سامانجی پێشتر چوار کۆمه‌ڵه‌ چیرۆکی کورتی بڵاو کردبۆوه‌. هێندێک له‌ چیرۆکه‌کانی سۆزان وه‌گێڕدراونه‌ سه‌ر‌ کۆمه‌ڵێک زمانی ئوروپایی. چه‌ند چیرۆکیشی کراونه‌ته‌ کرمانجی و سۆرانی. چیرۆکه‌کانی سۆزان له‌ تورکیا، له‌ لایه‌ن زۆر ڕه‌خنه‌گری ئه‌ده‌بییه‌وه‌ به‌ چیرۆکی به‌رزی ئه‌ده‌بی و سه‌رکه‌وتوو نرخاندراون.
[37]: بۆ خوێندنه‌وه‌ی ده‌قێک که‌ به‌وپه‌ڕی جوانیناسیی ئه‌ده‌بی گرفته‌کانی ژنێک له‌گه‌ڵ هاوسه‌ره‌که‌ی ده‌کات به‌ هه‌وێنی چیرۆکێکی کورت، بڕوانه‌ چیرۆکی "ئه‌و باڵنده‌ برینداره‌ی که‌ منم" له‌ نووسینی عه‌تا نه‌هایی که‌ له‌ 2004دا له ‌لایه‌ن ده‌زگای سه‌رده‌م له‌ سلێمانی بڵاو بووه‌ته‌وه‌. کاراکتێری سه‌ره‌کیی ئه‌م چیرۆکه‌ ژنێکه‌ که‌ له‌ خه‌ونیدا سکاڵایه‌ک له‌گه‌ڵ مه‌ستوره‌ی کوردستانیدا ده‌کات و به‌ربه‌ره‌کانییه‌ خیاڵییه‌که‌ی خۆی له‌ هه‌مبه‌ر مێرده‌که‌ی بۆ مه‌ستوره‌ باس ده‌کات.
[38]: هه‌بوونی ڕێئالیزمی جادوویی له‌ دوو ڕۆماندا (ژن و شه‌ده‌ی سه‌رگه‌ردان) و ئاماده‌بوونی تۆوه‌کانی جۆرێک له‌ سوررێئالیزم له‌ ئه‌ڤین ئاوی ژیانه‌، ره‌نگه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌و هه‌لومه‌رجه تایبه‌تییانه‌ بن که‌ له‌ کۆمه‌ڵگای کوردیدا ئاماده‌یییان هه‌یه‌، هه‌لومه‌رجێک که‌ ژنان ناچار ده‌کات بۆ خستنه‌ ڕووی حه‌ز و خواسته‌کانیان له‌ پشت جیهانێکی مێتافۆریکدا خۆیان بشارنه‌وه‌.

ئاقیبه‌تمان خێر بێ!

2005-04-25T21:00:00.000+02:00

دوکتۆر مارف خه‌زنه‌دار: "... ڕه‌نگه‌ ئه‌وانه‌ی ئه‌ندامن[له‌ کۆڕی زانیاری دا] ئه‌گه‌ر له‌ وڵاتێکی تر بن، نه‌که‌ونه‌ نێو موئه‌سیسه‌یه‌کی ئه‌وتۆ؛ ... شه‌خسه‌کان ئه‌و مسته‌وایه‌یان نیه‌[نییه‌] کاکی خۆم... ئیستا تێمان دایه‌ ته‌بیبه‌، تێمان دایه‌ موته‌رجیمه‌، تێمان دایه‌ دوکتۆرای میکانیکه‌... به‌ نیسبه‌ت کاری کۆڕه‌که‌، موته‌خه‌سیس نین. ئه‌و 13 که‌سه‌ی به‌رپرسن هه‌موویان موته‌خه‌سیسی مه‌سه‌له‌که‌ نین؛ گرفت ئه‌وه‌یه‌. ته‌عاونه‌که‌ش ناکرێ. ده‌زانی بۆ؛ چونکه‌ به‌ڕاست بڵێم موسه‌قه‌فه‌که‌ دوور که‌وتۆته‌وه‌ لێی، بۆ؟ چونکه‌ ئه‌وه‌ی ده‌بێ ببێ به‌ ئه‌ندام و کاری پێده‌کرێ پرسی پێنه‌کراوه. له‌ ماوه‌ی ئه‌و چوار ساڵه‌ دا هه‌رکه‌سێکی داوای لێکرابێ هاتووه‌ یارمه‌تی کۆڕی داوه‌، حقووقیان نه‌داوه‌تێ هه‌تا ئێستا. ... یاسای کۆڕ ته‌نیا له‌ دهۆک و هه‌ولێر بڕ ئه‌کا. له‌ سلێمانی ناکا." - گۆڤاری مه‌هاباد، ژماره‌ 47-
http://www.govar-mehabad.com
هه‌ڵکه‌وت عه‌بدوڵڵا: "... ئه‌و مامۆستا و ڕاگرانه ئه‌گه‌رچی خاوه‌ن ماسته‌رنامه‌ و دوکتۆرانامه‌ن، به‌ڵام له‌ ڕووی ئه‌قڵییه‌وه دواکه‌وته‌ و له‌ ڕووی ئاسۆی تێڕوانینه‌وه‌ ته‌سکبینن، له‌ ڕووی تواناوه‌ لاوازن و له‌ ڕووی خۆ په‌روه‌رده‌کردن و خۆ ده‌وڵه‌مه‌ندکردنه‌وه‌ به‌ زانین و زانیاریی نوێ، په‌ککه‌وته‌ و له‌ ڕووی په‌یوه‌ندیی کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه موحافزه‌کارن و گوناه و تاوانه‌ چاره‌نووسی نه‌وه‌کانی داهاتووی خۆمانیان بده‌ینه‌ ده‌ست.

... هه‌ندێک له‌و مامۆستایانه‌ ماسته‌رنامه‌ و دوکتۆرانامه‌‌یان له‌ زانکۆگه‌لی وه‌ها به‌ده‌ستهێناوه‌ که‌ دان به‌ ڕاستبێژیی شێوازی بڕوانامه‌یاندا نانرێت، یاخود "توێژینه‌وه‌"ی بڕوانامه‌که‌یان به‌ری ڕه‌نج و ماندووبوونی خۆیان نییه‌، به‌ڵکو بۆیان ئاماده‌ کراوه‌...

له‌م سه‌کۆیه‌وه‌ بانگهێشتنی زانکۆکانی کوردستان ده‌که‌م چاوێک به‌ مامۆستا و ڕاگری کۆلێژه‌کانی خۆیاندا بخشێننه‌وه‌ و ڕێسا و ڕێنمایی دامه‌زراوئاسایان بۆ دیاریبکه‌ن[دیاری بکه‌ن] و کۆمه‌ڵێک پێوانه‌ ده‌ستنیشان بکه‌ن بۆ شێوازی وانه‌وتنه‌وه‌، گه‌شه‌به‌خۆدان و مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ خوێندکاراندا و خۆیان له‌ ده‌ستی ئه‌و زانکۆکارانه‌ ڕزگار بکه‌ن که‌ به‌ که‌ڵکی زانکۆ نایه‌ن." - ڕۆژنامه‌ی کوردستانی نوێ[بۆخۆیان ده‌نووسن "ڕۆژنامه‌یه‌کی سیاسیی ڕۆژانه‌یه‌"- که‌ گوترا "ڕۆژنامه‌" دیاره‌ ڕۆژانه‌یه، ئیدی "ڕۆژانه‌"که‌ پێویست نییه‌]‌، ژماره‌ 3653، 24.4.2005. لاپه‌ڕه‌ 8، وتاری "زانکۆکانمان له‌ کوێره‌ڕێگه‌ دا- ئه‌و زانکۆکارانه‌ی به‌ که‌ڵکی زانکۆ نایه‌ن"-
http://www.puk.org/web/htm/pub/kn/3653/08.pdf
ئه‌وه‌ وه‌زعی کۆڕی زانیاری و زانکۆکانی کوردستان بێ، ده‌بێ به‌زه‌ییمان به‌ زمانی کوردی و به‌ره‌ی داهاتوو دا بێته‌وه.

ئه‌گه‌ر کۆڕی زانیاری به‌ بڕشت با، ده‌یتوانی کارێکی وا بکا هه‌موو لایه‌ک ڕه‌وتێکی زانستی و ڕاست و بێ گرێ بۆ یه‌کگرتن و یه‌کده‌ستکردنی زمان و ڕێنووس بگرنه‌ به‌ر، به‌ڵام ئه‌و ڕه‌وته‌ی ئێستا له‌ بڵاوکراوه‌ و دام و ده‌زگاکاندا گیراوه‌ته‌ به‌ر، له‌ کتێب و گۆڤار و ڕۆژنامه‌کانڕا بگره‌ تا ده‌گاته‌ ته‌له‌ویزیۆنه‌کان، بۆ هه‌رکوێیه‌ک بچێ، به‌ره‌و زمان و ڕێنووسێکی یه‌کگرتوو و ستاندارد ناچێ.

لێره‌دا مه‌به‌ستم له‌ زمان ئه‌و لایه‌نه‌یه‌ که‌ به‌ "ستانداردی سۆرانی" نێودێر کراوه‌، نه‌ک زمانێکی یه‌کگرتووی گشتی بۆ هه‌موو کورد، چونکه‌ پێم وانییه‌ یه‌کگرتوویییه‌کی ئاوا بگونجێ. ‌پێداگرتنی به‌رچاوته‌نگانه‌ش‌ له‌و‌ پێناوه‌ دا به‌ شێوازێکی ڕاست نازانم.

ئه‌گه‌ر یاسای "کۆڕی زانیاری کوردستان" له‌ هه‌ولێر واوه‌تر بڕ نه‌کا و له‌ سلێمانیش بالۆره‌یه‌کی دیکه‌ لێبدرێ و ده‌سه‌ڵات و دام و ده‌زگاکانیش له‌و بواره‌ دا که‌مته‌رخه‌م بن، سه‌یر نییه‌ که‌ هه‌ر که‌سه‌ به‌ که‌چه‌ ڕببه‌ی خۆی بپێوێ! ئه‌و که‌مته‌رخه‌مییه‌ خه‌ڵکی وا ڕاهێناوه‌ خوو به‌ هه‌ڵه‌ و گرێ و گۆڵه‌کان‌ بگرن. په‌ره‌سه‌ندنی ئه‌و دیارده‌یه‌ به‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌ک ده‌زانم له‌ زمانی کوردی.

زۆران هیوایان به‌وه‌ بوو که‌ ئه‌گه‌ر کورد خاوه‌نی ده‌سه‌ڵات بێ، ئه‌و گیروگرفتانه‌ چاره‌سه‌ر ده‌کرێن. ئێستا که‌ کورد له‌ به‌شێکی وڵاته‌که‌یدا خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاته‌، به‌داخه‌وه، له‌به‌ر که‌مته‌رخه‌میی کاربه‌ده‌ستان،‌ نه‌ک هه‌ر ئه‌و گیروگرفتانه‌ چاره‌سه‌ر نه‌کراو‌ن، به‌ڵکو ئاڵۆزتریش بوون و وێده‌چێ هه‌تا ئه‌و بایه‌ له‌و کونه‌یڕا[بریا هه‌ر کونێک با] بێ له‌وه‌ش ئاڵۆزتر بن.

زانکۆکان ده‌توانن له زۆر بواراندا ده‌ورێکی به‌رچاو بگێڕن و بۆ به‌ره‌ی داهاتوو ڕێخۆشکه‌ر بن؛ به‌ڵام کاتێک وه‌زعی مامۆستاکانی زانکۆکان به‌و چه‌شنه‌ بێ که‌ له‌سه‌ره‌وه‌ باسکرا، ئیدی هیوایه‌ک نامێنێ ئۆخژن بخاته‌ دڵی دڵسۆزان. ئه‌و وتانه‌ی له‌سه‌ر مامۆستای زانکۆکان گوتران مامۆستایه‌کی خۆ به‌ "نوێخواز" زانی یه‌کێک له‌ زانکۆکانی کوردستانی وه‌بیر هێنامه‌وه‌. ئه‌و مامۆستایه‌ که‌ وه‌ک شاعیر و نووسه‌ریش خۆی به‌ نۆ[ با بڵێین نۆزده، نه‌وه‌ک به‌ سووکایه‌تیی بزانێ‌] مانگای زاو ناگۆڕێته‌وه، له‌ وتووێژێکیدا ده‌فه‌رموێ: "هه‌ر شارێک خاسییه‌تی خۆی هه‌یه‌، من له‌ پاریس بووم، پێم سه‌یر بوو فه‌رانسیه‌کان چۆن ته‌حه‌ممولی ئه‌و هه‌موو مه‌غریبی و تونسی و جه‌زائیری و ئه‌فریقی و تورک و فارس و ئه‌رمه‌نیه‌ ده‌که‌ن، فه‌ره‌نسیه‌ک له ناو پاس دانیشتوه‌، یه‌کێک له‌ ته‌نیشتیه‌تی ده‌ڵێی مه‌یمونه‌ له‌ ئه‌فریقیا هاتووه‌، ئه‌وه‌ی لای چه‌پی ده‌ڵێی سه‌یه‌، ئه‌وه‌ی به‌رامبه‌ری ده‌ڵێی بزنه‌، کۆمه‌ڵێک حه‌یوانات له‌ ده‌وروبه‌ری ئه‌و فه‌ره‌نسیه‌ ده‌بینی... فه‌ره‌نسیه‌کان ته‌حه‌موولیان ده‌که‌ن، پاریس باوه‌ش به‌ بیانی دا ده‌کا، به‌ڵام به‌رلین، یان کۆبنهاگن وه‌کو جسمه‌کی غه‌ریب ده‌یبینێ، قبوڵی ناکا، قه‌دری ناگرێ‌..." - حه‌فته‌نامه‌ی مێدیا[بۆخۆیان له‌سه‌ر حه‌فته‌نامه‌که‌یان ده‌نووسن "ڕۆژنامه‌یه‌کی سیاسی هه‌فتانه‌یه"[ڕۆژنامه‌یه‌کی سیاسیی حه‌فتانه‌یه‌]"- که‌س نییه‌ پێیان بڵێ ئه‌گه‌ر "حه‌فتانه"‌یه‌ ناتوانێ "ڕۆژنامه‌" بێ] ‌، ژماره‌ 186، سێ‌شه‌ممه‌ 22.4.2005، لاپه‌ڕه‌8، بابه‌تی "بۆچی ده‌ڵێن هه‌ولێرییه‌کان فه‌قیرحاڵن"، وته‌کانی "د. فه‌رهاد پیرباڵ"-
http://www.yndk.com
21 ساڵه‌ له‌ ئاڵمانم، هێشتا وته‌ی وام له‌ نازییه‌کان نه‌بیستووه‌! به‌داخه‌وه‌م که‌ په‌تیاره‌یه‌کی ئاوا ده‌توانێ له‌ زانکۆیه‌کی کوردستاندا جێ خۆش بکا و وه‌ک "مامۆستا" گاڵته‌ به‌ چاره‌نووسی ئه‌و لاوانه‌ بکا که‌ به‌ داهاتووی گه‌له‌که‌مان داده‌ندرێن! وه‌ک شاعیر و نووسه‌ر زۆر فه‌رمایشی سه‌یری فه‌رمووه‌ و وای لێهاتووه‌ که‌س "هیچ" به‌ کڵاوه‌که‌ی نه‌پێوێ؛ ئه‌وه‌ وه‌ک مامۆستای زانکۆش ده‌ریخست چه‌ندی ده‌ باران دایه‌. بریا فه‌رمووباشی که‌ فه‌ره‌نسییه‌کان ئه‌ویان له‌ ناو "کۆمه‌ڵێک حه‌یوانات" دا به‌ چی شوبهاندووه‌! ئه‌و وتانه‌ لێره‌ له‌ هه‌ر مامۆستایه‌ک ببیسرێن ده‌بنه‌ هۆیه‌ک بۆ ئه‌وه‌ی ناچار بکرێ ده‌ست له‌ کار بکێشێته‌وه‌، به‌ڵام له‌ کوردستان ده‌بێ بگوترێ ئاقیبه‌تی‌ قوتابییانی ئه‌و مامۆستایه‌ خێر بێ!-[سه‌باره‌ت به‌ فه‌رمایشه‌کانی "د. فه‌رهاد پیرباڵ"، "نووره‌دین وه‌یسی"ش ئه‌م بابه‌ته‌ی نووسیوه‌].
http://www.dengekan.com/doc/2005/4/nuradinWaise19.pdf

15. ڕاچڵه‌کاندن (سورپریز)

2005-04-12T15:42:00.000+02:00

v پاشماوه‌ی هونه‌ری داستان
-------------------------------------
● ده‌یڤید لاج (David Lodge)
o وه‌رگێڕ: د. هاشم ئه‌حمه‌دزاده

"دیسان ده‌یڵێمه‌وه‌، من تۆم ده‌وێ،" سێر پیت له‌ کاتێکدا مێزه‌که‌ی ده‌کوتا ئه‌مه‌ی گوت. "من به ‌بێ تۆ ناتوانم درێژه‌ به‌ ژیان بده‌م. هه‌تا تۆ نه‌ڕۆێشتی تێنه‌گه‌یشتم چ ڕووی دا. له‌م ماڵه‌دا هه‌موو شتێک تێکچووه‌. ئیتر هه‌مان شوێن نییه‌. هه‌موو حیساباتی من دیسان تێکچوون. تۆ ده‌بێ بگه‌ڕێیه‌وه‌. تکایه‌ وه‌گه‌ڕێ. بێکیی ئازیز، تکایه‌ وه‌گه‌ڕێ."

"بێمه‌وه‌- وه‌ک چی، سێر؟" ڕێبێکا به‌ هه‌ناسه‌کێشانه‌وه‌ گوتی.

"وه‌ک خاتوو کراولی وه‌ره‌وه‌، ئه‌گه‌ر پێتخۆشه‌،" بارۆنێت[میر] گوتی له‌ کاتێکدا ده‌ستی به‌ کڵاوه‌ ڕه‌شه‌که‌ی گرتبوو. "ئه‌وێ! ئه‌مه‌ ڕازیت ده‌کات؟ وه‌ره‌وه‌ و ببه‌ به‌ هاوسه‌ری من. ئه‌تۆ هه‌ر ئه‌و ژنه‌ چاکه‌ی که‌ من هه‌موو کاتێ ناسیومی. تۆ له‌ هه‌ر ژنه‌ ئه‌شڕافییه‌ک له‌م وڵاته‌ عاقڵتری. دێیه‌وه‌؟ ئا یان نا؟"

"ئۆ، سێر پیت!" ڕێبێکا به‌ غه‌مناکییه‌کی زۆره‌وه‌ ئه‌مه‌ی گوت.

"بڵێ به‌ڵێ، بێکی،" سێر پیت درێژه‌ی دا. "من پیاوێکی پیرم، به‌ڵام پیرێکی باش. من هه‌تا بیست ساڵی تریش باشم. من تۆ خۆشحاڵ ده‌که‌م، ئه‌گه‌ر هاتوو ئه‌م کاره‌م نه‌کرد، تۆ هه‌رچی پێت خۆش بێ بیکه‌؛ هه‌رچی پێت خۆشه‌ خه‌رجی که‌؛ وه‌ له‌ هه‌موو شتێکدا سه‌رپشک به. من تۆ داده‌مه‌زرێنم. بڕوانه‌، هه‌موو شتێک به‌ڕێکوپێکی ده‌که‌م." وه‌ پیره‌پیاو که‌وته‌ سه‌ر چۆکان و به‌ نیگایه‌کی حیزانه‌ وه‌ک ساتیر [خودایه‌کی یونانی کۆن که‌ نیوه‌ی مرۆڤ و نیوه‌ی بزن بوو] ڕوانییه‌ بێکی.

ڕێبێکا به‌ ترس و سه‌رسوڕمانه‌وه‌ به‌ره‌و دواوه‌ گه‌ڕاوه. له‌ میانه‌ی ئه‌م مێژووه‌دا ئێمه‌ قه‌ت ئه‌ومان نه‌بینیوه‌ ئاوا ئاماده‌گیی زه‌ینی له ‌ده‌ست بدات؛ به‌ڵام ئێستا له ‌ده‌ستی دابوو، وه‌ هێندێک ‌له‌ ڕه‌سه‌نترین فرمێسکه‌کانی ڕشت که‌ له‌ ژیانیدا به‌ چاوانیدا هاتبوونه‌ خوار.

"ئۆ، سێر پیت!" ئه‌و گوتی. "ئۆ، سێر- من- من زه‌ماوه‌ندم کردووه‌." - ویلیام مه‌یکپیس تاکێرای غروری جوان (1848)-

زۆربه‌ی گێڕانه‌وه‌کان تۆوێکی ڕاچڵه‌کاندنیان تێدایه‌. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ بتوانین هه‌موو گرێکانی گرێچن پێشبینی بکه‌ین، وێناچێ که‌ گرێچنێکی وا ڕامانکێشێت. به‌ڵام گرێکان ده‌بێ له‌ هه‌مان کاتدا که‌ چاوه‌ڕواننه‌کراون توانایی ئه‌وه‌شیان هه‌بێ که‌ جێگای متمانه‌ بن. ئه‌ره‌ستو ئه‌م شته‌ به‌ پێریپێتیا یاخود ئاوه‌ژوویی ناودێر ده‌کات و ئه‌ویش بریتییه‌ له‌ گۆڕانی له‌ناکاوی حاڵه‌تێک له‌ شته‌کان بۆ حاڵه‌تێکی به‌پێچه‌وانه‌، که‌ زۆر جاران له‌گه‌ڵ "دۆزینه‌وه‌" تێکهه‌ڵکێش ده‌کرێت، به‌ واتایه‌کی تر گواستنه‌وه‌ی نه‌زانیی کاراکتێرێک بۆ زانین. نموونه‌که‌ی ئه‌ره‌ستو بریتی بوو له‌ دیمه‌نێک له‌ ئۆدیپۆس رێکسدا، کاتێک که‌ ئه‌و په‌یامنێره‌ی که‌ هاتووه‌ بۆ دڵنیاکردنی پاڵه‌وان سه‌باره‌ت به‌ بنج و بنه‌وانی ئه‌و له ‌ڕاستیدا بۆی ئاشکرای ده‌کات که‌ ئه‌و باوکی خۆی کوشتووه‌ و له‌گه‌ڵ دایکی زه‌ماوه‌ندی کردووه‌.

له‌ دووپاتکردنه‌وه‌ی چیرۆکێکی ناسراوی وه‌ک هی ئۆدیپۆس، ڕاچڵه‌کاندن له ‌لایه‌ن کاراکتێره‌کانه‌وه‌ ئه‌زموون ده‌کرێ نه‌ک له ‌لایه‌ن جه‌ماوه‌ره‌وه‌ که‌ کارتێکه‌ریی سه‌ره‌تایی له‌سه‌ر ئه‌وان جۆرێکه‌ له‌ کینایه‌(بڕوانه‌ به‌شی 39). به‌ڵام ڕۆمان له‌ ئاست وه‌ئه‌ستۆگرتن(یان وا نیشاندانی) ئه‌وه‌ی که‌ ته‌واو چیرۆکی تازه‌مان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌، له‌ هه‌موو شێوه‌کانی پێشتری گێڕانه‌وه‌ جیاوازه‌. بۆیه‌ له‌ یه‌که‌م خوێندنه‌وه‌دا وێده‌چێ زۆربه‌ی ڕۆمانگه‌ل ڕاچڵه‌کاندنێکیان تێدا بێت، ئه‌گه‌رچی هێندێک ڕۆمان لایه‌نی ڕاچڵه‌کاندنیان له‌ هێندێک ڕۆمانی تر پتره‌.

تاکێرای توانیوێتی زۆر ڕاچڵه‌کاندن له‌م دیمه‌نه‌ی غروری جواندا کۆ کاته‌وه‌. بێکی شارپ، مامۆستایه‌کی بێ پاره‌ و هه‌تیو، به‌ پێشنیاری زه‌ماوه‌ند له ‌لایه‌ن میرێکه‌وه‌، ڕاچڵه‌کیوه؛‌ سێر پیت کراولی و خوێنه‌ره‌وه‌ش به‌ زانینی ئه‌وه‌ی که‌ بێکی مێردی کردووه‌، ڕاده‌چڵه‌کێن. تاکێرای که‌ڵکیکی زۆرتر له‌م هه‌لومه‌رجه‌ وه‌رده‌گرێت. هه‌ر ئه‌وجۆره‌ی کاتلین تیلۆتسۆن له‌ کتێبی ڕۆمانگه‌لی هه‌زاروهه‌شتسه‌دوچله‌کانی خۆیدا بینیوێتی، ئه‌م بڕگه‌یه‌ که‌ به‌شی چارده‌ی ڕۆمانه‌که‌ پێکدێنێت،‌ هه‌روه‌ها له‌ کۆتایی چواره‌مین ژماره‌ی چاپی یه‌که‌می زنجیره‌یی کتێبه‌که‌دا هاتووه‌. هه‌ر بۆیه‌ ده‌بێ خوێنه‌ره‌وانی یه‌که‌می ئه‌م ڕۆمانه، سه‌باره‌ت به‌ ناسنامه‌ی مێردی بێکی،‌ بۆ ماوه‌یه‌ک ده‌ چاوه‌ڕوانیدا ڕاگیرابن(وه‌ک بینه‌رانی زنجیره‌یه‌کی نوێی ته‌له‌ڤیزیۆن). قیاسێک که‌ بۆ هاوچه‌رخانی تاکێرای ڕوویان داوه‌ ده‌کرێ وه‌ک کۆتایی په‌رده‌یه‌ک‌ له‌ شانۆدا بووبێ. تابڵۆی پیاوێکی پیر که‌ له‌ به‌رامبه‌ر ژنێکی جوان و گه‌نج و په‌رێشاندا که‌وتووه‌ته‌ سه‌ر چۆکان له‌ بنه‌ڕه‌تدا شانۆگه‌رییانه‌یه‌، وه‌ ئه‌وه‌ی که‌ بێکی ده‌ڵێت "ئۆ، سێر- من- من زه‌ماوه‌ندم کردووه‌" کۆتایی کلاسیکییانه‌ی په‌رده‌یه‌که‌ که‌ مشتومڕ و ده‌نگه‌ده‌نگی جه‌ماوه‌ری بینه‌ر له‌ ماوه‌ی پشوودانێکدا ده‌سته‌به‌ر ده‌کات.

به‌شی دواتر ته‌رخانه‌ به‌ ئه‌و پرسه‌ی که‌ بێکی له‌گه‌ڵ کێ زه‌ماوه‌ندی کردووه،‌ ‌بێ ئه‌وه‌ی‌ وه‌ڵامێکی خێرا بداته‌وه‌. نیوه‌خوشکی سێر پیت، خانمی کراولی، له ‌ناکاو ڕا وه‌ژوور ده‌که‌وێ و براکه‌ی ده‌بینێ که‌ له ‌به‌رامبه‌ر بێکیدا چۆکی داداوه‌؛ ئه‌و ڕاده‌چڵه‌کێ، به‌ تایبه‌تی که‌ ده‌زانێ پێشنیاری براکه‌ی ڕه‌دیش کراوه‌ته‌وه‌. تاکێرای هه‌تا کۆتایی به‌شه‌که‌ ئاشکرای ناکات که‌ بێکی به‌دزی له‌گه‌ڵ برازای خانمی کراولی، راودۆن کراولی که‌ ئه‌فسه‌رێکی ده‌ستبڵاوی هیزی زرێهییه‌، زه‌ماوه‌ندی کردووه‌.

کارتێکه‌رییه‌کی له‌م چه‌شنه‌ پێویستی به‌ خۆئاماده‌کردنێکی هێژایانه‌ هه‌یه‌. هه‌روه‌ک چۆن له‌ ورده‌کاریی ئاگروازییه‌کدا، فتیله‌یه‌ک که‌ به‌ ئاسپایی ده‌سووتێ، له‌ کۆتاییدا ده‌بێته‌ هۆی کۆمه‌ڵێک ته‌قینه‌وه‌ی گه‌وره‌ی خێرا. ده‌بێ زانیاریی پێویست به‌ خوێنه‌ره‌وه‌ بدرێت بۆ ئه‌وه‌ی کاتێک زه‌مه‌نی ئاشکراکردنه‌که‌ دێت، جێی متمانه‌ بێت، به‌ڵام ئه‌و زانیارییه‌ نابێ ئه‌وه‌نده‌ بێت که‌ خوێنه‌ره‌وه‌ به‌ سانایی بتوانێ پێشبینی بکات. تاکێرای لای خۆی زانیاریی ڕاده‌گرێت، به‌ڵام فێڵ ناکات. ئه‌و له‌م به‌شه‌ی گێڕانه‌وه‌که‌یدا به‌شێوه‌یه‌کی باش که‌ڵک له‌ نامه‌ وه‌رده‌گرێت بۆ ئه‌وه‌ی کارێک بکات که‌ بێده‌نگیی شازی خۆی وه‌ک گێڕه‌ره‌وه‌یه‌ک سروشتیتر نیشان بدات.

به‌ دوای سه‌رنه‌که‌وتن له‌ هه‌وڵه‌کانی بۆ وه‌ده‌ستهێنانی برای دۆستێکی خۆی به‌ نێوی ئامێلیا وه‌ک مێرد له‌ سه‌ره‌تای چیرۆکه‌که‌دا، بێکیی بێ پاره‌ مه‌جبووره‌ ببێت به‌ مامۆستای سه‌رماڵێی دوو کچه‌کانی سێر پیت و دووهه‌م ژنی نه‌خۆشی. بێکی خۆی وا نیشان ده‌دات که‌ له ‌ڕاست میری پیر و توڕه‌ و بێچاره‌دا و هه‌روه‌ها له‌ئاست نیوه‌خوشکه‌ بیوه‌ژنه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌که‌یدا بێ بایه‌خه. خانمی کراولی خه‌یاڵێکی وا لای بێکی دروست ده‌کات که‌ ئه‌و ده‌یهه‌وێت له‌ کاتی نه‌خۆشیدا له‌ ماڵی له‌نده‌ن له ‌لایه‌ن ئه‌مه‌وه‌ په‌ره‌ستاریی لێبکرێت. سێر پیت به‌ بێمه‌یلی ئیزن ده‌دات که‌ بێکی ئه‌م کاره‌ بکات، چونکی نایهه‌وێت ئاواتی کچه‌کانی له‌مه‌ڕ میراتی خانمی کراولی ده‌ مه‌ترسی هاوێت؛ به‌ڵام کاتێک ژنه‌که‌ی ده‌مرێت(بابه‌تێک که‌ هه‌موو کاراکتێره‌کان به‌ شێوه‌یه‌کی دڵڕه‌قانه‌ له ‌ئاستیدا بێده‌نگن) مه‌جبوور ده‌بێ به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ک بووبێ، ته‌نانه‌ت به‌ زه‌ماوه‌ندکردنیش، بێکی بگێڕێته‌وه‌ لای خۆی. خانمی کراولی پێشتر هه‌ستی به‌م مه‌ترسییه‌ کردووه‌- هه‌رچه‌ند ئه‌و له‌ هاوڕێیه‌تیی بێکی دڵخۆشه‌، نایهه‌وێ بێکی پێی بخاته‌ ناو خێزانی ئه‌و- وه‌ به ‌شێوه‌یه‌کی ناڕاسته‌وخۆ برازاکه‌ی خۆی هان ده‌دا که‌ بێکی فریو بدا، وه‌ ئه‌وه‌ش بۆیه‌ ده‌کات که نه‌هێڵێت بێکی ببێت به‌ سێهه‌م خاتوونی کراولی. به‌ زه‌ماوه‌ندکردن له‌گه‌ڵ بێکی، ڕاودۆن هه‌رچه‌ند بێفکرانه‌، به‌ڵام به ‌لانیکه‌م به‌ شانازییه‌وه‌ هه‌ڵسوکه‌وت ده‌کات. کاراکتێره‌کانی تر هه‌موویان له ‌ڕوانگه‌ی حیسابات و به‌رژه‌وه‌ندیی تاکه‌که‌سی هه‌ڵسوکه‌وت ده‌که‌ن، گه‌ڕان به ‌شوێن پله‌وپایه‌ و سه‌روه‌ت به‌رهه‌ڵستی سه‌ره‌کیی ئه‌ڤین و مه‌رگن.

کینایه‌ی تاکێرای بیبه‌زیییانه‌یه‌. بێکی "زۆر سه‌رسوڕماوه‌"، بۆ یه‌که‌مجار فرمێسکه‌کانی ڕه‌سه‌نن- به‌ڵام بۆ؟ ئه‌و له‌گه‌ڵ ڕاودۆنی گێل زه‌ماوه‌ندی کردووه‌ به ‌هیوای ئه‌وه‌ی که‌ میراتی پووری ئه‌وی پێ بگات. به‌ڵام بۆی ده‌رده‌که‌وێ که‌ خه‌ڵاتیکی زۆر گه‌وره‌تر و دڵنیاتری له ‌ده‌ست داوه‌: ئه‌ویش ئه‌وه‌ی که‌ ببێته‌ ژنی میرێک و له‌ ڕاستیدا به‌ شێوه‌یه‌کی سروشتی به ‌زوویی ببێت به‌ بێوه‌ژنێکی ئه‌شڕافی(ئه‌وه‌ی که‌ سێر پیت ده‌ڵێت که‌ ئه‌و "هه‌تا بیست ساڵ باشه‌" زۆر خۆشبینانه‌یه‌، وه‌ به ‌دڵنیاییه‌وه‌ که‌مترین هۆگریی هه‌یه‌ له ‌لایه‌ن بێکییه‌وه‌). دیمه‌نه‌که‌ له‌ کاراکتێریزه‌کردنی کۆمێدییانه‌ی سێر پیت زۆر به‌هره‌مه‌ند ده‌بێت، سێر پیتێک که‌ له ‌باره‌یه‌وه‌ گێڕه‌ره‌وه‌ پێشتر ده‌ڵێت "هه‌موو ئه‌‌شرافییه‌تی ئینگلستان پیره‌پیاوێکی ئاوا قرنیس، فێڵه‌زان، خۆویست، گێل و به‌دناوی تێدا نه‌بوو." له‌ دیمه‌نی نیگا حیزه‌کانی ئه‌و له‌ بێکی وه‌ک ساتیر، هێنده‌ ده‌چێته‌ پێش که‌ بێده‌نگیی ڤیکتۆریایی ئیزنی ئه‌وه‌ ده‌دات که‌ به‌ کینایه‌ بڵێت که‌ سێر پیت به ‌شوێن حه‌زوه‌رگه‌رتنێکی سه‌ره‌تایییانه‌ی جنسییه‌ له‌ بێکی. ئه‌وه‌ی که‌ بێکی بۆ له ‌ده‌ستدانی مێردێکی ئاوا فرمێسک بڕێژێت شرۆڤه‌یه‌کی تێکده‌رانه‌یه‌ نه ‌ته‌نیا له‌مه‌ڕ بێکی به‌ڵکو له‌مه‌ڕ سه‌رتاپای فه‌زای غروری جوان.

t درێژه‌ی هه‌یه‌

14. ناساندنی کاراکتێر

2005-04-10T15:40:00.000+02:00

v پاشماوه‌ی هونه‌ری داستان
-------------------------------------
● ده‌یڤید لاج (David Lodge)
o وه‌رگێڕ: د. هاشم ئه‌حمه‌دزاده

چه‌ند خوله‌ک دواتر، سالی بۆخۆی گه‌یشتێ.

"ئازیزه‌که‌م فریتز، زۆر وه‌دره‌نگی که‌وتم؟"

"پێموایه‌ ته‌نیا نیو کاتژمێر،" فریتز ئه‌وه‌ی به‌ زارله‌به‌ریه‌ککێشانه‌وه‌ و پێکه‌نینێکی خۆشی تایبه‌تییه‌وه‌ گوت. "ده‌توانم ئاغای ئیشێروودت پێ بناسێنم خانمی باولێس؟ ئاغای ئیشێروود زۆرتر وه‌ک کریس ناسراوه‌."

"من هه‌و نیم،" گوتم. "له‌وانه‌یه‌ فریتز ته‌نیا که‌سێک بێت که‌ له‌ هه‌موو ژیانمدا به‌ کریس بانگی کردبم،"
سالی پێکه‌نی. ئه‌و جلی هاوریشمی ڕه‌شی له‌به‌ردا بوو و عه‌بایه‌کی بچوکی له‌سه‌ر شانان بوو و کڵاوێکی بچوک وه‌ک هی کوڕه‌ وه‌رگێڕکه‌یه‌ک، له‌ لاسه‌رێکی به‌سه‌رزیندوویی گیر ببوو.

"ئازیزه‌که‌م ده‌توانم ته‌له‌یفونه‌که‌ت به‌کار بهێنم؟"

"به ‌دڵنیایییه‌وه‌. فه‌رموو." فریتز چاوێکی لێکردم. "وه‌ره‌ ئه‌و ژووره‌ی تر، کریس. ده‌مهه‌وێ شتێکت پێ نیشان بده‌م." خۆیا بوو ده‌یهه‌ویست یه‌که‌م کارتێکه‌ریی سالی که‌ دۆزراوه‌ی تازه‌ی ئه‌و بوو، له‌سه‌ر من ببیسێت.

"بۆ خاتری خوا من به ‌ته‌نیا له‌گه‌ڵ ئه‌م پیاوه‌ به‌جێ مه‌هێڵه‌!" ئه‌و به‌ سه‌رسوڕمانه‌وه‌ ئه‌وه‌ی گوت. "ئه‌گینا ئه‌و له ‌پشت ته‌له‌یفونه‌که‌ ڕا هه‌ڵمئه‌خه‌ڵه‌تێنێت. ئه‌و زۆر پیس گه‌رم داهاتووه‌."

کاتێک خه‌ریکی گرتنی ژماره‌ بوو، بینیم که‌ ئه‌و نینۆکه‌کانی به‌ ڕه‌نگێکی سه‌وزی کاڵ ڕه‌نگ کردووه‌، ڕه‌نگێک که‌ له‌ جێی خۆیدا نه‌بوو، چونکه‌ ده‌بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ ده‌سته‌کانی که‌ به‌ هۆی جگه‌ره‌کێشان په‌ڵه‌یان گرتبوو و وه‌ک ده‌ستی کچێکی مناڵ پیس بوون، ببنه‌ جێی سه‌رنج. ئه‌و له‌وه‌ی پتر ڕه‌ش بوو که‌ به‌ خوشکی فریتز داندرێت. ده‌موچاوی باریک و درێژ بوو و به هۆی پۆدرێکی سپی ڕه‌نگی مردووانی به‌سه‌ر کشابوو. چاوه‌کانی زۆر گه‌وره‌ و قاوه‌یی بوون و له ‌ڕاستیدا بۆ ئه‌وه‌ی که‌ له‌گه‌ڵ قژ و ئه‌و قه‌ڵه‌مه‌ی بۆ ڕه‌نگکردنی برۆکانی ده‌کاری هێنابوو یه‌کیان گرتباوه‌، ده‌بوایه‌ ڕه‌شتر بوونایه.

"سیلاوو،" ئه‌و پچه‌پچێکی کرد، لێوه‌ ته‌واو گێلاسییه‌کانی وا خڕ کردنه‌وه‌ ده‌تگوت ده‌یهه‌وێ گوشیی ته‌له‌یفۆنه‌که ماچ کات: "Ist das Du, mein Liebling?" ده‌می به‌ بزه‌یه‌کی شیرنی گێلانه‌ کرایه‌وه‌. فریتز و من دانیشتبووین و چاومان له‌ ئه‌و ده‌کرد، وه‌ک نمایشێکی شانۆیی.- کریستۆفێر ئیشێروود ماڵئاوایی له‌ بێرلین (1939)-

کاراکتێر، ده‌کرێ بڵێین، گرنگترین پێکهاته‌ی ڕۆمانه‌. جۆره‌کانی تری گێڕانه‌وه‌ش‌، وه‌ک حه‌ماسه‌، وه‌ مێدیای تر، وه‌ک فیلم، ده‌توانن هه‌ر به‌و چاکییه‌ داستان بڵێن، به‌ڵام هیچ شتێک ناگاته‌ نه‌ریتی گه‌وره‌ی ڕۆمانی ئوروپایی له‌ ده‌وڵه‌مه‌ندی، جۆراوجۆری و قووڵایی ده‌روونناسانه‌ی وێناکردنی مرۆڤدا. سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ له‌وانه‌یه‌ باسکردنی کاراکتێر به‌ هۆی چه‌مکه‌ تێکنیکییه‌کان، دژوارترین لایه‌نی هونه‌ری داستان بێ. به‌شێک له‌مه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ زۆر جۆره‌ کاراکتێر هه‌یه‌ و ڕێگای پێشکه‌شکردنیشیان زۆره‌: کاراکتێری سه‌ره‌کی و کاراکتێری لاوه‌کی، کاراکتێری ساده‌ و کاراکتێری خڕ، ئه‌و کاراکتێرانه‌ی له‌ میانه‌ی ده‌روونیانه‌وه‌ پێناسه‌ ده‌کرێن، وه‌ک خانمی دالۆوایی ڤیرجینیا وولف، وه‌ ئه‌و کاراکتێرانه‌ی که‌ له ‌ده‌ره‌وه‌ ڕا له ‌لایه‌ن که‌سانی تره‌وه‌ ده‌بیندرێن، وه‌ک سالی باولێسی کریستۆفێر ئیشێروود.

سالی باولێس وه‌ک بابه‌تێکی بنه‌ڕه‌تیی ماڵئاوایی له‌ بێرلین که‌ پێکهاتووه‌ له‌ چیرۆکێکی تا ڕاده‌یه‌ک خه‌یاڵی و هه‌روه‌ها له‌ شانۆگه‌رییه‌ک، له‌ زه‌ینی جه‌ماوه‌ردا ژیانێکی به‌رچاوی هه‌بووه‌. بۆ ئه‌وه‌ش ده‌بێ مرۆڤ سپاسی ئه‌وه‌ بکات که‌ ده‌قه‌که‌ی ئیشێروود به ‌شێوه‌یه‌کی سه‌رکه‌وتووانه‌ له ‌پێشدا کرا به‌ شانۆگه‌ری و فیلمێک (من کامێرایه‌کم)، وه‌ دواتر به‌ شانۆگه‌ری و فیلمێکی موزیکال (کاباره). له‌ نیگای یه‌که‌مدا ئه‌وه‌ زه‌حمه‌ته‌ که‌ تێبگه‌ین بۆچی ئه‌و ده‌بێ ستاتۆیه‌کی ئاوا ئه‌فسانه‌یی وه‌ده‌ست هێنابێت. ئه‌و جوانییه‌کی ئه‌وتۆی نییه‌، خاوه‌ن هۆشێکی ئه‌وتۆ نییه‌، وه‌ وه‌ک هونه‌رمه‌ندێک‌ به‌هره‌یه‌کی تایبه‌تییشی نییه‌. ئه‌و که‌سێکه‌ بێهۆده‌، نابه‌رپرسیار و له‌ پێوه‌ندیی جنسیی خۆیدا پوڵه‌کی. به‌ڵام ئه‌و سه‌ره‌ڕای هه‌موو ئه‌م شتانه‌ خاوه‌نی که‌شێکی له‌به‌ردڵانی بیگوناهی و لاوازییه‌، وه‌ شتێکی زۆر کۆمیک بۆشایییه‌که‌ له ‌نێوان خۆنواندنی ئه‌و و ڕاستییه‌کانی ژیانی. چیرۆکی سالی باولێس سه‌رنج و گرنگییه‌کی مه‌زن له‌وه‌ وه‌رده‌گرێ که‌ له وایمێر بێرلین، دروست به‌ر له‌وه‌ی که‌ نازییه‌کان ده‌سه‌ڵات بگرنه‌ ده‌ست، ڕووی داوه‌. خه‌ونی بێهوده‌ له‌ ماڵی ‌کرێدا له‌مه‌ڕ ده‌وڵه‌مه‌ندی و ناوبانگ، قوتاربوون له‌ پشتیوانێکی به‌دناوه‌وه‌ بۆ یه‌کی تر، ڕیاییکردن، که‌ڵکی خراپ وه‌رگرتن و درۆکردن به‌ شێوه‌یه‌کی ته‌واو ئاشکرا، ئه‌و شتانه‌ن که‌ ئه‌و ده‌که‌ن به‌ نیشانه‌ی خۆفریودان و ئه‌حمه‌قی له‌‌و کۆمه‌ڵگا مه‌حکوومکراو به‌ شکسته‌دا.

ساکارترین شێوه‌ی ناساندنی کاراکتێرێک که‌ له‌ داستانی کۆندا باو بووه‌ بریتییه‌ له‌ به‌ده‌سته‌وه‌دانی پێناسه‌یه‌کی فیزیکی و کورته‌یه‌کی ژیاننامه‌یی. وێنه‌ی دۆرۆتی برووک له‌ یه‌که‌م به‌شی میدێلمارچی جۆرج ئێلیۆتدا نموونه‌یه‌کی که‌ڵکلێوه‌رگیراوی ئه‌م مێتۆده‌یه‌:

خانمی برووک جۆره‌ جوانییه‌کی هه‌بوو که‌ وێده‌چوو به‌ هۆی جلوبه‌رگی فه‌قیرانه‌وه‌ زه‌قتر بێته‌وه‌. ده‌ستومه‌چه‌کی ئه‌وه‌نده‌ خۆشفۆڕم بوون که‌ ئه‌و ده‌یتوانی کراسی قۆڵداری وا ده‌به‌رکات که‌ که‌متر له‌ هی ئه‌و باکیره‌ پاکه‌ که‌ له‌به‌ر ده‌م شێوه‌کارانی ئیتالی ده‌رده‌که‌وێ ڕووت نه‌بێ؛ وه‌ نیوه‌ده‌موچاوی و هه‌روه‌ها به‌ژن و قه‌ڵافه‌تی وێده‌چوون که‌ بایه‌خی زۆرتر له‌ جلوبه‌رگی ساکاری ئه‌و وه‌رگرن، جلوبه‌رگێک که‌ به‌ مۆدی گوندییانه‌ گه‌وره‌یییه‌کی ئه‌وتۆی پێده‌به‌خشی که‌ له‌ وته‌یه‌کی جوانی ئینجیل- یان یه‌ک له‌ شاعیره‌ کۆنه‌کانی ئێمه‌دا‌- هاتووه‌ و له‌ بڕگه‌یه‌ک له‌ ڕۆژنامه‌یه‌کی ئه‌مڕۆدا گێڕدراوه‌ته‌وه‌. ئه‌و زۆر جاران وه‌ک مرۆڤێکی زیره‌ک قسه‌ی له‌سه‌ر کراوه‌، به‌ڵام ده‌بێ ئه‌وه‌ی لێ زیاد که‌ین که‌ عه‌قڵی سه‌لیمی خوشکه‌که‌ی، سێلیا، له‌ هی ئه‌و پتر بوو.

هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ چه‌ند لاپه‌ڕه‌ی تر درێژه‌ی هه‌یه‌. ئه‌مه‌ شتێکی گرنگه‌، به‌ڵام هی سه‌رده‌مێکه‌ که‌ به‌ به‌راو‌رد له‌گه‌ڵ سه‌رده‌می ئێمه‌ کولتورێکی به‌تاقه‌تتر و به‌کاوه‌خۆتری هه‌بوو. ڕۆماننووسه‌ مۆدێرنه‌کان زۆر جاران به ‌باشتری ده‌زانن که‌ ڕاستییه‌کانی سه‌باره‌ت به‌ کاراکتێرێک ورده‌ورده‌ سه‌ر هه‌ڵده‌ن، جیاواز بن، وه‌ له‌ ڕاستیدا به‌ هۆی کرده‌وه‌ و ئاخافتن بێنه‌ ئاراوه‌. هه‌رچۆنێک بێ، هه‌موو وه‌سفێک له‌ داستاندا تا ڕاده‌یه‌کی زۆر هه‌ڵبژارده‌یه‌؛ تێکنیکی سه‌ره‌کیی ئاخافتنه‌که‌ی سینێکدۆکه‌، واتا به‌شێک نوێنه‌رایه‌تی هه‌موو شتێک ده‌کات. هه‌م جۆرج ئێلیۆت و هه‌م ئیشێروود به‌ ته‌رکیزکردن له‌سه‌ر ده‌ست و ده‌موچاو، سیمای فیزیکیی کاراکتێره‌ ژنه‌کانیان ده‌خه‌نه‌ به‌رچاو و ئیزن به‌ خوێنه‌ره‌وه‌ ده‌ده‌ن که‌ پاشماوه‌ی شته‌که‌ بۆخۆیان وێنا بکه‌ن. وه‌سفی هه‌مه‌لایه‌نه‌ و تێروته‌سه‌لی تایبه‌تمه‌ندییه‌ فیزیکی و ده‌روونییه‌کانی دۆرۆتی یان سالی باولێس ده‌یتوانی چه‌ندین لاپه‌ڕه‌ یاخود کتێبێک بێ.

جلوبه‌رگ هه‌میشه‌ پێوه‌رێکی به‌که‌ڵکه‌ بۆ کاراکتێر، چین، شێوه‌ ژیان، به‌ڵام به ‌تایبه‌تی له‌باره‌ی که‌سێکی وه‌ک سالی که‌ خۆی ده‌نوێنێ گرنگییه‌کی تایبه‌تی هه‌یه‌. جلوبه‌رگی هاوریشمی ڕه‌شی ئه‌و (که‌ بۆ دیدارێکی ئاسایی ئێوارانه‌ پۆشیوێتی) نیشانه‌ی ئاره‌زووی ئه‌وه‌ بۆ کارتێکه‌ری، ئه‌دای شانۆگه‌رانه‌(عه‌با)، وه‌ هه‌ستاندنی مه‌یلی جنسی(کڵاوی کوڕێکی وه‌رگێڕکه له‌ زۆر‌ ئاماژه‌ به لادان و نادڵنیایی جنسی و که‌سێک که‌ حه‌زی له‌ پۆشینی جلوبه‌رگی جنسی دژ به‌ خۆیه‌تی، مانا وه‌رده‌گرێت، وه‌ ئه‌مه‌ شتێکه‌ که‌ له‌ هه‌موو کتێبه‌که‌دا درێژه‌ی هه‌یه‌). ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییانه‌ به‌ خێرایی به ‌هۆی کرده‌وه‌ و قسه‌ی سالی به‌هێزتر ده‌بن- پرسیار بۆ به‌کارهێنانی ته‌له‌یفون به‌ مه‌به‌ستی کاریگه‌ری له‌سه‌ر دوو پیاو به ‌هۆی تازه‌ترین سه‌رکه‌وتنی ئێرۆتیکییانه‌ی خۆی- ئه‌مه‌ش دواتر ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌ بۆ گێڕه‌ره‌وه‌ ده‌ڕه‌خسێنێت که‌ باسی ده‌موچاو و ده‌ستی سالی بکات.

ئه‌مه‌ ئه‌و شته‌یه‌ که‌ هێنری جه‌یمز له‌ "مێتۆدی شانۆیی"دا مه‌به‌ستی بوو. کاتێک که‌ داوای له‌ خۆی ده‌کرد "دراماتیزه‌ی که‌! دراماتیزه‌ی که‌!" جه‌یمز مه‌به‌ستی له‌ شانۆ بوو، به‌ڵام ئیشێروود سه‌ر به‌ یه‌که‌م جیلی ئه‌و ڕۆماننووسانه‌ بوو که‌ به‌ سینه‌ما و کاریگه‌ریی فیلمه‌کانی گه‌وره‌ بوون. کاتێک گێڕه‌ره‌وه‌ی ماڵئاوایی له‌ بێرلین ده‌ڵێت که‌ "من کامێرام،" ئه‌و بیر له‌ کامێرای فیلم ده‌کاته‌وه‌. له‌ کاتێکدا دۆرووتی‌ بێ جووڵه‌ ڕاوه‌ستاوه‌ و ده‌ڵێی له ‌به‌رده‌م نیگارکێشێکدا دانیشتووه،‌ وه‌ له ‌ڕاستیدا له‌گه‌ڵ دیمه‌نێکی شێوه‌کاریدا به‌راو‌رد کراوه‌. سالی له‌ حاڵه‌تی جووڵه‌دا نیشانمان ده‌درێت. ئه‌مه‌ کارێکی سانایه‌ که‌ ئه‌م بڕگه‌یه‌ وه‌ک کۆمه‌ڵێک وێنه‌ی سینه‌مایی نیشان بده‌ین. سالی له جلوبه‌رگه‌ ئاوریشمه‌ ڕه‌شه‌که‌ی دایه‌- نیگاگۆڕینه‌وه‌یه‌کی خێرا له‌ نێوان دوو پیاودا- کلۆزئاپێک له‌ نینۆکه‌ سه‌وزه‌کانی سالی کاتێک خه‌ریکی ژماره‌گرتنه‌- کلۆزئاپێکی تر له‌ ئارایشته‌ ناڕێکوپێک و ده‌لقه‌کییه‌که‌ی و ده‌ربڕینه‌ ناڕه‌سه‌نه‌که‌ی کاتێک سڵاو له‌ عاشقه‌که‌ی ده‌کات- وه‌ وێنه‌یه‌کی دوونه‌فه‌ریی ئه‌و پیاوانه‌ی ته‌ماشا ده‌که‌ن و له‌ هه‌ستی ته‌واو ناڕاستی شانۆگه‌رییه‌که‌ سه‌ریان سوڕماوه.

بێشک ئه‌مه‌ تا ڕاده‌یه‌ک سانایی گواستنه‌وه‌ی چیرۆکی سالی باولێس بۆ سه‌ر په‌رده‌ی سینه‌ما ده‌گه‌ینێت. به‌ڵام بڕگه‌که‌ هێندێک جیاوازیی وردی تێدان که‌ ته‌واو ئه‌ده‌بین. نینۆکه‌ سه‌وزه‌کانی ئه‌و ده‌سته‌ ناحه‌زانه‌ یه‌که‌م شتن که‌ من کاتی بیستنی ناوی سالی بیریان لێده‌که‌مه‌وه‌. مرۆڤ ده‌توانێ نینۆکی ڕه‌نگ سه‌وز له‌ فیلمێکدا نیشان بدات، به‌ڵام ناکرێ بۆچوونی ته‌وسداری گێڕه‌ره‌وه‌، "ڕه‌نگێک که‌ له‌ جێی خۆیدا نه‌بوو" نیشان بدات. "له‌ جێی خۆدا نه‌بوون" چیرۆکی ژیانی سالی باوێلسه‌. وه‌ مرۆڤ ده‌یتوانی په‌ڵه‌ی جگه‌ره‌ و پیسی نیشان بدات، به‌ڵام ته‌نیا گێڕه‌ره‌وه‌یه‌ک ده‌یتوانی ئه‌وه‌ ببینێت که‌ ده‌سته‌کانی "وه‌ک ده‌ستی کچێکی بچووک پیس بوون". چلۆنایه‌تییه‌کی مناڵانه‌ له ‌ژێر پێچه‌ڵپێچییه‌کی ڕووکه‌شانه‌ دروست ئه‌و شته‌یه‌ که‌ سالی باولێس ده‌کات به‌ کاراکتێرێکی شیاوی له‌بیرمانه‌وه‌.

t درێژه‌ی هه‌یه‌

13. لیست

2005-04-08T15:37:00.000+02:00

v پاشماوه‌ی هونه‌ری داستان
-------------------------------------
● ده‌یڤید لاج (David Lodge)
o وه‌رگێڕ: د. هاشم ئه‌حمه‌دزاده

ڕۆزماری به‌ یارمه‌تیی نیکۆل دوو کراس و دوو کڵاو و چوار جووت که‌وشی به‌ پاره‌ی خۆی کڕی. نیکۆل له ‌ڕوی لیستێک که‌ دوو لاپه‌ڕه‌ درێژ بوو شته‌کانی له‌ دوکانه‌کانی ته‌نیشت ئه‌وێ کڕی. هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی که‌ پێی وابوو بۆ خۆی له‌وانه‌یه‌ نه‌توانێ که‌ڵکیان لێوه‌رگرێ، وه‌ک دیارییه‌ک بۆ دۆستێکی خۆی کڕینی. ئه‌و موروی ڕه‌نگا‌وڕه‌نگ، دۆشه‌کچه‌ی قه‌دکراوه‌ی قه‌راغ ئاو، گوڵی ده‌ستکرد، هه‌نگوین، ته‌خته‌خه‌وێکی میوانان، جانتا، له‌چکه‌، باڵنده‌ی ئه‌وین، مینیاتۆر بۆ ژووری بووکه‌شووشه‌کان و نزیکه‌ی سێ گه‌ز پارچه‌یه‌کی تازه‌ی له‌ ڕه‌نگی میگۆ، کڕی. ئه‌و ده‌رزه‌نێک شمه‌کی مه‌له‌، تیمساحێکی پلاستیک، ده‌ستێک شه‌تره‌نجی سه‌فه‌ریی دروستکراو له‌ زێڕ و عاجی فیل، ده‌سره‌یه‌کی که‌تانی بۆ ئه‌یب، دوو چاکه‌تی چه‌رمیی شینی ماسیگره‌یی و خه‌ڵوزیی هێرمێسی کڕی- ئه‌و هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی کڕی، نه‌ک وه‌ک ژنێکی له‌شفرۆشی مۆندباڵا که‌ جلکی ژێره‌وه‌ و جه‌واهێرات ده‌کڕێ و ئه‌و شتانه‌ وه‌ک که‌ره‌سه‌ی پسپۆڕانه‌ و ده‌سته‌به‌ریی ده‌کار دێنێ، به‌ڵکو له‌ ڕوانگه‌یه‌کی ته‌واو جیاوازه‌وه. نیکۆل به‌رهه‌می هونه‌رمه‌ندی و کوێره‌وه‌رییه‌کی تایبه‌ت بوو. له‌به‌ر خاتری ئه‌و شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌کان گه‌شتی خۆیان‌ له‌ شیکاگۆوه‌ ده‌ست پێده‌کرد و به‌ ناو جه‌رگی کیشوه‌ره‌که‌دا ده‌گه‌ڕانه‌وه‌ کالیفۆرنیا؛ کارگه‌ی چه‌قه ‌سازکردن دووکه‌ڵی لێ هه‌ڵده‌ستا و کارگه‌کان وه‌ک بازنه‌یه‌ک لێک ده‌به‌سترانه‌وه‌؛ پیاوان له‌ کووپه‌کاندا کرێمی ددانیان تێکه‌ڵاو ده‌کرد و ئاوی ده‌مشوتنیان له‌ بۆشقه‌ی گه‌وره‌ی مز هه‌ڵده‌کێشا؛ کچان له‌ مانگی ئاگۆستدا به‌ په‌له‌ ته‌ماته‌یان له‌ قودوواندا ده‌په‌ستاوت یان به‌ ڕووداری له‌ ئێواره‌ی سه‌ری ساڵدا له‌ فرۆشگاکانی پێنج- و- ده‌‌دا کاریان ده‌کرد؛ نیوه‌سوورپێسته‌کان له‌ مه‌زرای قاوه‌ی برازیلییه‌کاندا زه‌حمه‌تیان ده‌کێشا و ئه‌وانه‌ی خه‌ونیان به‌ داهاتووه‌وه‌ ده‌بینی مافی تایبه‌تیی تراکتۆره‌ تازه‌کانیان لێ زه‌وت ده‌کرا- ئه‌وانه‌ کۆمه‌ڵێک له‌و که‌سانه‌ بوون که‌ به‌راتێکیان ده‌دا به‌ نیکۆل و کاتێک سیستم به‌ تێکڕایی که‌وته‌ جووڵه‌ و تریشقه‌ی که‌وتێ، بوو به‌ هۆی وه‌دیهاتنی هه‌یه‌جانێک بۆ پڕۆسه‌یه‌کی له‌ چه‌شنی هی ئه‌و و کڕینی به‌ جومله‌، وه‌ک سووربوونه‌وه‌ی ده‌موچاوی ئاگرکوژێنه‌ره‌وه‌یه‌ک که‌ له‌ به‌رامبه‌ر بڵێسه‌ی ئاگرێکدا ڕاوه‌ستاوه‌. ئه‌و زۆر ئاکاری ساکاری له‌خۆی ده‌نواند که‌ هه‌ڵگری چاره‌نووسی خۆی له‌ ناو خۆیدا بوو، به‌ڵام ئه‌م ئاکارانه‌ی وا به‌ ڕێکوپێکی ده‌نواند که‌ له‌ پڕۆسه‌که‌دا ماقووڵییه‌ک هه‌بوو و ئێستاش ڕۆزماری هه‌وڵی ئه‌وه‌ی ده‌دا که‌ لاسای ئه‌و بکاته‌وه‌. - ف. سکات فیتزجێرالد چاو‌دێر شه‌وه (1934)-

جارێک ف. سکات فیتزجێرالد به‌ ئێرنێست هێمینگوای گوت که‌ "ده‌وڵه‌مه‌ند له‌گه‌ڵ ئێمه‌ جیاوازن،" و هێمینگوای له‌ وه‌ڵامدا ده‌ڵێت، "به‌ڵێ، ئه‌وان پاره‌یان زۆرتره‌." ئه‌م قسه‌ نه‌سته‌قه‌ که‌ فیتزجێرالد تۆماری کردووه‌، زۆر جاران دژی خۆی به‌کار هاتووه‌. به‌ڵام وه‌ڵامی پۆزیتیڤیستییانه‌ی هێمینگوای به ‌دڵنییایییه‌وه‌ له‌ خاڵێک بێبه‌ری بوو: ئه‌ویش ئه‌وه‌ی که چه‌ندایه‌تی له‌ پاره‌ وه‌ک زۆر شتی تردا دره‌نگ یان زوو ده‌بێت به‌ چلۆنایه‌تی، جا به‌ چاک یان به‌ خراپ. پێناسه‌ی فیتزجێرالد له‌ کڕینی نیکۆل دایڤێر له‌ پاریس به‌ شێوه‌یه‌کی پاراو جیاوازیی ده‌وڵه‌مه‌ندان نیشان ده‌دات.

ئه‌م پێناسه‌یه‌ له‌ هه‌مان کاتدا توانایی ده‌ربڕینی لیست له‌ گوتاری داستانیدا نیشان ده‌دات. له‌ نیگای یه‌که‌مدا، کاتالۆگێک به ‌ته‌نیایی که‌ پێکهاتووه‌ له‌ کۆمه‌ڵێک شتی جیاواز و بڵاو وێده‌چێ له‌ چیرۆکێکدا که‌ ته‌رکیزی له‌سه‌ر کاراکتێر و کرده‌وه‌یه‌، جێگایه‌کی ئه‌وتۆی نه‌بێ. به‌ڵام په‌خشانی داستانی به‌ شێوه‌یه‌کی سه‌رنجڕاکێش چه‌ندلایه‌نه‌یه‌ و توانایی وه‌ی هه‌یه‌ هه‌موو جۆره‌ گوتارێکی ناداستانی له‌ خۆیدا بتوێنێته‌وه‌- نامه‌، ده‌فته‌ری یادداشتی ڕۆژانه‌، به‌ڵگه‌ی شاهیدی، ته‌نانه‌ت لیست- وه‌ ئه‌وان له‌گه‌ڵ ئامانجی خۆی ڕێکده‌خات. هێندێک جار لیسته‌که‌ به‌ شێوه‌ی باوی ئه‌ستونگیی خۆی ده‌نوووسرێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ کۆنتراستی گوتاری ده‌وروبه‌ری خۆی. له‌ مورفیدا، بۆ نموونه‌، ساموئێل بێکێت له‌ ڕێگای ‌لیستکردنی تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی قاره‌مانی ژنی ڕۆمانه‌که‌ی، سێلیا، به‌ شێوه‌یه‌کی ئاوه‌ڵه‌ و ئاماری، گاڵته‌ به‌ وه‌سفی باوی ڕۆمان ده‌کات:

سه‌ر................. خڕ و بچووک
چاو.................. سه‌وز
ڕه‌نگ................ سپی
قژ.................... زه‌رد
تایبه‌تمه‌ندی...... گه‌ڕۆک
گه‌ردن.............. 13 ئینچ
باسک............... 11 ئینچ
قۆڵ.................. 9 ئینچ
و هتد.

نووسه‌ری هاوچه‌رخی ئامریکایی، لۆری موور، چیرۆکێکی سه‌رقاڵکه‌ری هه‌یه‌ به ‌نێوی "چۆن ده‌بی به‌ ژنێکی تر" (خۆ- یارمه‌تی، 1985) که‌ له‌سه‌ر بنه‌مای دوو جۆره‌ گوتار، بۆ- خۆت- بیکه‌، وه‌ لیست پێکهاتووه‌. نادڵنیایی گێڕه‌ره‌وه‌ له‌ ڕۆلی پێشخزمه‌تێکدا به ‌هۆێ پێداهه‌ڵگوتنی عاشقه‌که‌ی له‌مه‌ڕ خێزانی خۆی زه‌ق کراوه‌ته‌وه‌.

"ئه‌و زۆر خۆی ڕێک خستووه‌. ئه‌و بۆ هه‌موو شتێک لیست چێ ده‌کات. ئه‌مه‌ ته‌واو کارتێکه‌ره‌."
...
"ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و لیست چێ ده‌کات؟ تۆ حه‌ز له‌مه‌ ده‌که‌ی؟"
"به‌ڵێ، وایه‌. تۆ ده‌زانی ئه‌و به ‌ته‌مای چییه‌، ده‌یهه‌وێ چ بکڕێت، ناوی ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ ده‌بێ بیانبینێت، هتد."
"لیسته‌کان؟" تۆ به ‌ناهومێدی ده‌بۆڵێنی، بێ لیستی، بارانییه‌ گرانقیمه‌ته‌ خاکییه‌که‌ت هه‌ر له‌سه‌ر شانه‌.

هه‌ڵبه‌ت، به‌زوویی گێڕه‌ره‌وه‌ لیستی خۆی چێ ده‌کات:

ئه‌و موشته‌ریانه‌ی‌ قه‌راره‌ بیانبینم
وێنه‌ی خێرای ڕۆژبوون
چه‌سپی سکۆچ
نامه‌ بۆ تد و دایه‌

له‌ڕاستیدا ئه‌و وه‌ک سکرێتێرێکی ئاسایی چ موشته‌ری نییه‌ که‌ بیبینێت. ئه‌م لیستانه‌ ڕێگایه‌کن بۆ کێبه‌رکێکردن له‌گه‌ڵ خێزانی عاشقه‌که‌ی که‌ ئێستا لێره‌ نییه‌. کاتێک عاشقه‌که‌ی به ‌ته‌وسه‌وه‌ ده‌ڵێت که‌ خێزانه‌که‌ی ئه‌و ژیانێکی پڕماجه‌رای سێکسی هه‌بووه‌، گێره‌ڕه‌وه‌ وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌:

لیسته‌یه‌ک له‌ هه‌موو ئه‌و عاشقانه‌ی هه‌تبووه‌ چێ بکه.
وارێن لاشێر
ئێد "ڕووبێرهێد" جاتاپانۆ
چارلز دیتز یاخود کیتز
ئالفۆنس
بیخه‌ ناو گیرفانت. لێگه‌ڕێ لێروله‌وێ به‌ شک و گومانه‌وه‌ بکه‌وێت‌. به ‌شێوه‌یه‌ک ونی ده‌که‌ی. چۆکی فه‌رامۆشکراو" بۆخۆت ساز که‌. لیستێکی تر چێ که‌.

جۆرێک له‌ داستانی گه‌له‌ریی هاوچه‌رخ له ‌ئارادایه‌ سه‌باره‌ت به‌ ژیانی ده‌وڵه‌مه‌ندان که‌ به ‌تایبه‌تی بۆ خوێنه‌ره‌وانی ژن ده‌نووسرێن. ئه‌م جۆره‌ داستانه‌ له‌ تیجاره‌تی بڵاوکرنه‌وه‌دا وه‌ک ڕۆمانی "سێکس و کڕین" (یان بڕێک بێئه‌ده‌بانه‌تر وه‌ک "س و ف") ده‌ناسرێن. ئه‌مجۆره‌ ڕۆمانانه‌ به ‌وردی باسی کڕینی شتومه‌کی لوکس و تازه‌ترین مۆدگه‌ل له‌ لایه‌ن کاراکتێرگه‌لی ژنه‌وه‌ له‌خۆ ده‌گرن. له‌م ڕۆمانانه‌دا ئێرۆتیک و ئاره‌زووه‌ مه‌سره‌فییه‌کان هاوکات زیاده‌ڕه‌وییان تێدا ده‌کرێ. سکات فیتزجێرالدیش ده‌رگیری پێوه‌ندیی نێوان وه‌سوه‌سه‌ی سێکسی و مه‌سره‌فی به‌رچاوه‌، به‌ڵام ئه‌و ئه‌م کاره‌ زۆر به‌ زیره‌کی و ڕه‌خنه‌گرانه‌ ده‌کات. ئه‌و لیسته‌ دوولاپه‌ڕه‌یییه‌که‌ی نیکۆل له‌م به‌شه‌ی چاودێر شه‌وه ناخاته‌ ڕوو و هه‌روه‌ها هه‌وڵیش نادات که‌ ناوی ناسراو و مارکدار ئه‌م کاره‌ بۆ ئه‌و ڕاپه‌ڕێنن. ئه‌و کاریگه‌ریی ده‌ستبڵاویی نیکۆل له‌ ڕاستیدا به‌ چه‌ند شت به ‌شێوه‌یه‌کی به‌رچاو ده‌خوڵقێنێ و ته‌نیا ده‌سته‌ودامێنی یه‌ک مارک ده‌بێت، "هێرمێس" (ئه‌وه‌ سه‌رنجڕاکێشه‌ که‌ هێشتا هه‌ر باوه‌). به‌ڵام ئه‌و له‌سه‌ر جۆراوجۆریی لیسته‌که‌ پێ داده‌گرێ بۆ ئه‌وه‌یکه‌ سروشتی ناقازانجخوازانه‌ی کڕینه‌که‌ی ده‌ربڕێت. ورده‌شتگه‌لی هه‌رزانی وه‌ک موروی ڕه‌نگاوڕه‌نگ، وه‌ شتگه‌لی ماڵ وه‌ک هه‌نگوین، به ‌شێوه‌یه‌کی بڵاو تێکه‌ڵی شتگه‌لی به‌که‌ڵکی وه‌ک ته‌خته‌خه‌و، که‌ره‌سه‌ی گرانی وه‌ک ده‌ستێک شه‌تره‌نجی زێڕ- و- عاج، وه‌ شتگه‌لی مناڵانه‌ی وه‌ک تیمساحی پلاستیکی، کراون. هیچ چه‌شنه‌ نه‌زمێک له‌ لیسته‌که‌دا نییه‌، هیچ چه‌شنه‌ نه‌زمێک له‌ گرنگی و قیمه‌تی شته‌کاندا نییه‌ و به‌ گشتی هیچ جۆره‌ بنه‌مایه‌ک بۆ ڕیزکردنی شته‌کان ڕه‌چاو نه‌کراوه‌. ئه‌مه‌ خاڵێکی گرنگه‌.

نیکۆل زۆر به‌ خێرایی له‌ پێوه‌ره‌کانی ئه‌و لیسته‌ی پێیه‌تی لاده‌دات و هه‌ر شتێک حه‌زی بچێته‌ سه‌ری ده‌یکڕێت. به‌ به‌جێهێنانی ئیشتیای خۆی و دامرکاندنی ویسته‌کانی به ‌بێ له‌به‌رچاوگرتنی باری ئابووری و عه‌قڵی سه‌لیم، ئه‌و نیشانده‌ری هه‌ستی که‌سایه‌تی و خوڵقێکه‌ که‌ بریتییه‌ له‌ ده‌ستئاوه‌ڵه‌یی، خێرایی، خۆشخوڵقی و له‌باری جوانیناسییه‌وه‌ هه‌ستیار، هه‌رچه‌ند له‌ هێندێک بواری گرنگه‌وه‌ پێوه‌ندیی به‌ واقعیشه‌وه‌ نه‌بێت. ئه‌وه‌ شتێکی نامومکینه‌ که‌ مرۆڤ له ‌به‌رامبه‌ر خۆشی و هه‌ستی چێژوه‌رگرتنی ئه‌م گه‌شته‌دا ڕه‌نگدانه‌وه‌ی نه‌بێت. ئه‌و دوو چاکه‌ته‌ چه‌رمییانه‌ که‌ یه‌کیان له ‌ڕه‌نگی ماسیگره‌یه‌ و ئه‌وه‌ی تریان له ‌ڕه‌نگی خه‌ڵووز، چه‌نده‌ شیاوی ئه‌وه‌ن مرۆڤ ئاره‌زوویان بکات (به‌ڵام وشه‌ی سه‌ره‌کی لێره‌دا "دوو"یه‌: ڕه‌نگه‌ هێندێک مرۆڤ نه‌زانن له ‌نێوان دوو چاکه‌تی ته‌واو وه‌ک یه‌کتر به‌ڵام به‌ دوو ڕه‌نگی وه‌ک یه‌ک جوان و سه‌رنجڕاکێش، کامه‌یان هه‌ڵبژێرن، نیکۆل به‌ کڕینی هه‌ردووکیان گرفته‌که‌ چاره‌سه‌ر ده‌کات). ئه‌وه‌ش لای ئه‌و گرنگ نییه‌ که‌ ده‌ستپه‌روه‌رده‌ گه‌نجه‌که‌ی و ڕه‌قیبی دواڕۆژی، ڕۆزماری، هه‌و‌ڵی ئه‌وه‌ ده‌دات که‌ لاسای شێوازی ئه‌و بکاته‌وه.

هه‌ڵبه‌ت بالانسکردنی لیستی کڕین، لیستێکی تره‌ له‌ مرۆڤه‌کان و له‌ گروپه‌کان و سامانی نیکۆل گرێدراوی که‌ڵکوه‌رگرتن له‌م لیسته‌یه‌، لیسته‌یه‌ک که‌ هه‌ڵوێستی ئێمه‌ به‌راوه‌ژوو ده‌کاته‌وه‌. هه‌موو ئه‌و به‌شه‌ی که‌ له ‌سه‌ره‌وه‌دا هاتووه‌ له‌ ده‌وری ئه‌م ڕسته‌یه‌ ده‌سووڕێته‌وه‌، "نیکۆل به‌رهه‌می هونه‌رمه‌ندی و کوێره‌وه‌رییه‌کی تایبه‌ت بوو،" وه‌ ئه‌مه‌ش له‌ناکاو وامان لێده‌کات که‌ ئێمه‌ نیکۆل وه‌ک مه‌سره‌فکه‌ر و کۆکه‌ره‌وه‌ی کاڵا، ئۆبژه‌ و شته‌کان نه‌بینین، به‌ڵکو خودی ئه‌و وه‌ک جۆره‌ کاڵایه‌ک ببینین- به‌ر‌هه‌مێکی ته‌واو له‌ که‌ڵککه‌وتوو و له ‌ڕاده‌به‌ده‌ر گران و بێوێنه‌ و دواجاری ده‌ستمایه‌داریی پیشه‌سازی.

له‌ کاتێکدا لیستی یه‌که‌م ڕیزێکه‌ له‌ کۆمه‌ڵێک ناو، لیستی دووهه‌م بریتییه‌ له‌ کۆمه‌ڵێک ده‌سته‌واژه‌ی کرداری: شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌کان ڕۆیشتنی خۆیان له‌... ده‌ست پێده‌کرد...، کارگه‌کانی چه‌قه‌ دووکه‌ڵیان ده‌کرد ...، پیاوان کرێمی ددانیان تێکه‌ڵ ده‌کرد... کچان ته‌ماته‌یان له‌ قودووان ده‌کرد..." له‌ نیگای یه‌که‌مدا وێده‌چێ ئه‌م پڕۆسانه ناهاوئاهه‌نگ بن و ته‌نیا به ‌هه‌ڵکه‌وت وه‌ک لیستی کڕینی نیکۆل هه‌ڵبژێردرابن، به‌ڵام پێوه‌ندییه‌ک هه‌یه‌ له ‌نێوان پیاو‌گه‌لی کارگه‌کانی کرێمی ددان و کچگه‌لی دووکانه‌کان و کرێکارانی سوورپێست له‌ بڕازیل: قازانجی کاری ئه‌مانه‌ به ‌شێوه‌یه‌کی ناڕاسته‌وخۆ کڕینی نیکۆل دابین ده‌کات.

لیستی دووهه‌م به‌ به‌راوه‌رد له‌گه‌ڵ لیستی یه‌که‌مدا به‌شێوه‌یه‌کی پتر ئیستعاره‌یی نووسراوه‌. ئه‌م لیسته‌ به‌ دیمه‌نێکی سه‌رنجڕاکێش ده‌ست پێده‌کات و هه‌ڵگری ئێرۆتیزم و زۆرخۆرییه‌ و هه‌روه‌ها هه‌ڵگری تێپه‌ڕبوونی شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌کانه‌ به‌ "که‌مه‌ربه‌ندی بازنه‌یی کیشوه‌ردا"، و له‌ کۆتاییدا دێته‌وه‌ سه‌ر ئیستیعاره‌ی مه‌کینه‌ی ڕیگای ئاسن بۆ ده‌ربڕینی مه‌ترسی و وزه‌ی خۆتێکده‌رانه‌ و شاراوه‌ی ده‌ستمایه‌داریی پیشه‌سازی‌. "کاتێک سیستم به‌ تێکڕایی که‌وته‌ جووڵه‌ و تریشقه‌ی که‌وتێ" وه‌بیرهێنه‌ره‌وه‌ی یه‌ک له‌ سیمبۆله‌کانی ڕێگای ئاسنه‌ که‌ بۆ کارتێکه‌رییه‌کی هاو‌چه‌شن له‌ لایه‌ن دیکێنزه‌وه‌ له‌ دامبی و کوڕدا به‌کار هاتووه‌ (ئه‌و هێزه‌ی که‌ خۆی به‌سه‌ر ڕێگای ئاسنی ئه‌ودا سه‌پاند- هی خۆی- به‌زێنه‌ری هه‌موو جاده‌ و گوزه‌ره‌کان، له‌ دڵی هه‌موو به‌ربه‌ستێک ده‌چووه‌ ژوور، هه‌موو جۆره‌ ئافرێندراوێکی زیندووی له‌ هه‌موو ته‌مه‌نێک و پله‌ وپایه‌یه‌کدا به‌دوای خۆیدا ده‌کێشا، و ئه‌مه‌ش هه‌مووی وه‌ک جۆره‌ دێوێکی سه‌رکه‌وتوو، مه‌رگ، وایه‌.")

به‌ڵام، به‌شێوه‌یه‌کی تایبه‌ت به‌ خودی فیتزجێرالد، دیمه‌نه‌که‌ به‌ شێوازێکی چاوه‌ڕواننه‌کراو و لێڵ گه‌شه‌ی ئه‌ستاندووه‌. قیاسه‌که‌ له‌ کوره‌ی مه‌کینه‌ی ڕێگای ئاسنێکه‌وه‌ به‌ره‌وه‌ ئاگرێکی ماڵوێرانکه‌ر ده‌گۆڕدرێت، وه‌ نیکۆل ئێستا له‌ شوێنێک ڕاوه‌ستاوه‌ که‌ نه‌ک ئاگره‌که‌ خۆش بکات، به‌ڵکو وه‌ک که‌سێک که‌ هه‌وڵی کوژاندنه‌وه‌ی ئاگره‌که‌ بدات یاخود به‌ربه‌ره‌کانی له‌گه‌ڵدا بکات. وشه‌ی "ئاگرکوژێنه‌ره‌وه‌" ده‌توانێ هه‌ڵگری هه‌ردووک له‌و مانا دژبه‌یه‌کانه‌ بێت، وه‌ که‌ڵکوه‌رگرتنی فیتزجێرالد له‌م وشه‌یه‌ له‌وانه‌یه‌ وه‌سواسی ئه‌و له‌مه‌ڕ که‌سانی وه‌ک نیکۆل ئاشکرا بکات: تێکه‌ڵاوێک له‌ حه‌سوودی و پێداهه‌ڵگوتن و ره‌تکردنه‌وه‌. وشه‌گه‌لی، "ئه‌و زۆر ئاکاری ساکاری له‌ خۆی ده‌نواند که‌ هه‌ڵگری چاره‌نووسی خۆی له‌ ناو خۆیدا بوو، به‌ڵام ئه‌م ئاکارانه‌ی وا به‌ ڕێکوپێکی ده‌نواند که‌ له‌ پڕۆسه‌که‌دا ماقووڵییه‌ک هه‌بوو" ئاگایانه‌ یان نائاگایانه‌ وه‌ک زایه‌ڵه‌یه‌ک وان که‌ ده‌نگده‌ره‌وه‌ی پێناسه‌ی هێمینگواین له‌ بوێری: "ماقوڵیی له‌ژێر زه‌ختدا".

t درێژه‌ی هه‌یه‌

12. هه‌ستی شوێن

2005-04-05T15:35:00.000+02:00

v پاشماوه‌ی هونه‌ری داستان
-------------------------------------
● ده‌یڤید لاج (David Lodge)
o وه‌رگێڕ: د. هاشم ئه‌حمه‌دزاده

له‌ ل. ئا(لۆسئانجێلێس) به ‌بێ لێخوڕینی سه‌یاره(ماشێن) تۆ هیچ کارێکت بۆ ناکرێت. ئێستا من به‌ بێ خواردنه‌وه‌ هیچم بۆ ناکرێت. تێکهه‌ڵکێشی خواردنه‌وه- لێخوڕینیش له‌وێ له ‌ڕاستیدا شتێکی نامومکینه‌. تۆ هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ بتهه‌وێت که‌مه‌ربه‌نده‌که‌ت بکه‌یه‌وه‌ یاخود خه‌ڵوزی جگه‌ره‌که‌ت فڕێ ده‌ی، یانیش لوتت بستڕی، خۆت له‌ ئالکاتراز ده‌بینییه‌وه‌ و ئیتر له‌شپشکنینی ئه‌وێ و ئه‌و پرسیارانه‌ی دواتر لێتده‌کرێن. هه‌ست ده‌که‌ی هه‌ر چه‌شنه‌ بێ نه‌زمییه‌ک یان جیاوازییه‌ک ڕوو بدات، بڵیندگۆیه‌ک ئاماده‌یه‌ و کۆمه‌ڵێک مه‌یدانی بینین، وه‌ کۆپته‌رێکی پۆلیسیش له‌سه‌ر ته‌پڵی سه‌رت ده‌سوڕێته‌وه‌.

که ‌وابوو کوڕێکی به‌سته‌زمان چی له ‌ده‌ست دێت؟ تۆ له‌ هۆتێله‌که‌ت، ڤرایمۆنت، دێیه‌ ده‌ر. له‌ واتس که‌ قوڵته‌ی دێ، ئاسۆی خواره‌وه‌ی شار په‌ڵه‌ی چڵمی سه‌وزی خوای پێوه‌یه‌. تۆ به‌ره‌و لای چه‌پ ده‌ڕۆی، به‌ره‌و لای ڕاست ده‌ڕۆی، تۆ وه‌ک مشکی قه‌راغ ئاوی چۆمێکی به‌ته‌وژمی. ئه‌م ڕه‌ستورانه‌یان خواردنه‌وه‌ی لێ نییه‌، ئه‌وه‌ی تریان گۆشتی لێ نییه‌ و ئه‌مه‌ی تریشیان شت به‌ هێترۆسێکسۆئێلان نافرۆشێت. تۆ ده‌توانی مه‌یمونه‌که‌ت بده‌ی به‌ شامپۆ بۆت بشۆن، ده‌توانی کێرت بده‌ی بۆت خاڵکوت بکه‌ن، به‌ڵام تۆ بڵێی بتوانی خواردنێکی نیوه‌ڕۆت وه‌ده‌ست که‌وێت؟ ئه‌گه‌ر هاتوو تابڵۆیه‌کت له‌وبه‌ری شه‌قام بینی که‌ ده‌دره‌وشێته‌وه‌ و له‌سه‌ری نووسراوه‌ گۆشت- ئاره‌ق- بێ مۆسیقا، هه‌ر له‌بیر خۆتی به‌ره‌وه‌. ته‌نیا ڕێگایه‌ک بۆ ئه‌وه‌ی بپه‌ڕێیه‌وه‌ ئه‌وبه‌ری شه‌قام ئه‌وه‌یه‌ که‌ هه‌ر له‌وێ له ‌دایک بووبیت. هه‌موو شوێنه‌کانی په‌ڕینه‌وه‌ی ڕێبواران ده‌ڵێن مه‌په‌ڕه‌وه‌، هه‌موویان، هه‌موو کاتێک. ئه‌مه‌ په‌یام و ناوه‌رۆکی لۆسئانجێلێسه‌: مه‌په‌ڕه‌وه‌. له‌ ماڵه‌وه‌ وه‌مێنه‌. مه‌په‌ڕه‌وه‌. لێخوڕه‌. مه‌په‌ڕه‌وه‌. هه‌ڵێ! من هه‌وڵم دا به‌ تاکسی بڕۆم. که‌ڵکی نه‌بوو. شۆفێره‌کانی تاکسی هه‌موویان خه‌ڵکی هه‌ساره‌ی که‌یوانن و ته‌نانه‌ت دڵنیا نین که‌ ئه‌وان له‌ هه‌ساره‌یه‌کی ڕاستن یان چه‌پ. یه‌که‌م شت که‌ تۆ ده‌بێ بیکه‌ی ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌ هه‌موو سه‌فه‌رێکتدا فێریان که‌ی چۆن لێبخوڕن. - مارتین ئامیس پوڵ (1984)-

ده‌بێ هه‌تا ئێستا بۆ خوێنه‌ره‌وه‌ ڕوون بووبێته‌وه‌ که‌ دابه‌شکردنی هونه‌ری داستان به ‌سه‌ر "ڕه‌هه‌نده‌" جیاوازه‌کان له‌ لایه‌ن منه‌وه‌ شتێکه‌ به‌شێوه‌یه‌ک ده‌ستکردانه‌. کارتێکه‌رییه‌کانی داستان تێکڕایین و له‌ یه‌کتر گرێدراون، به‌ جۆرێک که‌ هه‌ر کاریگه‌رییه‌ک گرێدراوی ئه‌وانی تره‌ و له‌ هه‌مان کاتدا یارمه‌تیده‌ریشیانه‌. ئه‌و به‌شه‌ی من له‌سه‌ره‌وه‌ وه‌ک نموونه‌یه‌ک بۆ پێناسه‌کردنی شوێن له‌ پوڵی مارتین ئامیسم هه‌ڵبژاردووه‌، ده‌یتوانی به‌ هه‌مان ئه‌ندازه‌ بۆ نیشاندانی سکاز یان نامۆکردن، یاخود زۆر بابه‌تی تر که‌ هێشتا نه‌خراونه‌ته‌ به‌رباس، ده‌کار هاتبا. ئه‌مه‌ش شێوه‌یه‌کی تره‌ بۆ ده‌ربڕینی ئه‌وه‌ی که‌ پێناسه‌کردن له‌ ڕۆمانێکی باشدا قه‌ت به‌ ته‌نیا هه‌ر پێناسه‌کردن نییه‌.

هه‌ستی شوێن گه‌شه‌کردنێکه‌ که‌ به‌شێوه‌یه‌کی ڕێژه‌یی دره‌نگ له‌ مێژووی داستانیی په‌خشاندا ده‌ستی پێکرد. هه‌روه‌ک میخاییل باختین هه‌ستی پێکرد شاره‌کانی ڕۆمانسه‌ کلاسیکه‌کان بریتین له‌ شه‌رتومه‌رجی شیاوی جێگۆڕکێ بۆ ته‌ونی ئه‌م ڕۆمانسانه‌: ئێفێسۆس له‌وانه‌یه‌ هه‌ر به ‌هه‌مان شێوه‌ توانیبای کۆرینس یاخود سیراکۆس بوایه‌. ڕۆماننووسانی به‌رایییه‌کانی سه‌رهه‌ڵدانی ڕۆمانی ئینگلیسی له ‌باری کۆنکرێتبوونی شوێنه‌وه‌ به ‌ده‌گمه‌ن له‌ ڕۆمانسنووسه‌کان وردتر بوون. بۆ نموونه‌ له‌نده‌ن له‌ ڕۆمانه‌کانی دێفۆ و فیلدینگدا بێبه‌رییه‌ له‌و‌ ورده‌کارییه‌ ڕوونانه‌ی که‌ له‌نده‌ن له‌ ڕۆمانه‌کانی دیکێنزدا هه‌یه‌تی. کاتێک تام جۆنز به ‌شوێن سۆفیای خۆشه‌ویستیدا ده‌گاته‌ پایته‌خت، گێڕه‌ره‌وه‌ پێمان ده‌ڵێت که‌ تام جۆنز

له‌ له‌نده‌ن ته‌واو غه‌ریب بوو؛ کاتێک به ‌هه‌ڵکه‌وت گه‌یشته‌ ناوچه‌یه‌کی شار، ئه‌و ناوچه‌یه‌ی که‌ دانیشتوانی تێکه‌ڵاوییه‌کی زۆر که‌میان له‌گه‌ڵ خاوه‌نماڵه‌کانی مه‌یدانی هانۆڤێر و گراسڤێنۆر هه‌بوو (چونکی ئه‌و به‌ کۆلانی ئینله‌ینی گرێیدا هاته‌ ناو شار) به‌ر له‌وه‌ی ته‌نانه‌ت بتوانێ ڕێگای ناوچه‌ی ئه‌شڕافه‌ شاده‌کان بدۆزێته‌وه‌، ئه‌و شوێنه‌ی به‌ختیاری و به‌ڕه‌ڵڵایی لێک جیا ده‌بنه‌وه‌، ئه‌و که‌سانه‌ی بابوباپیرانیان له‌ ڕۆژانێکی باشتردا له ‌دایک ببوون و به ‌هۆی ئیمتیازگه‌لی جیاواز ببوونه‌ هۆکاری به‌جێهێشتنی سه‌روه‌ت و شانازی بۆ جیله‌کانی داهاتوو، بۆ ماوه‌یه‌ک هه‌ر خولاوه.

لێره‌دا له‌نده‌ن ته‌نیا به‌هۆی جیاوازییه‌کانی چین و هه‌لومه‌رجی ژیانی دانیشتووه‌کانی و به ‌گوێره‌ی شرۆڤه‌ی‌ بۆچوونی پڕکینایه‌ی نووسه‌ر، پێناسه‌ کراوه. هیچ هه‌وڵێک له‌ ئارادا نییه‌ بۆ ئه‌وه‌ی که‌ خوێنه‌ره‌وه‌ شار "ببینێت"، یاخود هیچ هه‌وڵێک نه‌دراوه‌ بۆ پێناسه‌کردنی کاریگه‌ریی هه‌ستیی شار له ‌سه‌ر پیاوێکی گه‌نج که‌ بۆ یه‌که‌مجار له‌ گونده‌وه‌ هاتووه‌ته‌ شار. ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ پێناسه‌کردنی دوڕگه‌ی یاکوب له‌ ئۆلیوێر تویستی دیکێنزدا به‌راوه‌رد بکه‌:

بۆ گه‌یشتن به‌م شوێنه‌ کابرای میوان مه‌جبوره‌ به‌ کۆمه‌ڵێک شه‌قامی ئاڵۆزی داخراو، ته‌سک و قوڕاویدا تێپه‌ڕێت، ئه‌و شه‌قامانه‌ی که‌ تژین له‌ هه‌ژارترین و توڕه‌ترین خه‌ڵکی قه‌راغ ئاو. ... له‌ دوکانه‌کاندا هه‌رزانترین و بێتامترین خۆراده‌مه‌نی له‌سه‌ر یه‌ک هه‌ڵڕژاون؛ زۆرترین و قۆڕترین کراسگه‌ل له‌سه‌ر ده‌رگای فرۆشیار هه‌ڵواسراون، و بای په‌نجه‌ره‌ و دیوارگه‌لی قه‌راغ ماڵه‌کان... ئه‌و به ‌بن ئه‌و دیوارگه‌له‌ له‌رزۆکانه‌دا ده‌ڕوات که‌ ده‌ڕواننه‌ سه‌ر پیاده‌ڕۆکه، ئه‌و دیواره‌ قه‌ڵشیوانه‌ی که‌ وێده‌چی کاتی تێپه‌ڕبوونی ئه‌و بڕوخێن، لووله‌کوره‌ نیوه‌تێکقورماوه‌کان که‌ ها ئێستا بڕوخێن یان ده‌مێکی تر، ئه‌و په‌نجه‌رانه‌ی په‌رژینه‌کانیان له‌ ئاسنگه‌لێکی ژه‌نگاوین ‌که‌ پیسی و زه‌مه‌ن ته‌قریبه‌ن ته‌واو له‌به‌ینی بردوون، هه‌موو نیشانه‌یه‌کی وێرانی و فه‌رامۆشی که‌ له‌ زه‌یندا ده‌گونجێ.

تام جۆنز له‌ 1749دا بڵاو بۆوه‌؛ ئولیوێر تویست له‌ 1838دا. ئه‌وه‌ی له‌م نێوانه‌دا ڕووی دا بزووتنه‌وه‌ی ڕۆمانتیک بوو که‌ کاریگه‌ریی ده‌وروبه‌ری له‌سه‌ر مرۆڤ قوڵ کرده‌وه‌ و چاوی ئینسانه‌کانی بۆ بینینی جوانیی فراژۆیانه‌ی گوند کرده‌وه‌ و وه‌ک وه‌ڵامێک وابوو بۆ سیمبۆلیزمی تاڵی هه‌ڵاتن له‌ شار له‌ سه‌رده‌می پیشه‌سازیدا.

مارتین ئامیس نوێنه‌رێکی دواتری نه‌ریتی دیکێنزیی گۆتیکی شارییه‌. تێڕامانی پڕ هه‌یه‌جان و ترسناکی ئه‌و له‌مه‌ڕ شاری دواپیشه‌سازی هه‌ڵگری بۆچوونێکی وشیارکه‌ره‌وه‌یه‌ له‌مه‌ڕ کولتور و کۆمه‌ڵگا له‌ قۆناغی به‌ره‌وتێکچووندا. هه‌روه‌ک دیکێنز، به‌ستێنه‌کانی ئامیسیش زۆرجاران له‌ که‌سایه‌تییه‌کانی سه‌رزیندووترن، ده‌ڵێی ژیان له ‌ناو مرۆڤه‌کاندا قه‌تیس بووه‌ و به‌شێوه‌یه‌کی ئه‌هریمه‌نی و ڕووخێنه‌ر له‌ ناو شتگه‌لی وه‌ک شه‌قام، ماشێن و ئامرازه‌کاندا سه‌ری هه‌ڵداوه‌ته‌وه‌.

گێڕه‌ره‌وه‌ی پوڵ، جان سێلف(ئامیس هه‌روه‌ها یارییه‌کی دیکێنزییانه‌ له‌گه‌ڵ ناوه‌کاندا ده‌کات) به ‌ته‌واوی که‌سایه‌تییه‌کی ئاڵۆز یان له‌به‌ردڵان نییه‌. ئه‌و مرۆڤێکی خۆشگوزه‌رانی ملئه‌ستوره‌ که‌ موعتادی خواردنی خێرا و ترۆمبێلی خێرایه‌، گیرۆده‌ی خواردن و فیلمی ڕووته‌ و له ‌نێوان ئینگلیس و ئامریکا هاتوچۆ ده‌کات و هه‌وڵی ئه‌وه‌ ده‌دات که‌ قه‌راردادی فیلمێک ببه‌ستێت که‌ قه‌راره‌ ده‌وڵه‌مه‌ندی بکات. له‌نده‌ن و نیویۆرک دوو شوێنی سه‌ره‌کیی ڕووداوه‌کانن و نیویۆرک ئه‌و شوێنه‌یه‌ که‌ پڕه‌ له‌ بێبه‌ختیی ئه‌خلاقی و فیزیکی، به‌ڵام سروشتی کاره‌که‌ی، به‌ناچاری سێلف به‌ره‌و لۆسئانجێلێس، ناوه‌ندی سه‌نعه‌تی فیلم، ڕه‌کێش ده‌کات.

به‌ربه‌ره‌کانیی فۆڕمی خوازراوی ڕۆمان بریتییه‌ له‌ ڕه‌خساندنی شێواز هه‌م له‌باری وه‌سفی پاراوی عه‌رزی نه‌زۆکی شار و هه‌میش له‌باری ڕه‌وانیی گێڕه‌ره‌وه له‌مه‌ڕ کاراکتێری بێفه‌رهه‌نگ، تاکڕه‌هه‌ند و ته‌وه‌زل. ئامیس ئه‌م ئه‌رکه‌ دژواره‌ به‌ شاردنه‌وه‌ی توانایییه ئه‌ده‌بییه‌کانی خۆی له‌ پشت سه‌ددێکی قسه‌ی سه‌ر شه‌قام، جنێو و فشقییات و جۆک به‌ڕێوه‌ ده‌بات. گێڕه‌ره‌وه‌ به‌ زمانێکی نیوه‌ئاتلانتیکی که‌ به‌شێکی له‌ کولتوری جه‌ماوه‌ریی و ئامرازه‌کانی ڕاگه‌یاندنی گشتی وه‌رگیراوه‌ و به‌شێکیشی بریتییه‌ له‌ داهێنانی وه‌ستایانه‌ی ئامیس بۆ خۆی، قسه‌ ده‌کات. بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر بمانهه‌وێت یه‌که‌م بڕگه‌ی ئه‌م به‌شه‌ی سه‌ره‌وه‌ کۆدشکێنی بکه‌ین، ده‌بێ بزانین که‌ ئالکاتراز زیندانێکی به‌ناوبانگی کالیفۆرنیایه‌، "به‌راز" وشه‌یه‌که‌ بۆ زڕاندنی ناوی پۆلیس، "کێشانی موروویه‌ک" به‌مانای هه‌وڵدانه‌، "به‌ڕه‌ش" وشه‌یه‌کی بازاڕیی ئامریکایییه‌ بۆ قژی ده‌ستکرد (ئه‌گه‌رچی لێره‌دا سێلف له‌م وشه‌یه‌ بۆ قژی ڕاسته‌قینه‌ که‌ڵک وه‌رده‌گرێت)، وه‌ ده‌بێ ئه‌وه‌ش هه‌ڵده‌ین که‌ "سووڕانه‌وه‌"ش ئاوه‌ڵناوێکه‌ که‌ له‌ "هێلیکۆپته‌ر" وه‌رگیراوه‌. ئه‌و ئیستعاره‌ی بۆ ئاسمانی ئالوده‌ی شار ده‌کار هاتووه‌، "په‌ڵه‌یه‌ک له‌ چڵمی سه‌وزی خوا" ئاماژه‌یه‌که‌ به‌ خودای تورات و تووڕه‌بوونی له‌ سودومی سه‌رده‌م، وه‌ هه‌روه‌ک ئێواره‌ی ت. س. ئێلیۆت له‌ "گۆرانیی ئه‌وینی ج. ئالفرێد پرافراک"دا ڕاچڵه‌کێنه‌ره‌، ئێواره‌یه‌ک که‌ "به‌ره‌و ئاسمان بڵاو ده‌بۆوه/ وه‌ک نه‌خۆشێکی بێهۆشکراو له‌سه‌ر ته‌ختێک"، وه‌ شتێکیش قه‌رزداری وه‌سفی ستێفن دێدالۆسه له‌ یه‌که‌م به‌شی ئولیسه‌دا‌ له‌مه‌ڕ ده‌ریا وه‌ک "شینه‌- چڵم". به‌ڵام له‌ کاتێکدا که‌ پرافراک ئاکاری کولتوریی به‌رزی هه‌یه‌ و ستێفن لاساییکردنه‌وه‌یه‌کی وشیارانه‌ی نازناوی خۆشه‌ویستی هۆمێره‌ بۆ ده‌ریا واتا "ڕه‌شه‌ شه‌ڕاب"، جان سێلف وێده‌چێ خه‌ریکی زیاده‌ڕه‌وییه‌ک بێت له‌ چه‌شنی هه‌رزه‌کاریی مناڵه‌ مه‌دره‌سه‌یییه‌کان و ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌ هۆی ڕه‌وینه‌وه‌ی ئێمه‌ له‌ پێچه‌ڵپێچییه‌ ئه‌ده‌بییه‌کانی دیمه‌نه‌که.

تێکنیکی سه‌ره‌کی ئه‌م وه‌سفه‌ی لۆسئانجێلێس بریتییه‌ له‌ زیاده‌ڕه‌وی و ده‌ربڕینی له‌باوه‌ڕ دوور. له‌م باره‌وه‌ ئه‌مه‌ وه‌ سکازێکی تر ده‌چێت که‌ پێشتر له‌باره‌ی ڕۆمانه‌که‌ی سالینجێردا باسمان کرد. به‌ڵام گوزه‌ره‌که‌ی ئامیس شتێکه‌ پتر له‌چه‌شنی وتاربێژییه‌کی داڕشتراو که‌ له‌ ڕۆمانه‌که‌ی سالینجێردا هیچ جێگایه‌کی نییه‌. ئه‌م ڕۆمانه‌ بریتییه‌ له‌ کۆمه‌ڵێک ده‌ربڕینی زیاده‌ڕۆیانه‌ی جۆراوجۆری کۆمێدییانه‌ له‌سه‌ر ناوه‌رۆکێکی باو له‌مه‌ڕ لۆسئانجێلێس وه‌ک شارێک که‌ ته‌رخان کراوه‌ به‌ ترۆمبێل و تژییه‌ له‌ سه‌یاره‌("ته‌نیا ڕێگایه‌ک بۆ ئه‌وه‌ی بپه‌ڕێیه‌وه‌ ئه‌وبه‌ری شه‌قام ئه‌وه‌یه‌ که‌ هه‌ر له‌وێ له‌ دایک بووبیت")؛ وه‌ به‌شێوه‌یه‌کی تا ڕاده‌یه‌ک نه‌رمتر و که‌متر باو ده‌ربڕی ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئامریکا حه‌زی له‌ شوێنی ورده‌فرۆشیی ته‌واو پسپۆڕانه‌یه‌، وه‌ هه‌روه‌ها ئه‌وه‌یکه‌ شۆفێرتاکسییه‌کانی ئامریکا زۆر جاران له‌و که‌سانه‌ پێک دێن که‌ تازه‌ ڕوویان له‌م وڵاته‌ کردووه‌ و ڕێگای هیچ شوێنێک نازانن.

من له‌و دواییانه‌دا که‌ چووبوومه‌ بۆستۆن، سواری تاکسییه‌ک بووم که‌ شۆفێره‌که‌ی بۆ دۆزینه‌وه‌ی ڕێگای چوونه‌ ده‌ر له فڕۆکه‌خانه‌ مه‌جبوور بوو سێ جاران له‌گه‌ڵ ڕێنوێنه‌که‌ی به‌ ڕێگای ته‌له‌فۆنه‌وه‌ پێوه‌ندی بگرێ و به‌ ڕووسی قسه‌ی له‌گه‌ل بکات. زه‌حمه‌ته‌ مرۆڤ بتوانێ زیاده‌ڕۆیی له‌ ناشاره‌زایییه‌کی ئاوا بکات، به‌ڵام ئامیس ڕێگایه‌ک ده‌دۆزێته‌وه‌: "شۆفێره‌کانی تاکسی هه‌موویان خه‌ڵکی هه‌ساره‌ی که‌یوانن و ته‌نانه‌ت دڵنیا نین که‌ ئه‌وان له‌ هه‌ساره‌یه‌کی ڕاستن یان چه‌پ. یه‌که‌م شت که‌ تۆ ده‌بێ بیکه‌ی ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌ هه‌موو سه‌فه‌رێکتدا فێریان که‌ی چۆن لێبخوڕن." زایه‌ڵه‌ی دروشمێکی خۆماڵیی سه‌لامه‌تیی که‌مه‌ربه‌ند، "کلیک، دینگ، هه‌موو سه‌فه‌رێک" وه‌ک ئاماژه‌یه‌کی سه‌رسه‌رییانه‌ به‌ داستانی زانستی، به‌ خێرایی به‌ دوای ئه‌م ڕسته‌یه‌ دادێت- په‌خشانی ئامیس له‌ هاوته‌نیشتییه‌کی به‌مجۆره‌ ڕووناکی وه‌رده‌گرێت و گوڵبژێرێکه‌ له‌ گاڵته‌جاڕیی وشیاریی شاره‌یییانه‌ی هاوچه‌ڕخ. ئه‌م زایه‌ڵه‌یه‌ هه‌روه‌ها یارمه‌تیده‌ره‌ به‌ سه‌رزیندوویی و ڕیتمی چرتمه‌یییانه‌ی هه‌موو بڕگه‌که‌ که‌ له‌ چرکه‌یه‌کی دڵخوازانه‌ی تایبه‌تیدا هه‌ڕه‌شه‌ی ئه‌وه‌ی له‌سه‌ره‌ که‌ دابه‌شی کۆمه‌ڵێک کۆپلێتی قافیه‌دار ببێت ("تۆ ده‌توانی مه‌یمونه‌که‌ت بده‌ی به‌ شامپۆ بۆت بشۆن، ده‌توانی کێرت بده‌ی بۆت خاڵکوت بکه‌ن").

مه‌ترسییه‌کی وه‌سفی زۆر به ‌ورده‌ڕیشاڵی شوێن(ڕۆمانه‌کانی سێر والتێر سکات نموونه‌ی زۆری له‌م چه‌شنه‌ به ‌ده‌سته‌وه‌ ده‌ده‌ن) ئه‌وه‌یه‌ که‌ ڕیزکردنی کۆمه‌ڵێک ڕسته‌ی ده‌ربڕی خۆشداڕشتراو که‌ له‌گه‌ڵ حه‌زی گێڕانه‌وه‌یی وه‌دواخستن تێکه‌ڵاو کرابێت، خوێنه‌ره‌وه‌ ده‌خه‌و کات. لێره‌دا مه‌ترسییه‌کی له‌م چه‌شنه‌ له‌ ئارادا نییه‌. کاتی حاڵی ساده‌ هه‌م بۆ پێناسه‌کردنی شوێن و هه‌میش بۆ گه‌شتی گێڕه‌ره‌وه‌ له‌ میانه‌ی ئه‌م شوێنه‌دا به‌کار هاتووه‌. گۆڕین له‌ حاڵه‌تی کرداره‌کاندا- له‌ حاڵه‌تی هه‌واڵییه‌وه‌ ("تۆ له‌ هۆتێل دێێه‌ ده‌ر") بۆ حاڵه‌تی پرسیاری ("به‌ڵام تۆ بڵێی خواردنی نیوه‌ڕۆت وه‌چنگ که‌وێت؟") وه‌ بۆ حاڵه‌تی ئه‌مری ("مه‌ڕۆ. لێخوڕه‌. مه‌ڕۆ.") وه‌ گشتاندنی جێناوی دووهه‌م که‌س ("تۆ بۆ لای ڕاست ده‌ڕۆی، تۆ بۆ لای چه‌پ ده‌ڕۆی")- ده‌بنه‌ هۆی به‌شداریی خوێنه‌ره‌وه‌ له‌گه‌ڵ پڕۆسه‌که‌دا. به ‌دوای زۆر لاپه‌ڕه‌ی له‌م چه‌شنه‌ له‌وانه‌یه‌ تۆ‌ خه‌و بتباته‌وه، به‌ڵام له‌به‌ر ماندوویی، نه‌ک له‌به‌ر‌ بێتاقه‌تی.

t درێژه‌ی هه‌یه‌

فولکلور و تخیل

2005-04-03T14:15:00.000+02:00

حضور زن در فرهنگ شفاهی کرد

● نوشته: کریستین آلیسون
o ترجمه از انگلیسی: فریده فتاحی قاضی

برای دانش‌پژوه کرد، «فولکلور» نقش مهمی را در فرهنگ سنتی ایفا می‌کند. در تعریف، از فولکلور به عنوان مخزنی از علم و خرد بیان شده است که قسمت عمده‌ای از زندگی کردها را دربر می‌گیرد. و نیرویی است که یک اجتماع سنتی را به هم می‌پیوندد. اگر چه امروزه تعداد افرادی که هنوز به صورت سنتی در روستاها زندگی می‌کنند رو به کاستی می‌رود، با این همه میزان سواد و علم در میان کردزبان‌ها قابل توجه نیست. به همین دلیل فولکلور اهمیت سمبولیک بسیار گسترده‌ای دارد و نه ‌تنها از مشخصه‌های مردم کردستان، بلکه بقایای یگانه ادبیات کردی نیز هست که بسیاری از مردم آن را به خوبی می‌شناسند.

در بستر فرهنگ کردی، اصطلاح «فولکلور» می‌تواند دارای ابعاد وسیعی بوده، اشکال سنتی و عادات خاص جامعه را در زمینه‌های هنری و مسائل دیگر اجتماع پوشش دهد. در این بحث بیشتر از مفاد ادبیات شفاهی و به مفهوم دقیق از «هنر لفظی» گفتگو خواهد شد که شامل مطالبی از سنت‌ها، رسوم و عقاید باستانی و هم‌چنین درباره شعر و نثر می‌باشد. همه این مطالب در گذشته عموماً به طور شفاهی بیان می‌شده ولی امروزه بیشتر این مطالب گردآوری و به چاپ رسیده است.

فولکلور در زبان کردی غالباً به عنوان Hyperotrophy بیان شده است (Nikitine 1950) که اروپائیان آن را شعر رزمی، قصیده، یا ترجیع بند، ضرب‌المثل و داستان‌های فولکلوریک و نوحه و چیزهای دیگری از این دست می‌خوانند. این گستردگی و تفاوتها می‌تواند برخاسته از سرزمینی که به علت نامساعد بودن شرایط زندگی، مردم را به زندگی در گروههای کوچک در نقاط مجزا و دور از هم مجبور کرده است و این زندگی گروهی مجزا، تفاوتها را در فولکلور باعث شده و سبک‌های متفاوتی به وجود آورده است. اگرچه داستانها و ژانرهای مشابه و مشترک زیادی نیز در میان آنها به چشم می‌خورد. در ضمن تفاوت‌های فرهنگی زیادی نیز بین کردها و همسایگانشان- نظیر ترکمن‌ها، مسیحی‌ها و اعراب و ترک‌ها و فارس‌ها- وجود دارد و تا زمانی که این تفاوت‌ها وجود دارد فولکلور به طور پیوسته در حال تغییر و دگرگونی خواهد بود. همچنین تغییر در فولکلور ممکن است توسط راوی یا شنوندگان آن ایجاد شود. در هر حال می‌توان گفت آنچه که خوانده و اجرا می‌شود، متناسب و مرتبط با اصل مطلب است و گویندگان یک داستان فولکلوریک اساساً موضوعی را انتخاب می‌کنند که متناسب با شرایط باشد و مسلماً شنوندگان نیز همان چیزی را برمی‌گزینند که علاقمند به آن هستند و تحت تأثیر آن نیز قرار می‌گیرند.

تغییرات بسیاری در عقاید سنتی و موروثی در چهارچوب فولکلور در هر جامعه به مرور زمان و تحت تأثیر مسائلی که ذکر شد ایجاد می‌شود. اما نمی‌توان گفت که به کلی عوض می‌شود ولی اگر چاپ و نقل نگردد، به مرور زمان فراموش شده و از بین خواهد رفت و یا حداقل قادر نخواهد بود نقش مهمی در زندگی افراد و جامعه ایفا کند.

در کردستان فولکلور و زن ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند. در واقع این زنها هستند که حرف اول را در آوازها و داستان‌ها می‌زنند و هم‌چنین راویان اشکال دیگر فولکلوریک نیز هستند. این نقش برجسته زنان به خصوص در گذشته دال بر تسلط زنان بر عادت و رسوم مرد و نمایانگر اهمیت و نقش آنان در جامعه‌ی کرد بوده است.

تأویل و درک این مسئله سئوالات زیادی را مطرح می‌کند، از جمله این که خواه اگر ما نقش زنان را در جامعه با مردان یکسان فرض کنیم و خواه صدای واقعی زنان را در فولکلور کردی مشاهده نماییم آیا نمی‌توانیم بپذیریم که سخنان ایراد شده توسط مردان نیز در آن نقش مهمی ایفا می‌کند؟ در این صورت چگونگی حضور مردان نیز در فولکلور کردی مطرح خواهد شد ارتباط بین فولکلور و جامعه بسیار پیچیده و بغرنج است. فولکلور ممکن است یک اجتماع واقعی و یا یک اجتماع ایده‌آل را توضیح دهد. هنگامی که ما نقش زنان را در فولکلور مورد بررسی قرار می‌دهیم، خود را ملزم به طرح این پرسش می‌بینیم که واقعاً فولکلور از آن چه کسی است؟

سنت‌های واقعی و ملموس در ابتدا ممکن است برای استفاده هر دو جنس یعنی زن و مرد به وجود آمده باشد و در ضمن نباید نقش تخیل در فولکلور را ناچیز بشماریم. شهرت جهانی داستان‌هایی که قهرمان آنها به طور اتفاقی و اغراق‌آمیز بر دشمن غالب می‌شود، گواه بر این مدعا است.

توسل به شاه‌ها و شاهزاده‌ها و اشراف که شخصیت‌های اصلی داستان‌ها هستند و همواره در خوشی و تجمل زندگی می‌کنند و ناظرینی که هرگز قادر نیستند آرزوی داشتن چنین ثروت و مکنتی را حتی در سر بپرورانند، نظیر اشتهای سیر‌ناپذیر اروپائیان طبقه متوسط برای خواندن مجلات و تماشای برنامه‌های تلویزیونی است. که آنها را در خواب خوش ثروت و شهرت فرو می‌برد. به علاوه ما نباید فراموش کنیم که تقریباً همه اشکال فولکلور باستانی کردها، اشاره به شیوه‌هایی از زندگی دارد که برای اکثر مردم کردستان برای همیشه محو شده است.

آنچه که مسلم است بحثی جامع و فراگیر درباره‌ی تمام ابعاد فولکلور در این مقاله نمی‌گنجد ولی سعی شده است به برخی از زوایای آن پرداخته شود. به عنوان مثال در این مقاله به نقش زنان کرد و چگونگی حضور آنان در فولکلور پرداخته خواهد شد و البته لازم به ذکر است که در این مقاله ارتباط بین فولکلور و جامعه در میان گروههای جدا از هم در داخل کردستان مطرح نخواهد شد، اما لاجرم از موضوعات و مسائلی که در سرتاسر این سرزمین پهناور اتفاق می‌افتد بهره خواهیم گرفت و براساس آن می‌توانیم به یک نتیجه‌ی کلی برسیم. در این مقاله سه مسئله مورد بررسی قرار می‌گیرد؛ اول: نقشی که توسط زنان در تصنیف‌ها ایفا می‌شود؛ دوم و سوم: تغییرات و احساسات در فولکلور کردی است. مثالی از چگونگی تخیل در زنان و حضور آنان در یک ژانر خاص، آواز در فولکلور است که به نظر می‌رسد، در سراسر نواحی که به لهجه‌ی "کرمانجی" سخن می‌گویند یافت می‌شود و گمان می‌رود که این سبک رخدادهای واقعی و مردم را مورد بررسی قرار می‌دهد. موضوعات عنوان ‌شده مقدم و برتر از برخی جنبه‌های دیگر فولکلور است. سئوالی که مطرح می‌شود این است که به راستی ما چگونه می‌توانیم فولکلور در زبان کردی را برای مستمعین آن تعریف کنیم؟ ارائه تعریفی دقیق و فراگیر می‌تواند هم برای اروپائیان و هم برای کردهایی که در شهرها و دور از اجتماعات کوچک روستایی- که بیشتر آوازها و داستان‌ها و نخستین اجراها از آنجا برخاسته است- زندگی می‌کنند، مفید واقع گردد.

ما نه‌تنها باید خود واژه‌ها، بلکه شکل ادا کردن آنها را در محاوره در نظر بگیریم و به معانی مصطلح واژه‌ها توجه کنیم بلکه بایستی تکنیک‌های اجرا، شرایط اجرا و هویت اجراکننده را نیز مد نظر داشته باشیم. ملموس‌ترین و دقیق‌ترین تعریفی که می‌توان از کلمه ژانر(سبک) در اجرای فولکلور به صورت شفاهی ارائه داد، نحوه‌ی اجرا و بیان آن است،- که این خود نیز تحت تأثیر متغیرهای بیرونی است- که طریقه اجرای آن نیز باید به خوبی متنی باشد که اجرا می‌شود. پس بنابراین مشاهده می‌شود که ارائه‌ی تعریفی واقعی از ژانر در فولکلور غیر قابل دسترس نیست. شماری از جوامع روستایی ممکن است ایده‌ها و تعریف‌های بسیار شفافی در مورد چگونگی و مرز بین ژانرها ارائه دهند. اگرچه آنها ژانر را به عنوان یک اصطلاح در بطن فولکلور نمی‌شناسند. برای مثال در سراسر کردستان، مراسم سوگواری برای اشخاص متوفی فقط توسط زنان صورت می‌گیرد، اگرچه ممکن است قوانین نظارتی دقیقی ضمن اجرای مراسم در آن دخیل باشد. شیوه‌ها و ژانرهای مختلف دارای کاربرد متفاوتی بوده، ارتباط‌های متفاوتی نیز با زندگی واقعی دارند. برای مثال ضرب‌المثل‌های زیادی در کردستان درباره رابطه و برخورد بین عروس و مادر شوهر وجود دارد و استنباطی که می‌شود از آنها کرد این است که وقتی عروسی به خانواده همسرش ملحق می‌شود احساس خوشبختی و شادمانی نمی‌کند. ضرب‌المثلی است تحت عنوان «بوومه بووک بوومه به‌ربووک» «عروس شدم بیچاره شدم». این گونه ضرب‌المثل‌ها، کلیشه شناخته‌شده‌ای محسوب می‌گردند که می‌توانند مورد استفاده هر کسی قرار گیرد. ایده‌ها و پیغام‌ها در بطن ضرب‌المثل‌ها نهفته است و ذهن شنوندگان با توجه به زمینه شناخت خویش از اجتماع و تحت تأثیر عوامل دیگر، جزئیات را به یکدیگر پیوند داده و آن را تکمیل می‌کند. البته هر ضرب‌المثل را نمی‌توان به عنوان یک بیان حقیقی در بستر الفاظ پذیرفت، چه مثلاً اکثر کردها در واقع معتقد نیستند که هر عروسی بدبخت و غمگین است. ضرب‌المثل‌های نسبتاً مبهمی نیز وجود دارند که ایده شخصی را با استفاده از اتحاد تلویحی واژه‌هایی اندک در ذهن مجسم می‌کنند. تعدادی ضرب‌المثل نیز وجود دارند که به طور کلیشه‌ای به مسائل زنان می‌پردازد و نهایتاً وجود اشخاص مطلع و آگاه برای بررسی و تجزیه و تحلیل ضرب‌المثل‌ها در کردستان امری ضروری به نظر می‌رسد.

ضرب‌المثل‌ها با بیان خاصی از حقیقت تعمیم داده می‌شوند و سبک‌هایی نیز وجود دارند که به طور مستقیم پیشرو محسوب نمی‌شوند. وقتی زنی سمبل یک داستان یا آواز است، اغلب دریافت این نکته که نماد ارائه شده تا چه حد تصویر روشنی از یک فرد در تاریخ ارائه می‌دهد، دشوار است و نیز این نکته که آنچه که در داستان و یا آوازها بیان شده، تا چه اندازه با سبک ارائه شده هماهنگی دارد. اگرچه اغلب سبک‌های فولکلور به وسیله‌های فولکلوریست‌ها ذکر شده‌اند، اما هنوز به اندازه کافی توضیح و بسط داده نشده‌اند و توضیح و تفهیم انواع سبک‌ها و زمینه‌های استفاده از آنها، برای مردم، بسیار بجا و مفید خواهد بود.

§ زن و فولکلور

اصولاً در بخش وسیعی از کردستان، دلیل این که چرا یک زن نمی‌تواند مجری یا خواننده (ستران‌بێژ یا ده‌نگ بێژ) و یا قصه‌گو (چیرۆک‌بێژ) باشد با استدلال و منطق بیان نشده است. البته مواردی نیز وجود دارد که مختص یکی از دو جنس (زن و مرد) است. نظیر اجرای مراسم سوگواری توسط زنان و یا خواندن آواز توسط داماد و دوستانش در مراسم عروسی. در کردستان اگرچه گروه‌های سنتی و محافظه‌کار شرکت زنان در یک مجلس مختلط را عملی جسورانه تلقی کرده‌اند و معتقدند که زنان بایستی زیر چتر حمایت پدر و یا اگر متأهل باشند همسر واقع شوند، مع هذا تعدادی از محققان متذکر شده‌اند که در طول تاریخ همواره زنانی بوده‌اند که شعر سروده‌اند و آواز خوانده‌اند. کردشناس بزرگ توما بوا (Tomas Bois, 1995) مدعی شده است که بیشتر آوازخوان‌ها و تصنیف‌سرایان زن بوده‌اند و حتی آوازهای عشقی و آوازهای مربوط به جنگ، توسط آنان سروده شده است. ژابا (Jaba) یکی از فولکلوریست‌های قدیمی می‌نویسد همسر و دخترهای قهرمانی که در جنگ کشته شده است تصنیف‌های بسیار لطیف و شورانگیزی به افتخار او سروده‌اند و هم‌چنین بر طبق گفته رمان‌نویس معروف کرد «محمد اوزون» که از مناطق کردنشین سوریه دیدن کرده است، شمار قابل توجهی از زنان در آنجا آوازه‌خوان هستند. هم‌چنین زنانی نیز وجود دارند که در حضور تماشاگران مرکب از زن و مرد آواز نمی‌خوانند ولی در مجالس زنان بدون هیچ مشکلی آواز می‌خوانند.

کودک کرد معمولاً تمام آوازها و داستان‌ها را از مادر و عمه و مادربزرگش می‌شنود و یاد می‌گیرد. زیرا که زنان به طور سنتی در خانه مانده به کارهای مربوط به خانه می‌پردازند و مسئولیت بزرگ کردن کودکان نیز به عهده آنان است. امروزه نیز هنگامی که مردهای خانواده در کوهستان به سر می‌برند (برای جنگ‌های چریکی) یا وقتی در تبعید هستند یا کشته می‌شوند، زنان نه‌تنها نقش عمده‌ای در انتقال فولکلور دارند بلکه مشخصاً به آگاهی و هوشیاری ملی کردهای نسل جوانتر یاری می‌رسانند.

فولکلوریست‌های کرد اغلب به رابطه غیر قابل انکار زن و فولکلور اذعان دارند؛ بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که فولکلور کرد بیشتر متعلق به زنان است تا مردها. زنان در رده‌ی تصنیف‌گران و مجریان و ناظرین کارهای بزرگ قرار دارند، کارهایی نظیر «مم و زین» (Mem u Zin) و «زنبیل فروش» (Zembil firos) و اشعار رزمی نظیر «دمدم» (Dimdim) و دیگر قصه‌های فولکلوریک و غزل‌های عاشقانه. اگرچه برخی از سبک‌ها به طور مشخص متعلق به زنان است، اما اختلاف عمده‌ای بین دو جنس از نظر کیفیت اجرا، بیان و انتقال و دریافت آن وجود ندارد و مدرکی دال بر این که زنان کرد احساس کنند اشکال مختلف فولکلوریک که توسط مردان خلق شده، دارای جنبه‌های ظالمانه است، و یا سبک‌های مختلف فولکلوریک که یکی از دو جنس(زن یا مرد) در شکل‌گیری آن نقش داشته‌اند، متفاوت با یکدیگر است وجود ندارد. بایستی بپذیریم، زنانی که در زمینه‌های مختلف فولکلور فعالیت داشته‌اند نسبت به آنچه که انجام داده‌اند از خود فروتنی و اغماض نشان داده‌اند. به هر حال در سبک‌هایی که مردان در ساخت آنها دخالتی نداشته‌اند زنان در بیان آرزوها و ایده‌های خویش آزاد بوده و عملاً در حفظ قوانین مربوط به فولکلورها کوشا بوده‌اند. زنان در سوگواری (شین Sin) همسر از دست‌رفته‌شان را بسیار خوب و عاشقانه تمثیل می‌کنند، حتی اگر در طول زندگی مشترکشان علاقه‌ای به او نداشته باشند. هم‌چنین زنان از مراسم سوگواری به عنوان اهرمی برای متبلور کردن حزن و خشم و نارضایتی خویش از مسائل جاری در پیرامونشان بهره می‌جویند مثلاً به دفاع از حقوق اجتماعی و قانونی خویش- که در سطح پایینی قرار دارد- می‌پردازند و کسانی هم که در مراسم شرکت می‌جویند به خوبی آنچه را که در لفافه بیان می‌شود درک کرده، قادرند پیغام‌های سربسته را دریافت کنند، البته این چیزی است که مردها آن را نمی‌پسندند و تلاش می‌کنند این گونه مراسم را از فولکلور کردی حذف کنند. همین مسئله موجب می‌شود فولکلوریست‌ها در تحقیقاتشان دچار مشکلات فراوانی گردند و از پرداختن به این سبک‌ها در فولکلور دلسرد گردند. غیر از مراسم سوگواری که توسط زنان برگزار می‌شود و به دلیلی که قبلاً به آن اشاره شد مورد عتاب واقع می‌شود، لالایی‌ها شامل مجموعه‌ی متنوعی هستند که پرداختن به آنها از نظر مردان مقبول‌تر است.

§ تخیل مدافع زن

داستان‌های فولکلوریک، زنان را در طیف‌های جالب و گوناگون ترسیم می‌کنند. شاهزاده و ساحره و نامادری‌های شرور در این داستان‌ها به صورت کلیشه‌هایی درآمده‌اند که کاراکتر آنها فراتر از اختصارات فردی است و در داستان‌های مختلف کمابیش دارای همان مشخصه می‌باشند اگر قرار باشد بر اصطلاحاتی چون هیولا و جن و پری که در داستان‌های فولکلوریک کردی بیشتر از آنها سخن رفته نامی گذارده شود، مسلماً طیفی از موهومات و خیال آن را دربر می‌گیرد. اگرچه بسیاری از کردها آنها را به عنوان ماهیتی حقیقی نمی‌پذیرند، ولی در برخی از نواحی کشاورزی در دنیا (از جمله بریتانیا) کسانی هستند که علناً به وجود مخلوقات فوق طبیعی اعتقاد دارند. بسیاری از شخصیت‌هایی که در فولکلور کرد یافت می‌شوند، آنهایی هستند که در داستان‌های فولکلوریک کشورهای همسایه- عرب، ترک و فارس- و در قصه‌های فولکلوریک اروپا نیز یافت می‌شوند و از این شخصیت‌های مشترک برای اهداف خود بهره می‌جویند. در مدت‌های مدیدی زن هم‌چنان در فولکلور، به خصوص قصه‌ها نقش اساسی ایفا کرده است و این نشانگر تکرار حوادثی است که در طول زمان بر او رفته است. زن در بسیاری از قصه‌ها جنگجویی است که لباس مبدل به تن کرده و در هیئت یک مرد می‌جنگد و همه‌ی جنگجویان دیگر را شکست می‌دهد تا بالاخره قهرمان - مرد- داستان بر او غالب می‌شود و در این هنگام است که او به قهرمان می‌پیوندد و در بعضی از داستان‌ها با او ازدواج می‌کند.

O. N. Mackenze قصه‌هایی را گردآوری کرده است که دارای چنین شخصیت‌هایی است. او موردی را به عنوان نمونه از سلیمانیه بازگو می‌کند. شاه اسماعیل وکامبرتا(؟) به جستجوی نامزدش که دختر شیخی عرب است رهسپار می‌شود. بر سر راه نامزد دیگری اختیار می‌کند که دختر اسلام‌شاه(شاه پریان) است. او از ناحیه‌ای عبور می‌کند که به وسیله‌ی «ره‌شه سوار» در آن ناحیه جوی از رعب و وحشت حکم‌فرماست. وقتی قهرمان به آن ناحیه می‌رسد، با تلی از سر و بدن‌هایی مواجه می‌شود که ارتفاع آن به اندازه یک مناره است. او در غاری پناه می‌گیرد. زمانی که «ره‌شه سوار» به غار می‌رسد، در مهمان کردن او در قصرش پافشاری می‌کند و تأکید می‌کند که فردا صبح می‌باید با یکدیگر مبارزه کنند. داستان این‌چنین ادامه می‌یابد: «صبح روز بعد که از خواب برخاستند به میدان رفته و در معرض دید همگان به نزاع پرداختند. ره‌شه سوار گفت: ای جوان خوش‌سیما من قصد ندارم که با شمشیر یا تیغ با تو بجنگم، مایلم با هم کشتی بگیریم، اگر من پشت تو را به خاک افکندم تو را نخواهم کشت و تو را به بردگی خواهم گرفت و اگر تو مرا زمین بزنی هر آنچه را خواهی انجام بده.» شاه اسماعیل پاسخ داد: «حرف‌های تو پشیزی برای من ارزش ندارد، اگر تو بر من غالب شوی سر مرا از تن جدا کن و اگر من بر بر تو فائق شدم من سر تو را چون سگ از تن جدا خواهم کرد.» آنها هفت روز با یکدیگر کشتی گرفتند. مرد جوان به درگاه خداوند بسیار التماس کرد. او در حالی که «ره‌شه سوار» را محکم در چنگ گرفته بود گفت: «ای خضر فناناپذیر شکست او آرزو و خواست تو نیز هست پس یاریم ده»، دوباره او را به پهلو بر زمین زد. او را چون گنجشکی در چنگ گرفت و بر زمین انداخت. سپس با شمشیر به طرف وی جهید تا سر او را از تن جدا کند. در آن حین «ره‌شه سوار» از یک لحظه غفلت او استفاده کرد یقیه‌ی خود را گشود و سینه‌ی زنانه‌اش را برهنه کرد. مرد جوان با دیدن این صحنه دست و پای خود را جمع کرد. ره‌شه سوار گفت: سینه‌ی مرا بپوشان. در جنت و زمین تقدیر من این بوده است که با تو وصلت کنم. من با خدای خویش عهد بسته‌ام با هیچ کس ازدواج نکنم جز با کسی که در نبرد بر من غالب گردد.» آنها با یکدیگر به طرف قصر باشکوه «ره‌شه سوار» رهسپار شدند. هنگامی که «ره‌شه سوار» لباسش را عوض کرد، مرد جوان او را زیباتر از پیش یافت. از آن به بعد «ره‌شه سوار» به نیروهای همسرش پیوست و در کنار آنان می‌جنگید. او از آنجایی که دختر شاه پریان است دارای مهارت خارق‌العاده و نیروهایی سحرآمیز است. در صحنه‌ای که زن بودن «ره‌شه سوار» برملا می‌شود، به نظر می‌رسد که این تصادف به هنگام مبارزه عمداً اتفاق می‌افتد. نمونه‌هایی نیز در دست است که او آزمایش‌هایی جادویی برای محک زدن مخالفانش انجام می‌دهد. اگرچه امروزه بعضی گروه‌های مترقی کرد مستقر در کردستان از جنگجویان زن نیز استفاده می‌کنند لیکن قهرمانی جنگجویان زن در تاریخ کردستان جزء استثناهاست. ضمن اینکه چه در داستان‌های فولکلوریک و چه در جنگ‌های عصر حاضر، جنگجوی مؤنث از جذابیت بیشتری برخوردار است.

در اوایل دهه‌ی 1990 در شهرهایی نظیر «دهوک» و «اربیل» تصاویر زنانی که لباس پیشمرگه‌ها را به تن داشتند بسیار به چشم می‌خورد، اگرچه بیشتر این زنان غیرمحلی بودند ولی زنان محلی نیز در مراسم خاص لباس پیشمرگه‌ها را بر تن می‌کردند.

جنگجویان زن عضو احزاب کرد عراقی، فراوان نبوده و مبارزه زنان در این کشور فراگیر نبوده است. از زنان استثنایی نام «مارگاریت» هنوز در یادها زنده است. شرایط و وضعیت در مناطق کردنشین کشورهای ایران و ترکیه متفاوت است. زنان در آنجا اگرچه فعال‌ترند ولی این پدیده نیز از حوادث نادر قرن بیستم به شمار می‌رود. نکته قابل توجه این است که در داستان‌های فولکلوریک، زن همواره همراه موجودات خیالی نظیر جن و هیولا و جادوگر بوده است نه با واقعیت‌ها و در داستان فولکلوریک کردی، زن معمولاً در پایان داستان به وسیله‌ی مردی مورد تحکم واقع می‌شود. اما آیا واقعاً زنان تحکم و تسلط مردان را پذیرفته‌اند؟ اسناد و مدارک زیادی دال بر اثبات و عدم اثبات آن در دست نیست.

--------------------------------------------------
§ منبع: روانگه‌
http://www.ruwange.org