31.3.04

نه‌ته‌وه - ڕۆمان

دوكتور هاشم ئه‌حمه‌دزاده

وێده‌چێ پڕوسه‌ی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت - نه‌ته‌وه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، له میانه‌ی[له نێوان] هه‌وڵدان بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی شوناسێكی یه‌كده‌ست، زمانی وه‌ک خاڵێكی هه‌ره به‌رچاوی ئه‌م پڕۆسه‌یه بینیبێ و بۆ زاڵكردنی زمانێک به‌سه‌ر زمانه‌كانی تر دا درێغی له هیچ چه‌شنه داپڵۆسینێک نه‌كردبێ. لێره دا بیری بیریارانی قوتابخانه‌ی ئاڵمانیی ناسیۆنالیزم، وه‌ک هێردێر و فیخته، بوونه‌ته ڕێنوێنی ئه‌ندازیارانی سازكردنی ده‌وڵه‌ت - نه‌ته‌وه و دروشمی "یه‌ک نه‌ته‌وه، یه‌ک زمان"، بێ هیچ دوودڵییه‌ک له سه‌ر حیسێبی زمانه‌كانی تری ناوچه‌ و له‌وانه‌ش كوردی، به‌ڕێوه براوه. ئیتر زمانی ئێتنۆسه غه‌یری ده‌سه‌ڵاتداره‌كان له‌م قۆناغه دا ده‌بێت به فاكتۆرێكی سیاسی و له لایه‌ن ده‌وڵه‌ت - نه‌ته‌وه‌كانه‌وه وه‌ک هه‌ڕه‌شه‌یه‌ک له سه‌ر ته‌واوییه‌تی خاک و شوناسی نه‌ته‌وه، ده‌بیندرێ.

كاتێک له 1961 دا[1] ڕه‌حیمی قازی له تاراوگه دا یه‌كه‌‌م ڕۆمانی كوردی سه‌ر به ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان ده‌نووسێ، له ڕاستیدا به‌سه‌رهاتی ئه‌م ڕۆمانه ئاوێنه‌یه‌كی ته‌واو باڵانوێنه له هه‌لومه‌رجی ناسیۆنالیزمی كورد و چاره‌نووسه‌كه‌ی له ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستاندا.

له ‌سه‌ر ڕۆمانی پێشمه‌رگه زۆر قسه كراوه و ئه‌وه‌ی لێره دا مه‌به‌ستی منه ورووژاندنی چۆنیه‌تی سه‌رهه‌ڵدانی ئه‌م ڕۆمانه‌یه له به‌ستێن و زه‌مینه‌ی كوردیدا. ئێمه ئه‌گه‌ر له ئه‌و ڕۆمانه كوردییانه‌ی كه له سۆڤیه‌تی پێشوو دا بڵاو بوونه‌وه چاوپۆشی بكه‌ین، ڕۆمانی پێشمه‌رگه له ڕاستیدا یه‌كه‌م ڕۆمانی چاپكراوی كوردییه. لێره دا پرسیار ئه‌وه‌یه، ئه‌گه‌ر سه‌رهه‌ڵدانی ژانری ڕۆمان له ئه‌ورووپا دا له سه‌ده‌كانی حه‌ڤده و هه‌ژدهه‌مدا ده‌رئه‌نجامی كۆمه‌‌ڵێک گۆڕانكاریی كۆمه‌ڵایه‌تی، ئابووری و كولتووری و هزرییه، ڕۆمانی پێشمه‌رگه له‌سه‌ر بنه‌مای كام گۆڕانكاریی له‌م چه‌شنه سه‌رهه‌ڵده‌دا؟ له سه‌رده‌مانێكدا كه به‌ر له چاپبوونی ئه‌م ڕۆمانه، مرۆڤ به ده‌گمه‌ن ده‌توانێ له ڕۆمانێكی وه‌رگێڕدراویش به كوردی قسه بكات، ئیتر ده‌بێ پێشخانی ئه‌م ڕۆمانه چی بووبێت؟ گرنگیی پێداگرتن له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته ئه‌مه‌‌یه كه ئێمه سه‌رچاوه‌ی سه‌رهه‌ڵدانی ژانرێک ده‌سنیشان كه‌ین كه به شێوه‌یه‌كی گشتی له هه‌موو شوێنێكدا پێوه‌ندییه‌كی ڕاسته‌وخۆی هه‌یه له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدان و هاتنه كایه‌ی چه‌مكی نه‌ته‌وه وه‌ک كۆمه‌ڵگایه‌كی به خه‌یاڵداهاتوو له نێوان خه‌ڵكانێک كه به دوور له پێوه‌ندیگه‌لی خوێنی و عه‌شیره‌تی و ئایینی ده‌یانهه‌وێ له‌سه‌ر بنه‌مای ئیراده‌ی هاوبه‌ش خۆیان وه‌ک پێكهاته‌یه‌كی هاوچاره‌نووس پێناسه بكه‌ن.

خوێندنه‌وه‌یه‌كی وردی ڕۆمانی پێشمه‌رگه ئه‌م ڕاستییه‌مان بۆ ده‌رده‌خات كه نووسه‌ر چه‌ند له ژێر كارتێكه‌ریی قوتابخانه‌ی زاڵی ڕیالیزمی سۆسیالیستی دایه و هه‌ڵبه‌ت ئه‌مه‌ش شتێكی سرووشتییه و له سه‌رده‌مانی نووسینی ڕۆمانی پێشمه‌رگه دا، ڕیالیزمی سۆسیالیستی هه‌موو سنووره‌كانی به‌زاندبوو و له زۆر وڵاتان، له‌وانه ئێران، وه‌ک ڕێبازێكی شیاو سه‌یری ده‌كرا.

نووسینی ڕۆمانی پێشمه‌رگه له یه‌كیه‌تی سۆڤیه‌تی به‌رێدا و بڵاوبوونه‌وه‌ی له عێڕاق لایه‌نێكی دیكه‌ی به‌سه‌رهاتی یه‌كه‌م ڕۆمانی كوردیمان له كوردستانی ئێران بۆ ده‌رده‌خات. سیاسیبوونی نووسه‌ری ڕۆمان و ته‌نانه‌ت ناوی یه‌كه‌م ڕۆمانه‌كه‌ش گرێدراویی ئه‌م ڕۆمانه‌مان به بزاڤی ناسیۆنالیستیی كورده‌وه نیشان ده‌دات.

ڕه‌نگه شتێكی زۆر سه‌یر و سه‌مه‌ره بێ كه مرۆڤ بۆ دیتنی دووهه‌م ڕۆمانی كوردی له كوردستانی ئێران، ده‌بێ نیزیكه‌ی سی ساڵ چاوه‌ڕوانیی بكات. چاوه‌ڕوانییه‌كی ئه‌وا دوور و درێژ له نیوه‌ی دووهه‌می سه‌ده‌ی بیسته‌مدا خۆی له خۆیدا نیشانده‌ری چاره‌نووسی پڕ مه‌ینه‌ت و ئێش و ئازاری كوردانه. به‌سه‌رهاتی چاپ و بڵاوبوونه‌وه‌ی ڕۆمانی "كارمامز"ی عه‌لی حه‌سه‌نیانی له تاراوگه دا به‌شێک له‌م مه‌ینه‌ته‌مان بۆ ده‌رده‌خات. حه‌سه‌نیانی له پێشه‌كیی ڕۆمانه‌كه‌یدا ده‌ڵێت كه ئه‌و ساڵی 1964 له زیندانی قزڵقه‌لعه‌ی تاران ڕۆمانێک به فارسی ده‌نووسێ. دواتر ده‌ستنووسه‌كه‌ی ده‌فه‌وتێ و له 1979 له بناری قه‌ندیل ڕۆمانه‌كه‌ی، ئه‌مجاره‌یان به كوردی، وه‌ک تێكه‌ڵاوێک له فانتێزیی خۆی و به‌سه‌رهاتی ڕاسته‌قینه‌ی پێشمه‌رگه‌یه‌ک، ده‌نووسێته‌وه. مخابن ئه‌مجاره‌ش ده‌ستنووسه‌كه‌ی ده چۆمی كه‌ڵوێ ده‌كه‌وێ. حه‌سه‌نیانی بۆ جاری سێهه‌م ڕۆمانه‌كه‌ی ده‌نووسێته‌وه و ئه‌م ده‌ستنووسه‌ش له هۆده‌یه‌ک، له گوندێكی لای هه‌وشار، ده‌كه‌وێته به‌ر ئاگری تۆپێک و ده‌سووتێ. دواجار حه‌سه‌نیانی ده‌رفه‌ت په‌یدا ده‌كات ڕۆمانه‌كه‌ی بۆ جاری چواره‌م له ساڵی 1980 له گوندی كاوڵانی مه‌هاباد بنووسێته‌وه. وه‌ک ده‌زانین حه‌سه‌نیانی ساڵی 1983 واز له پێشمه‌رگایه‌تی دێنێ و ده‌گه‌ڕێته‌وه مه‌هاباد. دواتر ده‌چێته فینلاند و له‌وێشه‌وه په‌ره‌وازه‌ی وڵاتی دانمارک ده‌بێ و به‌ر له وه‌رگرتنی مافی په‌نابه‌ری، ساڵی 1992 له ئاكامی سه‌كته‌ی دڵدا بۆ هه‌میشه چاو له‌سه‌ر یه‌ک داده‌نێ. سێزده ساڵ دواتر[2] به هه‌وڵی جه‌عفه‌ری حوسێنپوور، كه دانیشتووی ئاڵمانه، ئه‌م ڕۆمانه له هوله‌ند چاپ ده‌كرێ. خۆیایه له هه‌لومه‌رجێكی ئاوا پڕ كاره‌ساتدا مرۆڤ ناتوانێ چاوه‌ڕوانی ڕۆمانی كوردی له ئاستێكی به‌رزی چه‌ندایه‌تی و چلۆنایه‌تیدا بێ. ڕه‌نگه له نه‌بوونی هه‌موو پێشزه‌مینه‌كانی سه‌رهه‌ڵدان و گه‌شه‌كردنی ڕۆمانی كوردی، ئه‌وه هه‌ر ماندوونه‌ناسی[ماندوویینه‌ناسی] و مۆتیڤی نه‌ته‌وه‌یی ڕۆماننووسانی كورد بووبێت كه دیارده‌یه‌كی به نێوی ڕۆمانی كوردی له كوردستانی ئێراندا هێنابێته ئاراوه.

له هه‌لومه‌رجی ئه‌مڕۆی جیهان و ناوچه دا، له زه‌مه‌نێكدا كه گرووپگه‌لی له په‌راوێز دا، هه‌وڵی شكاندنی نه‌زمی باو ده‌ده‌ن و سوورن له‌سه‌ر سه‌لماندنی شوناسێک كه خۆیان گه‌ره‌كیانه، وێده‌چێ نووسین به كوردی یه‌ک له‌و پێداویستییانه بێ كه بورای سازكردنی شوناسێكی نه‌ته‌وه‌یی بڕه‌خسێنێ. به‌ڵام ئایا هه‌وێن و مایه‌ی شوناسێكی له‌و ده‌سته ده‌بێ بنج و بنه‌وانی خۆی له كوێدا ببینێته‌وه؟ به بڕوای من گرنگیی زمان به تایبه‌تی له ئاستی هونه‌ری و ئه‌ده‌بیدا له مه‌داری ئامرازبوونی تێده‌په‌ڕێ و ده‌بێت به دیارده‌یه‌ک كه بوونی هه‌موو دیارده‌كانی تر دیاری ده‌كات و له ده‌ره‌وه‌ی خۆیدا شتێک ناهێڵێته‌وه. هه‌ر بۆیه‌ش سازدانی گوتاری تایبه‌ت به ئه‌ده‌بی كوردی له سه‌رووی هه‌موو ئه‌ركه‌كانه.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------
سه‌رچاوه: ڕۆژنامه‌ی ئاشتی، تاران، ژماره 2، سێ‌شه‌ممه 26ی ڕه‌شه‌ممه‌ی 1382ی هه‌تاوی(16ی مارسی 2004ی زایینی)، لاپه‌ڕه 4

- له‌م وتاره‌ی دوكتور هاشمی ئه‌حمه‌دزاده هه‌ر چه‌ند به‌ندم هه‌ڵبژاردوون و نووسیومنه‌وه. ئه‌م وتاره له كونفڕانسێکدا، كه له مانگی سه‌رماوه‌زی ساڵی 2003 دا له شاری دیاربه‌كر به‌ڕێوه چووه، خوێندراوه‌ته‌وه. تێزی دوكتۆرای كاک هاشمیش هه‌ر سه‌باره‌ت به "نه‌ته‌وه - ڕۆمان"ه. - هێدی-

-------------------------------------------------------------------------------------------------------
تێبینیی هێدی:

[1]: دوكتور ڕه‌حیمی قازی ساڵی 1359[1980] له پێشه‌كییه‌كدا، له ژێر سه‌ردێڕی "پێشه‌كی بۆ چاپی دووهه‌می "پێش‌مه‌رگه" به زمانی كوردی له لایه‌ن نووسه‌ره‌وه"، نووسیویه: "چیرۆكی "پێشمه‌رگه" بۆ یه‌كه‌مین جار له ساڵی 1338[1959] دا له شاری ئێره‌وان و له ساڵی 1340[1961] دا له به‌غدا به زمانی كوردی و له ساڵی 1342[1963] دا له باكۆ به زمانی ئازه‌ری چاپ كراوه." - لاپه‌ڕه "حه‌وت"-
وێده‌چێ ئه‌وه‌ی ساڵی 1340[1961] له به‌غدا چاپ كراوه به چاپی یه‌كه‌م و ئه‌وه‌ی ساڵی 1359[1980] له ئێران چاپ كراوه به چاپی دووهه‌م داندرابێ! له لاپه‌ڕه‌ی دووهه‌می ڕۆمانه‌كه‌شدا نووسراوه: چاپی هه‌وه‌ڵ 1334[1955]، چاپی دووهه‌م: 1359[1980]! له سه‌ر به‌رگی ڕۆمانه‌كه‌ش نووسراوه: "چیرۆكێكه له خه‌باتی گه‌لی كورد له دژی ئاغاوه‌ت و داگیركه‌ران له كاتی كۆماری خودموختاری نه‌ته‌وایه‌تی كوردستان.- 1334" له‌و شوێنانه دا ڕێكه‌وتی چاپی یه‌كه‌م جیاوازه له‌گه‌ڵ ئه‌و ڕێكه‌‌وته‌ی له پێشه‌كییه‌كه‌ دا ئاماژه‌ی پێ كراوه!

[2]: ڕۆمانی "كارمامز"م ساڵی 1378[1999]، حه‌وت ساڵ دوای كۆچی دوایی كاک عه‌لی حه‌سه‌نیانی(هاوار)، چاپ كردووه.

30.3.04

سێزده‌به‌ده‌ر

له ئێرانی كۆندا دوای دوازده ڕۆژ جێژن و شادی، كه به بۆنه‌‌ی دوازده مانگه‌ی ساڵه‌وه بووه، سێزده‌هه‌مین ڕۆژیان ته‌رخان كردووه بۆ سه‌یران و شادی له ده‌ره‌وه و به‌‌و شێوه‌یه كۆتایییان به ماوه‌ی نه‌ورۆز هێناوه.

له كتێبه مێژوویی و ئه‌ده‌بییه‌كانی سه‌ده‌كانی ڕابردوو دا، كه تایبه‌ت بوون به تۆماركردنی ئه‌و داب و جێژنانه‌ی به بۆنه‌ی نه‌ورۆزه‌وه به‌‌ڕێوه چوون، هیچ ئاماژه‌یه‌ک به سێزده‌به‌ده‌ر نه‌كراوه. لێره‌ دا ئه‌و پرسیاره دێته گۆڕێ كه چۆنه له‌و كتێبانه دا هیچ باسی "سێزده‌به‌ده‌ر" و "حه‌وت سین" نه‌كراوه؟ ئه‌وه به‌و مانایه‌یه كه ئه‌و دابانه تازه داهاتوون، یان دابی كۆنن و له‌به‌ر ئه‌وه‌ كه تایبه‌ت به خه‌ڵكی ئاسایی بوون سه‌رنجیان نه‌دراوه‌تێ و به پێوانه‌ی مێژوونووسانی ئه‌و‌ده‌م شایانی تۆماركردن نه‌بوون؟!

وێده‌چێ لایه‌نی دووهه‌م ڕاست بێ، چونكه دابێكی كه ده نێو هه‌موو چین و توێژێكی كۆمه‌ڵدا و له هه‌موو شار و گوندێک باوه، ناكرێ ته‌مه‌نی له دوو سێ به‌ره زیاتر نه‌بێ. ئاشكرایه كه كتێبه مێژوویییه‌كان و شێعری شاعیران ڕه‌نگده‌ره‌وه‌ی ئه‌و ڕووداو و داب و جێژنانه بوون كه "شا" و كاربه‌ده‌ستانی حكومه‌ت تێیاندا به‌شدار بوون؛ به‌ڵام سێزده‌به‌ده‌ر دابێک بووه كه جێی په‌سندی خه‌ڵک بووه نه‌ک شا. له‌وانه‌شه به شووم زانینی "سێزده" هۆی باس نه‌كردنی بووبێ. به شووم زانینی ژماره‌ی 13 و خۆ لێ پاراستنی، له زۆربه‌ی وڵاتان و له لای زۆربه‌ی نه‌ته‌وه‌كان، بڕوایه‌كی كۆنه.

ئه‌و بڕوا چه‌وته بۆته هۆی ئه‌وه كه خه‌ڵک ده‌و ڕۆژه دا له ماڵێ وه‌ده‌ر كه‌ون، هه‌تا خۆیان و ماڵ و حاڵیان له "شوومی" ببوێرن. له ئایینی ئیسلامدا چونكه 13ی هه‌موو مانگێک به "شووم" داده‌ندرێ، به هه‌ڵه سێزده‌هه‌مین ڕۆژی جێژنی نه‌ورۆزیش به "شووم" داندراوه. - سه‌رچاوه-
http://www.farhangsara.com/f13bedar.htm

29.3.04

ژن له گێژاوی خوڕافاتدا

- ئه‌گه‌ر مووی ئافره‌ت به درێژی بخرێته ناو ده‌ریاوه ئه‌بێ به ماری ئاوی.
- په‌ڕۆی حه‌یزی ئافره‌ت به دوای كه‌شتی دا هه‌ڵبواسرێ نه با ئه‌چێته ناو ئه‌و كه‌شتییه، نه شه‌پۆلی ئاو.
- ئه‌گه‌ر بته‌وێ ئافره‌تێک غه‌یری تۆ كه‌سی تر نه‌چێته لای و به كه‌س ڕازی نه‌بێ، كاتێ ئه‌و ئافره‌ته سه‌ری شانه ئه‌كا مووی لێ ئه‌كه‌وێ، ئه‌و مووه كۆ كه‌ره‌وه‌ و بیسووتێنه، خۆڵه‌مێشه‌كه‌ی بێنه، پێش ئه‌وه‌ كه گانی له‌گه‌ڵ بكه‌ی بیده له سه‌ری "كابراكه‌ت" و ئه‌مجا بچۆره لای، پاش ئه‌وه ئیتر نه ئه‌و به كه‌س ڕازی ئه‌بێ وه نه كه‌سیش ئیشی وا به له‌زه‌تی له‌گه‌ڵ ئه‌كا.
- ئه‌و كچه‌ی كه یه‌كه‌م جار حه‌یزی پیا دێت، ئه‌و خوێنه‌ی بدرێ له سه‌ر مه‌مكی هه‌ر كچێک، ئه‌و مه‌مكانه ئیتر هه‌ر قوت ئه‌بێ[ئه‌بن] و ناشكێنه‌وه.

- ئافره‌ت له كاتی دروستبوونیا له‌گه‌ڵ مێرده‌كه‌یا، سه‌یری وێنه‌یه‌كی جوان بكا، مناڵه‌كه‌ی له‌سه‌ر ئه‌و وێنه جوانه ده‌رئه‌چێ.
- ژنی بێ نوێژ ئه‌گه‌ر هه‌ور به ئاسمانه‌وه بوو، ئه‌و ناوكی ده‌رخا هه‌وره‌كه ئه‌ڕه‌وێته‌وه.
- ژنی بێ نوێژ ئه‌گه‌ر نزیكی دار و باخ و بێستان و شته بكه‌وێته‌وه میوه‌ی ئه‌و باخ و بێستانه ئیتر بێ كه‌ڵک ئه‌بێ.
- ژنی حه‌یزدار ئه‌گه‌ر به ناو بێستانی خه‌یار و ترۆزی دا بڕوا و پێ بنێ به بڕكێكا، خه‌یار وه یا ترۆزی ئه‌و بڕكه تاڵ ئه‌بێ.
- ژنی خوێن كه‌وتوو ئه‌گه‌ر سه‌یری ئاوێنه بكا ئاوێنه‌كه لێڵ ئه‌بێت.
- ئه‌گه‌ر ژنێ له حه‌یز دا بوو، پیاو له‌و كاته دا بچێته لای، كابرا گه‌وج و ناشیرین ئه‌بێ و له گورج و گۆڵیشا زۆر كورت دێنێت.
- ژنی بێ نوێژ ئه‌گه‌ر ده‌ست دابنێ له سه‌ر سه‌ری یه‌كێک كه ژانه‌سه‌ری هه‌بوو[هه‌یه]، ژانه‌سه‌ره‌كه‌ی ئه‌شكێ.
- ژنی حه‌یزدار ئه‌گه‌ر ده‌ست بدا به كاژی ماره‌وه ماره‌كه ئه‌تۆپێ.
- ژنی بێ نوێژ ئه‌گه‌ر ببێ به شوانی مه‌ڕێک، گورگ ناچێ به لای ئه‌و ڕانه دا. ئه‌گه‌ر بیشچێت تووشی ژانه ‌سک ئه‌بێ- واته گورگه‌كه-.
- ئافره‌تێ كه مناڵه‌كه‌ی به زه‌حمه‌ت ئه‌بێ، ته‌رسی ئه‌سپی له ژێرا بسووتێنن به ئاسانی مناڵه‌كه‌ی ئه‌بێ.
- ئه‌گه‌ر ئافره‌ت به ئه‌ندازه‌ی بیست و یه‌ک مسقاڵ له میزی ئێستر بخواته‌وه قه‌ت سكی پڕ نابێ.
- ئه‌گه‌ر ئافره‌ت لۆكه بدا به عه‌ره‌قی ئێستره‌وه و هه‌ڵیبگرێ، قه‌ت ئیتر سكی پڕ نابێ.
- دڵی ئێستر هه‌ر ئافره‌تێک بیخوا قه‌ت سكی پڕ نابێ.
- ئه‌گه‌ر ئافره‌تێک به زه‌حمه‌ت مناڵی لێ ئه‌بووه‌وه[لێ بێته‌وه]، پیوی به‌ران و پیوی گا و ئاوی كه‌وه‌ر تێكه‌ڵاو بكا و به شاف هه‌ڵیبگرێ، به ئاسانی مناڵه‌كه‌ی لێ ئه‌بێته‌وه.
- ئه‌گه‌ر ئافره‌ت به زراوی به‌ران مه‌مكی خۆی بهه‌نوێ شیره‌كه‌ی وشک ئه‌كا.
- ئه‌گه‌ر ئافره‌تێک هه‌ر خوێنی نه‌ئه‌وه‌ستایه‌وه[نه‌وه‌ستێته‌وه]، پشقلێكی بزن بپێچێنێ له تۆزێ خورییه‌وه و هه‌ڵیبگرێ، مه‌نعی خوێنه‌كه‌ی ئه‌كا.
- ئافره‌ت ئه‌گه‌ر تۆزێ له جه‌رگی بزن هه‌ڵبگرێ، وه‌كوو شاف، ماوه‌یه‌كی زۆر شه‌هوه‌تی كه‌م ئه‌بێته‌وه.
- ئه‌گه‌ر ژنێک هه‌ر خوێنی نه‌ئه‌وه‌ستایه‌وه[نه‌وه‌ستێته‌وه]، سپڵی پشیله‌ی ڕه‌ش له‌گه‌ڵ خۆی هه‌ڵبگرێ، تا ئه‌و سپڵه‌ی پێ بێ ئیتر ئه‌و خوێنه‌ی نایه‌ت.
- ژنێ ئه‌گه‌ر مناڵی نه‌ئه‌بوو[نه‌بێ] مۆخی لوولاقی حوشتر بێنێ له پاش پاکبوونه‌وه‌ی له حه‌یز و پاش تێپه‌ڕبوونی سێ ڕۆژیش به سه‌ر پاكبوونه‌وه‌كه دا، به لۆكه وه یا خورییه‌ک هه‌ڵیبگرێ، وه‌كوو شاف، پاش ئه‌وه له‌گه‌ڵ مێرده‌كه‌یا جماع بكا مناڵ ئه‌كه‌وێته زكیه‌وه.
- ئافره‌ت كلكی سه‌گی ڕه‌شی پێ بێ دڵنیا ئه‌بێ له مناڵ له‌بارچوون.
- هێلكه گونی شێر پیاو بیخوا تۆوی نامێنێ، ژن بیخوا زک ناكا.
- ئافره‌تی نه‌زۆک میزی فیل بخواته‌وه و پاشان له‌گه‌ڵ مێرده‌كه‌ی بنوێ زگی پڕ ئه‌بێ.
- ئافره‌ت بێنێ ئێسقانی فیل به مشار ئاردی لێ هه‌ڵوه‌رێنێ، ئه‌و ئارده له‌گه‌ڵ هه‌نگوین و ئاو دا تێكه‌ڵاو بكا، حه‌وت ڕۆژ هه‌ر ڕۆژێ تۆزێكی لێ بخواته‌وه، پاشان له‌گه‌ڵ مێرده‌كه‌یا بنوێ، زكی پڕ نابێ.
- ئه‌گه‌ر ئافره‌تێ شیری كه‌م بوو، سپڵی كه‌ر وشک بكاته‌وه و بیسوێ به گۆی مه‌مكیا شیری زۆر ئه‌بێ.
- قوزی كه‌روێشک ئافره‌ت بیخوا و پاشان له‌گه‌ڵ مێرده‌كه‌ی بنوێ، زكی پڕ ئه‌بێ.
- خوێنی كه‌روێشک هه‌ر ژنێ بیخواته‌وه قه‌ت زكی پڕ نابێ.
- ئه‌گه‌ر ئافره‌تێک قشپلی كه‌روێشک له‌گه‌ڵ خۆی هه‌ڵبگرێ، تا ئه‌و قشپله‌ی پێ بێ زكی پڕ نابێ.
- زراوی كه‌متیار وشک بكرێته‌وه، هه‌ر ژنێک به ئه‌ندازه‌ی گرانایه‌تی ده‌نكه گه‌نمێكی لێ بخوا ئیتر ئاره‌زووی ئه‌وه ناكا كه له‌گه‌ڵ پیاوا بنوێ و ئه‌و ئیشه‌ی لێ ئه‌بێزرێ.
- یه‌كێ ئه‌گه‌ر تۆزێ له قوزی كه‌متیار له‌گه‌ڵ خۆی هه‌ڵبگرێ، هه‌موو كه‌س خۆشی ئه‌وێ.
- كێری كه‌متیار وشک بكرێته‌وه و بهاڕێته‌وه، پیاوێک بێنێ به كه‌ف‌له‌مه به ئه‌‌ندازه‌ی نیو مسقاڵی لێ بخوا، زۆر ئه‌چێته لای ژن. ئه‌گه‌ر ژنی خراپ ئه‌و ئه‌ندازه‌یه بخوا خراپكاری ئیتر ته‌رک ئه‌كا.
- قوزی كه‌متیار و پێستی ناوكی كه‌متیار لای هه‌ر پیاوێک بێت، هه‌ر ژنێک چاوی پێ بكه‌وێ، دڵی لێ ئه‌چێ، هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ر لای هه‌ر ژنێک بێ، هه‌ر پیاوێک چاوی پێ بكه‌وێ دڵی لێ ئه‌چێ.
- ئه‌گه‌ر ژنی نه‌زۆک هه‌ندێ له زراوی گورگ بكا به شاف و هه‌ڵیبگرێ و له‌گه‌ڵ مێرده‌كه‌یا بنوێ، مناڵی ئه‌بێ.
- ئه‌گه‌ر ئافره‌ت خوێنی گورگ بخواته‌وه قه‌ت زكی نابێ.
- ئافره‌ت خوێنی په‌ڕه‌سێلكه بخوا شه‌هوه‌تی نامێنێ.
- ئافره‌تێک ئه‌گه‌ر به گران مناڵه‌كه‌ی لێ ئه‌بووه‌وه[لێ ببێته‌وه]، به زراوی شه‌مشه‌مه‌كوێره شه‌رمگای بهه‌نوون، زوو مناڵه‌كه‌ی لێ ئه‌بێته‌وه.
- ئه‌گه‌ر ئافره‌تێ بیه‌وێ سكه‌كه‌ی بخا ڕیقنه‌ی سیساركه‌كه‌چه‌ڵه بخوا.
- ئه‌گه‌ر ژنێ به ز‌‌حمه‌ت مناڵی ئه‌بوو[ببێ]، سه‌ری سیساركه‌كه‌چه‌ڵه‌ی پیا هه‌ڵواسن ئیتر به ئاسانی مناڵه‌كه‌ی ئه‌‌بێ.
- ئه‌گه‌ر ژنێک شیر له مه‌مكیا وه‌ستا و نه‌ئه‌هات[نه‌هات]، بێنێ زراوی هه‌ڵۆی پیا بسوێ، چاک ئه‌‌بێ و كونی مه‌مكی ئه‌كرێته‌وه.
- ئافره‌تێک به گران مناڵی ئه‌بوو[ببێ]، كاژی ماری پیا هه‌ڵواسن زوو مناڵه‌كه‌ی لێ ئه‌بێته‌وه.
- گونی نێره‌مشک هه‌ر ژنێک له‌گه‌ڵ خۆی هه‌ڵبگرێ، تا پێی بێ سكی پڕ نابێ.
- په‌ڕۆی ئافره‌تی حه‌یزدار بكرێ به سه‌ر هه‌ر شتێكا مێرووله نزیكی ئه‌و شته ناكه‌وێ.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------
‌سه‌رچاوه: گێتیی زینده‌وه‌ر، عه‌لائه‌دین سه‌جادی، بڵاوكراوه‌ی ئاراس، هه‌ولێر 2000
-------------------------------------------------------------------------------------------------------

تێبینی: سه‌ردێڕی ئه‌و بابه‌ته بۆخۆم دامناوه. عه‌لائه‌دین سه‌جادی ئه‌و وته سه‌یر و سه‌مه‌رانه‌ی به خوڕافات دانه‌ناون و بڕوای پێیان ‌بووه! له لاپه‌ڕه 8ی به‌رهه‌مه‌كه‌یدا سه‌باره‌ت به‌و وتانه نووسیویه: "ڕه‌نگبێ تۆ زۆریان به ئه‌فسانه بزانیت به‌ڵام تاقیكردنه‌وه گه‌وره‌ترین به‌ڵگه‌یه." ئه‌من هه‌ر ئه‌‌و وتانه‌م هه‌ڵبژاردوون كه ژن ده‌گرنه‌وه. - هێدی-

28.3.04

زمانی ئاده‌م و حه‌وا

زمانناسان تا ئێستا شێوه‌یه‌كی جێ متمانه و زانستییانه‌یان نه‌دۆزیوه‌ته‌وه هه‌تا بتوانن به‌و جۆره‌ی پێویسته، به خاترجه‌می، چۆنێتی سه‌ره‌تای قسه‌كردنی مرۆڤ شی بكه‌نه‌وه. به‌هێزترین بۆچوونه‌كان، كه ئه‌وڕۆ زمانناسان له نێوان سه‌رجه‌می بۆچوونه‌كاندا هه‌ڵیانبژاردوون و پێیان له‌وانی دیكه به‌‌جێترن، بریتین له‌و 3 بۆچوونانه‌‌ی خواره‌وه:

1- لاساكردنه‌وه‌ی ده‌نگه سرووشتییه‌كان(ئه‌و ده‌نگانه‌ی له سرووشت دا هه‌ن)، وه‌ک ده‌نگی با، باران، گیانله‌به‌ران، ئاو، گرمه‌ی هه‌ور و هتد. ناوی زانستیی ئه‌و بۆچوونه له ڕۆژئاوا دا، وه‌ک ناوی هه‌موو زاراوه تایبه‌تی و زانستییه‌كان، له زمانی لاتین وه‌رگیراوه: "Onomatopoetik".

2- پێكهێنانی ده‌نگ له لایه‌ن مرۆڤه‌وه، له كاتی حاڵه‌ته ده‌روونییه‌كاندا(شادی، خه‌م، تووڕه‌یی، ترس و هتد) و گۆڕان و په‌ره‌سه‌ندنی به‌ره به‌ره‌ی ئه‌و ده‌نگانه و بوونیان به وشه‌ (Interjektional / Interjektiv).

3- پێكهێنانی ده‌نگ و په‌ره‌سه‌ندنی به‌ره به‌ره‌ی ئه‌و ده‌نگانه و بوونیان به وشه له كاتی كار و ژیانی به ‌كۆمه‌ڵ دا، به هۆی پێویستیی تێگه‌یشتن له مه‌به‌ستی یه‌كتر. به واتایه‌كی تر: كار و ژیانی به كۆمه‌ڵ بوونه هۆی ئه‌وه كه مرۆڤه‌كان به شێوه‌یه‌ک پێكه‌وه پێوه‌ندیی مانایی پێكبێنن و زانیارییه‌كان له نێوان خۆیاندا بگوێزنه‌وه و له مه‌به‌ستی یه‌كتر بگه‌ن (Synergastik theory).

هه‌ركام له‌و 3 بۆچوونانه‌ی سه‌ره‌وه، وه‌ک هه‌ر بۆچوونێكی دیكه، لایه‌نگر و دژیان هه‌یه. ئه‌وه‌ی كه ئه‌وڕۆ له لایه‌ن زۆربه‌ی زمانناسانه‌وه په‌سند ده‌كرێ، ئه‌وه‌یه كه زمانی ئاخاوتنی مرۆڤ، هه‌ر چۆنێكی پێكهاتبێ، زۆر وێده‌چێ پاشماوه‌ی "زمانی ئیشاڕه" بووبێ. به‌و مانایه كه یه‌كه‌م "سیستم"ی پێوه‌ندیی نێوان مرۆڤه‌كان، ده‌بێ زمانی ئیشاڕه بووبێ. هه‌ر ئه‌و سیستمه سه‌ره‌تایییه به‌ره به‌ره به "ده‌نگ" ته‌یار بووه و بۆ هه‌ر ئیشاڕه‌یه‌ک ده‌نگێک ته‌رخان كراوه. به واتایه‌كی تر، مرۆڤ ئه‌و سیستمه ئیشاڕه‌یه‌ی خۆی "ئاوێته"‌ی ده‌نگه‌كان كردووه و سیستمێكی ئاڵۆزتری له ئیشاڕه‌كان- ده‌نگه‌كان پێكهێناوه. ته‌نانه‌ت ئه‌وڕۆش تێكه‌ڵاویی ئیشاڕه‌ و ده‌نگ له كاتی ئاخاوتندا ده‌بینین. ئیشاڕه به ده‌ست، چاو، یان ڕوخسار، ئه‌وڕۆ به هۆی په‌ره‌سه‌ندنی هه‌راوی زمانی ئاخاوتن كه‌متر و كه‌م ماناتر بوونه‌وه و بێ بیر لێكردنه‌وه وه‌دیدێن، به‌ڵام به گشتی نه‌فه‌وتاون.

مه‌ته‌ڵی زمان، بێگومان له مه‌ته‌ڵی كاكێشانه‌كان هاسانتر نییه. زمانناسی تا ئێستا، ته‌‌نانه‌ت به یارمه‌تیی زانسته‌كانی دیكه‌ش، نه‌یتوانیوه سه‌رچاوه‌ی زمان به ڕوونی و به شێوه‌‌یه‌ک كه بۆ سه‌لمان بشێ، دیاری بكا. ئه‌و پرسیاره بێجێ نانوێنێ كه ئایا له بنه‌ڕه‌تدا شتێكی ئاوا ده‌گونجێ؟ هه‌رچه‌ند ئێمه ئه‌وڕۆ ڕابردوو و شێوه‌ی په‌ره‌سه‌ندنی زمانمان لێ ڕوونتره، به‌ڵام مه‌ته‌ڵی زمانی ئاده‌م و حه‌وا، ئه‌گه‌ر ئه‌وده‌م شتێک به نێوی زمان، به مانای ئه‌وڕۆ، هه‌بووبێ، هه‌روا به هه‌ڵنه‌هێنراوی ماوه‌ته‌وه. له لایه‌كی دیكه‌وه، به سه‌رنجدان به‌و بنه‌مایه كه "هه‌تا ژیان ئاڵۆزتر بێ، زمانیش ئاڵۆزتر ده‌بێ"، ده‌كرێ وای بۆ بچین كه له دنیای ساكاری ئاده‌م و حه‌وا دا، هه‌ر ئه‌و نیگا و ئیشاڕانه، وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ی پێداویستییه‌كانی پێوه‌ندیی نێوان ئه‌و دوانه بوون. به‌ڵام ماره به‌ناوبانگه‌كه به چ زمانێک دواوه؟

ژیان به بێ پرسیارگه‌لی بێ وه‌ڵام، زۆر بێتام ده‌بێ!

-------------------------------------------------------------------------------------------------------
ئه‌وه‌ی خوێندتانه‌وه وه‌رگیڕدراوه‌ی كۆتایی وتارێكه كه "خسرو ثابت قدم" له ژێر سه‌ردێڕی "زبان آدم و حوا‌" دا نووسیویه. ئه‌و وتاره له ژماره 44ی ادبیات و فرهنگ دا بڵاو كراوه‌ته‌وه. - هێدی-
http://www.mani-poesie.de
--------------------------------------
سه‌رجه‌می وتاره‌كه به فارسی
http://www.mani-poesie.de/index.jsp?dest=util/article_frame.jsp?aId=1204
--------------------------------------

27.3.04

نه‌ورۆزانه

كۆمه‌ڵێک قسه‌ی خۆش

--------------------------------------
- مامه‌ندئاغای شه‌ختانێ
- مامۆستا قانع
- مامۆستا هێمن
- خاڵه‌مین
- هه‌مزه‌ئاغای مه‌نگوڕ
- جگه‌رخوێن
- عه‌لی حه‌سه‌نیانی(هاوار)
- مامۆستا هه‌ژار
- مامۆستا حه‌قیقی
- مه‌لا غه‌فوور ده‌بباغی

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

مامه‌ندئاغای شه‌ختانێ
سه‌رچاوه: امثال و حكم كردی، قادر فتاحی قاضی

- 1 -

ساڵێكی له‌ مه‌هابادێ چاوقوڵكه‌(تاعوون) دێ. خه‌ڵكی شاری له‌ ترسی ئه‌و نه‌خۆشییه‌ی له‌ شاری هه‌ڵدێن و ڕوو ده‌ دێهاتی ده‌كه‌ن.
ڕۆژێكی مامه‌ندئاغای شه‌ختانێ* ده‌بینێ كابرایه‌كی مه‌هابادی خه‌ریكه‌ له‌ چۆمی بپه‌ڕێته‌وه‌ و بێته‌ نێو دێی. مامه‌ند ئاغا هه‌رای ده‌كا: بگه‌ڕێوه‌! مه‌یه‌ نێو دێی! ئێمه‌ش تووشی نه‌خۆشی مه‌كه‌!
كابرا زۆر ده‌پاڕێته‌وه‌، ده‌ڵێ: ڕێم بده‌، په‌نام هێناوه‌!
مامه‌ندئاغا لێی ده‌پرسێ: هه‌تا ئێستا له‌ مه‌هابادێ چاوقوڵكه‌ چه‌ند كه‌سی كوشتووه‌؟ كابرا ده‌ڵێ: زۆری خه‌ڵک كوشتووه‌. مامه‌ندئاغا نێوی چه‌ند پیاوی ماقووڵ و به‌نێوبانگی مه‌هابادێ ده‌با و ده‌ڵێ: ئه‌وانه‌ ماون؟ كابرا ده‌ڵێ: به‌ڵێ، ئه‌وانه‌ هه‌موویان ماون و هیچیان لێ نه‌هاتووه‌. مامه‌ندئاغا ئه‌وجار ده‌ڵێ: وه‌په‌ڕه‌، وه‌په‌ڕه‌، ئه‌و نه‌خۆشییه‌ شڕه‌خۆره‌، به‌وان نه‌وه‌ستاوه‌، به‌ منیش ناوه‌ستێ!

------------------------------------------------------------------------------------------
*: "شه‌ختان" گوندێكه‌ له‌ ناوچه‌ی مه‌نگوڕان كه‌ مڵكی مامه‌ندئاغای بووه‌.

- 2 -

تیمسارێكی شای میوانی مامه‌ندئاغای شه‌ختانێ ده‌بێ. مامه‌ندئاغا لێی ده‌پرسێ: دوای تیمسارێ ده‌بی به‌ چی؟ ده‌ڵێ: سپه‌هبود؟ ده‌پرسێ: دوایه‌؟ وڵام ده‌داته‌وه‌: ئه‌رته‌شبود؟ ده‌ڵێ: ئه‌دی ئه‌وجار؟ ده‌ڵێ: ئیدی هیچ!
مامه‌ندئاغا ده‌ڵێ: جا ئه‌وده‌م تازه‌ وه‌ک منت لێدێ!

- 3 -

ڕۆژێكی ساردی پاییزێ مامه‌ندئاغا به‌یانی زوو خۆی ده‌گه‌یه‌نێته‌ حه‌وزێ كه‌ غوسڵێ بكا و ده‌ ئاوێ هه‌ڵبێ. ده‌چێ ده‌ حه‌وزێوه‌ و دوو جاران خۆی قووم ده‌كا. ئاوه‌كه‌ زۆر سارد ده‌بێ، مامه‌ندئاغا دوو تڕی پڕ به‌ قوونێی لێ به‌رده‌بێ، ده‌نگیان دێ و بڵقیان وه‌سه‌ر ئاو ده‌كه‌وێ. مامه‌ندئاغا ده‌ڵێ: ئه‌و قوڵته‌یه‌ له‌ سابڵاغێ با و له‌ قاوه‌خانه‌ی كه‌ریم جووجی له‌ قه‌ننه‌كه‌ی وی هاتبا، هه‌ر قووڵته‌ی هه‌زار تمه‌نی دێنا !

- 4 -

له‌ شه‌ختانێ ماڵێک بووكی ده‌گوێزنه‌وه‌. شه‌وێ زاوای ده‌باڵ بووكێ ده‌كه‌ن. چیوای پێناچێ سرت و خورت په‌یدا ده‌بێ، پاشان ده‌بێ به‌ هه‌ڵڵا و دوایه‌ش شه‌ڕ و پێكدادان له‌ نێوان بنه‌ماڵه‌ی بووک و زاوای دا.
مامه‌ندئاغا گوێی له‌و ده‌نگ و هه‌رایه‌ ده‌بێ، ده‌پرسێ چباسه‌؟ ئه‌و هه‌رایه‌ چییه‌؟
ده‌ڵێن: له‌ قسان بووک دۆڕاندوویه‌تی! كچ نه‌بووه‌!
مامه‌ندئاغا سه‌ری ڕاده‌وه‌شێنێ و ده‌ڵێ: په‌ككو كرمانج بێ ئه‌قڵه‌! جا ئه‌وه‌ كێشه‌ و هه‌رای بۆ چییه‌؟ به‌ زاتێ خودای نۆ ژنم هێناوه‌ هێشتا گونم خوێناوی نه‌بووه‌، ده‌جا ده‌نگیشم نه‌كردووه‌!!

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

مامۆستا قانع
سه‌رچاوه: چێشتی مجێور، مامۆستا هه‌ژار

- 1 -

"شێخ مه‌حموود له‌ سیته‌ک میوانی شێخ له‌تیفه‌. زۆر كه‌س له‌ به‌غدا و شاره‌كانی تره‌وه‌ هاتوونه‌ لای. شه‌و ده‌بێ به‌ فڕان فڕانی لێفه‌ و زۆردار له‌ ده‌ست بێ زۆری ده‌ڕفێنێ. ئه‌فه‌ندییه‌كی زۆر به‌ شه‌رم و حه‌یا كه‌ لای شێخ دانیشتووه‌ و ده‌بینێ "قانع" هه‌ڵده‌سووڕێ، به‌ سرته‌ ده‌ڵێ:
- شێخ "قانع" ده‌ستم دامانت، منت له‌بیر نه‌چێ.
- ئه‌فه‌ندی، ڕازی تۆش وه‌ک خۆم بی؟
- زۆرت مه‌منوونم.
شه‌و دره‌نگێک له‌ كه‌لێنی ده‌رگاوه‌ به‌ قامک ئیشاڕه‌تی بۆ ده‌كا. ده‌چنه‌ به‌ر هه‌یوانی مزگه‌وت. دوو حه‌سیری بوریای درێژی لێیه‌، "قانع" له‌ سه‌ر یه‌كیان ڕاده‌كشێ.
- ده‌ی ئه‌فه‌ندی لوولم ده‌!
ئه‌فه‌ندی لوولی ده‌دا تا ئه‌و سه‌ر، لاق و مل به‌ده‌ره‌وه‌ و حه‌سیر ده‌ زگ پێچراوه‌.
- تۆش ڕاوه‌سته‌ به‌ڵكوو یه‌كێک بێته‌ میز كردن، بێژه‌ لوولت بدات!

- 2 -

"قانع" كه‌ له‌ سابڵاغ گه‌ڕابۆوه‌، كابرایه‌ک نیوه‌ ئاشێكی دابوویه‌، ببووه‌ ئاشه‌وان. له‌ سه‌ر جاده‌ی گشتیی تابڵۆی نووسیبوو: "بۆ ئاشی قانع". تابڵۆی به‌ داری ده‌وری ئاش دا چه‌سپاندبوو: "ئاشێڕ لێره‌ داده‌نیشن"، "كه‌ره‌كان له‌م بن داره‌ مۆڵ ده‌خۆن". شێخ حه‌مه‌ده‌مینی خاوه‌ن ئاش ڕۆژێک ده‌چێته‌ سه‌ردانی "قانع" و چاوه‌نۆڕه‌ بیبینێ. "قانع" له‌ ئاش دێته‌ ده‌ر و له‌ قاقا ده‌دا.
- بۆ پێده‌كه‌نی؟
- یا شێخ خۆ تۆ خوێنده‌واری، له‌ جێی كه‌ران مۆڵت خواردووه‌!
- به‌خوا كه‌سێک هه‌واڵی "قانع" بێ هه‌ر مۆڵگه‌ی كه‌ری ڕه‌وایه‌!
نیوه‌ ئاشی لێ سه‌ندرایه‌وه‌!

- 3 -

جه‌نگه‌ڵبان، گوتوویانه‌ هه‌ركه‌س گوێ به‌رازێک به‌رێ بۆ ده‌وڵه‌ت دووسه‌د فلـسی ده‌ده‌نێ. "قانع" شه‌ش به‌راز ده‌كوژێ، دوازده‌ گوێ ده‌باته‌ فه‌رمانداری له‌ چوارتا.
- قوربان بفه‌رموو دوو دینار و چوارسه‌د فلـسم به‌نێ.
- كاورا هه‌روا گۆتره‌یه‌؟ به‌ چیت كوشتوون؟ كوا پاسی تفه‌نگه‌كه‌ت؟ فیشه‌كت له‌ كوێ هێنا؟
- قوربان مودیربه‌گ، كوشتنی چی و تفه‌نگی چی و پاسی چی؟ من مه‌لادێم و ئه‌م گوێ به‌رازانه‌یان به‌ زه‌كات و سه‌رفتره‌ داومه‌تێ! خوا خێریان بنووسێ!
پۆلیسێک به‌ سه‌ر دادێت و ده‌ڵێ: شێخ "قانع" ماندوو نه‌بی!
مودیر ده‌ڵێ: تۆ كه‌ "قانع"ی بۆ ده‌نگ ناكه‌ی؟
- جه‌نابی مودیر خه‌ریک بووی گوێ به‌رازه‌كانم بخۆی!

- 4 -

كابرایه‌ک هاوار بۆ شێخ مه‌حموود دێنێ:
- قوربان مار وه‌ كوڕمییه‌وه‌ داوه‌، نان بجاوه‌ با خاسی كاته‌وه‌.
"قانع" هه‌ڵده‌داتێ:
- باوه‌حیز نووشته‌ی ماری ئه‌وێ و نانی خۆشی نه‌هاوردووه‌ شێخ بۆی بجاوێ ، ئه‌شێ له‌ نانی خۆی كه‌م كاته‌وه‌!

- 5 -

"قانع" مامۆستای دینه‌ له‌ گوندێک. به‌ مناڵان ده‌ڵێ:"كوڕم ئه‌گه‌ر بازڕه‌س هات و باسی دروستبوونی خه‌ڵكی سه‌ر زه‌وی پرسی، بڵێن ئاده‌م له‌ قوڕ دروست كراوه‌، دارسیواكێكی له‌ كونگی خراوه‌ تا كونه‌كه‌ی وێک نه‌كه‌وێته‌وه‌. كاتێ وشک بۆته‌وه‌ داریان ڕاكێشاوه‌، دار گیر نه‌بووه‌، چۆته‌ لای خودا بۆ شكایه‌ت: خودایه‌ بۆ كردووتمه‌ گاڵته‌جاڕی داران؟ خوا فه‌رموویه‌: خه‌م مه‌خۆ، وا ده‌كه‌م موسوڵمانان رۆژێ پێنج جار بتخه‌نه‌ ده‌میانه‌وه‌!". بازڕه‌س كه‌ گوێی له‌م جوابه‌ ده‌بێ، ده‌ڵێ:
- ئه‌وه‌ له‌ كام كتێب دایه‌؟
"قانع" ده‌ڵێ: قوربان " قصص الانبیا" نووسیویه‌.
- كه‌ وابێ گاڵته‌ به‌ ده‌وڵه‌ت ده‌كه‌ی، یاڵڵا بۆ ده‌ره‌وه‌!

- 6 -

"قانع" و فه‌قێیه‌ک له‌ مزگه‌وتی دێیه‌كن. حاجییه‌ک تۆپێک خام بۆ به‌رماڵی مزگه‌وت ده‌كڕێ. "قانع" ده‌رفه‌ت دێنێ و به‌ فه‌قێ ده‌ڵێ: ئه‌م مزگه‌وته‌ چه‌ند ساڵه‌ بنیات نراوه‌؟
- سه‌د ساڵ.
- چه‌ند ساڵه‌ ڕووخاوه‌ و به‌ مردوو حه‌ساوه‌؟
- چووزانم، په‌نجا ساڵه‌.
- خاسه‌، پازده‌ ساڵ مناڵ و ناباڵغ بووه‌، ئه‌مێنێته‌وه‌ سی و په‌نج ساڵ، خۆ ئیسقاتی بۆ نه‌كراوه‌! به‌رماڵ ده‌پێچێته‌وه‌ و سی و پێنج جار ده‌ڵێ:"ئه‌م به‌رماڵه‌م دا به‌ تۆ له‌ كه‌فاره‌تی ئه‌و تڕ و تسانه‌ و درۆیانه‌ی لادێیی له‌م مزگه‌وته‌ دا كه‌ندوویانه‌ و كردوویانه‌. بڵێ قبووڵم كرد و دامه‌وه‌ به‌ خۆت!". به‌رماڵ له‌ت ده‌كه‌ن و ده‌یكه‌نه‌ كراس و ده‌رپێ. له‌ سه‌ر ئه‌مه‌ش له‌ دێ ده‌ریده‌كه‌ن.

- 7 -

شۆڕشی كوردی عێڕاق ده‌ستی پێكردبوو. رۆژێک "قانع" ده‌چێته‌ سه‌یری خۆپێشاندانێكی گه‌وره‌ له‌ سوله‌یمانی. وتاربێژێک ده‌نه‌ڕێنێ:
- به‌ شانازییه‌وه‌ ئه‌م شۆڕشه‌ له‌سه‌ر شانی ڕانه‌نده‌ و كۆمه‌ک ڕانه‌نده‌ پێكهاتووه‌.
"قانع" ده‌ست بڵیند ده‌كا:
- مامۆستا كه ‌وابێ مه‌كته‌بی سیاسیی ها له‌ گاراجی عه‌بده‌!

له ‌سه‌ر ئه‌وه‌ برایم ئه‌حمه‌د له‌ عێڕاقی ده‌ركرد و له‌ مه‌ریوان گرتیان و بردیانه‌ تاران و تا دره‌نگ نه‌هاته‌وه‌ عێڕاق.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

مامۆستا هێمن
سه‌رچاوه: گۆڤاری مامۆستای كورد، ژماره 22، وتاری "یادێک له مامۆستا هێمن"، ناسری ڕه‌زازی

- 1 -

كاتێک له‌گه‌ڵ مامۆستا هێمن و هاوڕێیان چووین بۆ كانی شه‌فا، پاش سازكردنی كه‌باب و خواردن و خواردنه‌وه‌ و قسه‌ و باس و جه‌فه‌نگ و گه‌پلـێدان، گه‌ڕاینه‌وه‌ بۆ ناو شاری سنه‌. شه‌و بڕیارمان دا كه‌ به‌یانییه‌كه‌ی بڕۆین بۆ مه‌ریوان. نازانم له‌به‌ر چی بوو، گیانی مامۆستا هێمن لیری ده‌ركرد و پێستی ده‌ست و سه‌ر و چاو و له‌شی سوور هه‌ڵگه‌ڕان و ئه‌ستوور بوون. كه‌ چووین بۆ مه‌ریوان، میوانی كاک مه‌حموودی ئاشتیانی بووین. كاک مه‌حموود له‌ مامۆستای
پرسی: "قوربان به‌ڵا دووره‌ ئینشاڵڵا، ئه‌وه‌ بۆ وات لێهاتووه‌؟". مامۆستا هێمنیش گوتی: "هیچ، كانی شه‌فا كاری خۆی كرد!". كاک مه‌حموودیش كوتی: "كانی شه‌فا بۆ قوربان؟". مامۆستا هێمنیش گوتی: "وه‌ڵڵاهی له‌گه‌ڵ ناسر و براده‌ران چووین بۆ كانی شه‌فا، ئاوی ئه‌وێم خوارده‌وه‌، به‌ڵام باش بوو كاری له‌ خوارێ نه‌كرد و له‌ سه‌ره‌وه‌ لێی دام!".

- 2 -

مامۆستا هێمن گوتی: "ساڵی 1979 كه‌ حكوومه‌تی كۆماری ئیسلامی هێرشی كرده‌ سه‌ر مه‌هاباد، نه‌ پێشمه‌رگه‌، نه‌ خه‌ڵک، خۆیان ڕانه‌گرت و له‌ خڕی ناوزه‌نگ، كه‌ باره‌گای یه‌كێتی نیشتمانیی كوردستانی لێبوو، گیرساینه‌وه‌. له‌ ئاشی پشكاوێ، له‌گه‌ڵ كۆمیته‌ی چاپه‌مه‌نیی حیزبی دێموكڕات، له‌ گوندێكی تاقه‌ماڵی، خه‌ریكی ده‌ركردنی بڵاوكراوه‌ و نووسراوه‌كانی حیزب بووین. گه‌وره‌ و پیری ئه‌و تاقه‌ماڵه‌ ژنێک بوو به‌ نێوی "پووره‌ ئایشێ". ئه‌گه‌ر ده‌نگی هه‌لیكۆپته‌ر ده‌هات، هه‌ڵده‌هات، نازانم ڕاداری به‌ كوێوه‌ بوو! هه‌رچه‌ند به‌ ته‌مه‌ن خۆی له‌ هه‌شتا ده‌دا به‌ڵام زیت و وریا و به‌ ده‌ست و برد بوو. زۆربه‌ی كات به‌ سه‌ری ده‌كردینه‌وه‌ و له‌و سه‌رلێدانانه‌ش، له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ مندا، نوكته‌ و باسی خۆش ده‌خوڵقا! بۆ به‌دبه‌ختیش له‌ نێوان ئه‌و هه‌موو حه‌شامه‌ته‌ دا، له‌ به‌ر وه‌ی سه‌ری من سپی بوو و پیر بووم، منی دیتبووه‌وه‌ و ئه‌گه‌ر شتێک ده‌بوو بانگی منی ده‌كرد. فڕۆكه‌ و هه‌لیكۆپته‌ر زۆر ده‌هاتنه‌ سه‌رمان. له‌به‌ر ده‌رگای كۆمیته‌ی چاپه‌مه‌نی دوو گاشه‌به‌رد به‌ریان وه‌یه‌ک كه‌وتبوو، له‌ بنه‌وه‌ كه‌لێنێكی گه‌وره‌یان لێ درووست ببوو. ئه‌و كه‌لێنه‌ موڵكی
كۆمیته‌ی ئێمه‌ بوو، كه‌چی براده‌رانی ناوه‌ندی له‌ كاتی هاتنی فڕۆكه‌ و هه‌لیكۆپته‌ر، تێیده‌خزان و ئێمه‌ش په‌نامان ده‌برده‌ كونی دیكه‌!
ڕۆژێک هه‌ر هه‌موو ماندوو و مردوو، ڕاكشابووین، له‌ پڕ پووره‌ ئایشێ به‌ به‌ر ده‌ركی مه‌قه‌ڕ دا هه‌ڵات و گوتی: "مامۆستا ته‌یاره‌كێ هات!". ئه‌مه‌ش چووینه‌ ده‌رێ كه‌ خۆمان ده‌ كونه‌ ته‌یاران باوێین، دیتمان پووره‌ ئایشێ خۆی ده‌ كونێكی خزاندووه‌. هه‌ر كه‌ منی دیت گوتی: "مامۆستا!"، گوتم: "به‌ڵێ". گوتی: "تۆ وه‌ره‌ كونێ من ته‌ماشا كه‌، كونێ من!". گوتم: "جا بۆ ته‌ماشای كه‌م؟". گوتی: "بزانه‌ كونێ من چاتره‌ یان هی وان؟". منیش گوتم: "هیچ شكم تێدا نییه‌، هی تۆ له‌ هی هه‌موان چاتره‌! ئیدی ئه‌وه‌ ته‌ماشا كردنی ناوێ!". جا فه‌قیره‌ هه‌ر تێشنه‌گه‌یبوو كه‌ مه‌به‌ستم چییه‌! به‌ڕاستی حه‌ساسییه‌تێكی سه‌یری هه‌بوو."

<> <> <> <>

ڕۆژێكی دیكه‌ ئیش و كارمان گه‌لێک زۆر بوو، ده‌بوو به‌ په‌له‌ ڕایانپه‌ڕێنین و ته‌واویان بكه‌ین، ماندوو و شه‌كه‌ت درێژ ببووین، له‌ پڕ پووره‌ ئایشێمان لێ په‌یدا بوو و گوتی: "مامۆستا ته‌یاره‌كێ هات!". منیش چوومه‌ ده‌رێ و گوتم: "ئه‌رێ پوورێ بۆ له‌ كۆڵمان نابییه‌وه‌؟ ده‌ڵێی ڕاداریان ده‌ میتكه‌ خستووی؟!".

- 3 -

مامۆستا هێمن گوتی: "مه‌لا ڕه‌حیمی ئیبنوعه‌بباسی، مه‌لای ئاشیگوڵانێ بوو، مانگی ڕه‌مه‌زان، من و دۆستێكی دیكه‌، كه‌ سه‌رده‌می لاوه‌تیمان بوو، چووین بۆ لای، بۆ جێژنه‌پیرۆزه‌. دوای نان خواردن، چووین بۆ مزگه‌وت، بۆ هه‌ڵگرتنی ده‌سنوێژ! مه‌لا ڕه‌حیم ده‌رسی فه‌قێگه‌ری لێ ده‌گوته‌وه‌ و 12 سوخته‌ی له‌ لا بوون. هه‌موویان به‌ ڕۆژوو بوون. وه‌یانزانی ئه‌مه‌ش به‌ ڕۆژووین! له‌و كاته‌یدا كه‌ له‌ سه‌ر حه‌وز ده‌سنوێژمان هه‌ڵده‌گرت، یه‌ک له‌ فه‌قێكان، كه‌ خه‌ڵكی شیلاناوێ بوو، له‌ په‌نا ده‌ستمه‌وه‌ پێیگوتم: "مامۆستا ناشێ شه‌شه‌كانیش نه‌گری؟" گوتم: "به‌ خودای كاكه‌ ئه‌و گووه‌ به‌ من ناخورێ!!"

- 4 -

له‌و ڕۆژ و شه‌وانه‌ دا كه‌ له‌گه‌ل مامۆستا هێمن و هاوڕێیان كۆ ده‌بووینه‌وه‌، فره‌ جار ده‌بوو به‌ ده‌مه‌ته‌قه‌ی شیرین و پڕ له‌ مانای دوو زاراوه‌ی موكری و ئه‌رده‌ڵانی. جارێكیان مامۆستا هێمن به‌ زاراوه‌ ڕه‌وان و پاراوه‌كه‌ی، كه‌ ده‌تگوت به‌ سه‌ر مه‌خمه‌ڵدا باز ده‌دا، قسه‌ی ده‌كرد، ناخڵاف كوڕێكی سنه‌یی خوێنگه‌رم له‌ كۆڕه‌كه‌ دا، كه‌ خۆماڵی بوو، هه‌ڵیدایه‌ و به‌ ئه‌رده‌ڵانییه‌كی تۆخ گوتی: "مامۆسا گیان قوربان خوه‌ت و شیعره‌كانۆ بم، ئومێوارم هه‌میشه‌ هه‌ر خوه‌ش بی و هه‌ر بكه‌نی!". مامۆستاش به‌ حازرجوابی بزه‌یه‌كی هاتێ و گوتی: "جا ڕۆڵه‌ گیان ئه‌گه‌ر هه‌ر بكه‌نم، تڕتڕه‌م ده‌پسێ و هیچ وڵاتی ناهێڵم!!".
ئیتر كێ ما له‌به‌ر پێكه‌نین و شیكردنه‌وه‌ی "كه‌نین و پێكه‌نین" بۆ هه‌ ردووک لا...

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

ئه‌و نوكتانه‌ له ده‌سنووسێكی كاک عه‌لی حه‌سه‌نیانی(هاوار) وه‌رگیراون:

- 1 -

خاڵه‌مینی به‌رزه‌نجی، شاعیری كۆچكردوو، ده‌گه‌ڵ كابرایه‌كی خاوه‌ن زه‌وی و زار و ده‌ست ڕۆیشتوو، به‌ نێوی كاک عه‌وڵای جه‌ڵدیانێ، نێوان ناخۆشییان ده‌بێ. ئه‌و كاک عه‌وڵایه‌ ده‌بیسێته‌وه‌ كه‌ خاڵه‌مین باسی كردووه؛ بۆیه‌ ڕاده‌سپێرێته‌ لای خاڵه‌مین و ده‌ڵێ:
- به‌ خاڵه‌مینی بڵێن ئه‌گه‌ر ده‌ست هه‌ڵنه‌گرێ له‌ نیری ده‌كه‌م! ["نیر" گاجووتی تێده‌كرێ!]
خاڵه‌مینیش له‌ وه‌ڵامیدا ئه‌و دوو شێعره‌ی بۆ ده‌نێرێ:

بیستم گوتووته‌ خاڵم ئه‌گه‌ر بێت و نه‌سره‌وێ
هێنده‌ی نه‌وی ده‌كه‌م سه‌ری بۆ نیری دانه‌وێ
خۆ من به‌ پێچه‌وانه‌ له‌باتی نه‌ویت بكه‌م
هێنده‌ت بڵیند ده‌كه‌م ته‌ره‌غه‌ت لێ وه‌ده‌ركه‌وێ!

-------------------------------------------------------------------------------------------------------
["ته‌ره‌غه" كێوێكی به‌رزه له نیزیک بۆكان. "ته‌ره‌غه پێشان دان" مانایه‌كی خراپی هه‌یه.]

- 2 -

له‌ زه‌مانی كۆماری كوردستاندا، ماوه‌یه‌ک "خاڵه‌مین" له‌ "مامۆستا هێمن"ی دوور ده‌بێ و نایبینێ. ڕۆژێكی تووشی پیاوێكی ناسیاو ده‌بێ و لێیده‌پرسێ: "ده‌روێش هێمنه‌كه‌مان چده‌كا؟". دوای یه‌ک دوو ڕۆژ مامۆستا هێمن دێته‌وه‌ شاری و تووشی "خاڵه‌مین"ی ده‌بێ و هه‌ر كه‌ ده‌یبینێ ده‌ڵێ: "خاڵه‌! ده‌روێش نیم، شێری پرچنم.". خاڵه‌مینیش ده‌سبه‌جێ ده‌ڵێ: "ده‌ستت به‌ گونم!"

- 3 -

ساڵێكی بێستانی مامۆستا هێمن تڕتڕه‌ لێیده‌دا و به‌شی زۆری ده‌فه‌وتێ. ئه‌ویش له‌ داخان ئه‌و شێعره‌ ده‌نووسێ:

هاتی و ڕزقی هه‌موو خه‌ڵكت بڕی ئه‌ی تڕتڕه‌
من به‌ یه‌ک تڕ قه‌ڵسم و تۆ دوو تڕی ئه‌ی تڕتڕه‌

- 4 -

هه‌مزه‌ئاغای مه‌نگوڕ حه‌وت ساڵان له‌ ئیستانبووڵ زیندانی ده‌كرێ. له‌ زینداندا ده‌گه‌ڵ زۆر مرۆڤی ڕووناكبیر ئاشنا ده‌بێ و زۆریان شت لێ فێر ده‌بێ. كاتێک ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ نێو مه‌نگوڕان، رۆژێک پیاوێک ده‌مرێ و ده‌یبه‌ن ده‌ینێژن. هه‌مزه‌ئاغاش ده‌گه‌ڵیان ده‌چێ. مه‌لا ته‌ڵقینی داده‌دا. هه‌مزه‌ئاغا ده‌ڵێ:
- مامۆستا ئه‌وه‌ ده‌ڵێی چی؟
- قوربان ته‌ڵقینی داده‌ده‌م.
- بۆ؟
- چونكه‌ دوای ناشتن نه‌كیر و مونكیری دێنه‌ سه‌ر و سوال و جوابی لێده‌كه‌ن، ده‌بێ بیزانێ ده‌نا گۆڕه‌وشاری ده‌ده‌ن.
- مامۆستا تا كه‌نگێ ئه‌و خه‌ڵكه‌ی كه‌ر ده‌كه‌ن و فریویان ده‌ده‌ن؟ ئه‌و قسانه‌ چن؟ ئه‌وانه‌ هه‌مووی درۆن.
- نه‌خێر قوربان ڕاسته‌.
هه‌مزه‌ئاغا ده‌ستوور ده‌دا هێندێک قاوت و دوو هێلـكان بێنن؛ پاشان كفنه‌كه‌ی ده‌كه‌نه‌وه‌ و هه‌ر هێلـكه‌یه‌ی وه‌بن هه‌نگڵێكی ده‌دا؛ قاوته‌كه‌ش ده‌ ده‌می مردووه‌كه‌ی ده‌كا و ده‌ڵێ:
"ده‌ كفنه‌كه‌ی بنێنه‌وه‌!". جا ده‌ڵێ:
- مامۆستا! ئه‌گه‌ر قسه‌ی كرد قاوته‌كه‌ی له‌ ده‌می دێته‌ ده‌ر. ئه‌گه‌ر گۆڕه‌وشاریش درا هێلـكه‌كان ده‌شكێن، ئه‌گه‌ر وابوو هه‌رچییه‌كت ده‌وێ ده‌تده‌مێ ده‌نا ده‌بێ بار كه‌ی و له‌ نێو مه‌نگوڕاندا بتبینمه‌وه‌ شاقه‌لت ده‌بڕم. بۆ سبه‌ینه‌كه‌ی قه‌بره‌كه‌ی ده‌ده‌نه‌وه‌ و كفنه‌كه‌ی ده‌كه‌نه‌وه‌، ده‌بینن نه‌ قاوت له‌ ده‌می هاتۆته‌ ده‌ر، نه‌ هێلـكه‌كان شكاون. ته‌ڵاقێ له‌ مه‌لای ده‌خوا و ده‌ڵێ شه‌و لێره‌ نابی و مه‌لای ده‌رده‌كا.

- 5 -

جارێكی "جگه‌رخوێن"ی شاعیر له‌ لای شێخێكی عه‌ڕه‌ب داده‌نیشێ. بالیفێک(باڵنجێک) له‌ نێوان جگه‌رخوێن و شێخه‌ عه‌ڕه‌به‌كه‌ ده‌بێ. شێخه‌ عه‌ڕه‌به‌كه‌، له‌ نێو قسان دا، له‌ جگه‌رخوێن ده‌پرسێ:
- كورد و كه‌ر چه‌ندیان نێوانه‌؟
جگه‌رخوێن بێ وچان وه‌ڵام ده‌داته‌وه‌:
- ته‌نیا بالیفێک!

- 6 -

له‌ ساڵی 1343ی هه‌تاوی(1964ی زایینی) دا، له‌ لایه‌ن ڕێژیمی شاوه‌ نیزیكه‌ی 150 كه‌س له‌ خه‌ڵكی كوردستانی ئێران به‌ تاوانی خه‌بات له‌ ڕێگه‌ی كورد و كوردستاندا ده‌خرێنه‌ نێو به‌ندیخانه‌ی قزڵقه‌ڵای تاران. ئه‌وده‌م به‌ندیخانه‌ی "ئێوین" هێشتا ساز نه‌كرابوو و زیندانییه‌ سیاسییه‌كان له‌ قزڵقه‌ڵا ڕاده‌گیران. سواره‌ی ئیلـخانیزاده‌(ئازاد) و عه‌لی حه‌سه‌نیانی(هاوار)یش له‌ نێو زیندانییه‌كاندا ده‌بن. شه‌وێک له‌ حه‌وشه‌ی زیندان دا "هاوار" بۆ هێندێک له‌ زیندانییه‌كان خه‌ریكی شێعر خوێندنه‌وه‌ ده‌بێ كه‌ "سواره"‌ له‌و لاوه‌ دێ و پێیده‌ڵێ:
- ئه‌وه‌ ده‌شێعرێنی به‌ خۆت دا؟
"هاوار"یش بێ وچان وه‌ڵامی ده‌داته‌وه‌:
ئه‌گه‌ر ئه‌مشۆ بشێعرێنم به‌ خۆم دا
شتێكی داده‌نێم ناحه‌ز وه‌كوو تۆ!

- 7 -

له‌ سه‌رده‌می كۆماری كوردستان، له‌ مه‌هاباد، ئاكادێمییه‌ک ساز ده‌بێ هه‌تا وشه‌ی ڕه‌سه‌ن و پاراوی كوردی بدۆزنه‌وه‌ و به‌كاری بهێنن. یه‌كێک له‌ ئه‌ندامانی ئه‌و ئاكادێمییه‌ شاعیری به‌نێوبانگ "مامۆستا هه‌ژار" ده‌بێ. له‌ پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ ئه‌و ئاكادێمییه‌ دا دوو قسه‌ی خۆش له‌ مامۆستا هه‌ژار ده‌گێڕنه‌وه‌:

- یه‌ک -

له‌ ڕۆژانی هه‌وه‌ڵی پێكهاتنی ئاكادێمی دا ئه‌ندامانی ئه‌و ئاكادێمییه‌ بۆ دانانی ئه‌لفوبێی كوردی ڕاوێژ و وتووێژ ده‌كه‌ن تا ده‌گه‌نه‌ پیتی " ق". "سه‌ید محه‌ممه‌دی ئه‌ییووبیان"، یه‌كێک له‌ ئه‌ندامان، ده‌ڵێ:
- زمانی كوردی " ق"ی تێدا نییه‌.
مامۆستا هه‌ژاریش، بۆ وه‌یكه‌ پێی بسه‌لمێنێ كه‌ كوردیی " ق"ی هه‌یه‌، ده‌سبه‌جێ ده‌ڵێ:
- قیڕه‌ قیڕێ مه‌كه‌ ده‌ڵێی قه‌له‌موونه‌ی، هه‌ستم قوڕقوڕۆچكه‌ت بگرم قیڕه‌ت لێده‌بڕم!

- دوو -

ڕۆژێک له‌و ئاكادێمییه‌ دا بۆ وشه‌ی " آقا" و "خانم"، كه‌ هه‌رتک له‌ زمانی مه‌غوولییه‌وه‌ هاتوونه‌ نێو زمانی فارسی و له‌ هێندێک ناوچه‌ی كوردستانی ئێرانیشدا به‌كاریان دێنن، ده‌یانه‌وێ دوو وشه‌ بدۆزنه‌وه‌. دوای بیروڕا و وتووێژ له‌ جیاتی "ئاغا" وشه‌ی "كاک" هه‌ڵده‌بژێرن، به‌ڵام بۆ جێگری وشه‌ی "خانم" چییان بۆ نادۆزرێته‌وه‌. مامۆستا هه‌ژار ده‌ڵێ:
- جارێ به‌ ژنانیش هه‌ر با بڵێین "كاک" تا وشه‌یه‌كیان بۆ ده‌بینینه‌وه‌!
[دیاره‌ له‌ دواییدا وشه‌ی ڕه‌سه‌نی "یای" هه‌ڵده‌بژێرن.]

- 8 -

له‌ زه‌مانی كۆماری كوردستان دا، كه‌ هه‌ڕه‌تی شێعر و شاعیرێتی "مامۆستا هه‌ژار"ی ده‌بێ، ڕۆژێک له‌ كوردستانی عێڕاقه‌وه‌ شاعیرێک، كه‌ ئه‌ویش نازناوی "هه‌ژار" ده‌بێ، نامه‌یه‌ک بۆ مامۆستا هه‌ژار ده‌نێرێ و بۆی ده‌نووسێ: "هه‌ژار" ئه‌منم. ئه‌تۆ له‌خۆته‌وه‌ ئه‌و نازناوه‌ت داگیر كردووه‌؛ باشتره‌ نازناوێكی دیكه‌ بۆخۆت هه‌ڵبژێری. مامۆستا هه‌ژاریش له‌ وه‌ڵامیدا ده‌نووسێ:
- هه‌موو شتێكی گه‌رمێن و كوێستان هه‌یه‌، وه‌ک ڕێوی گه‌رمێن و ڕێوی كوێستان؛ كه‌وی گه‌رمێن و كه‌وی كوێستان و ...؛ ئه‌تۆش هه‌ژاری گه‌رمێن به ‌و ئه‌منیش هه‌ژاری كوێستان! نازناوه‌كه‌شم تازه‌ پێ ناگۆڕدرێ. ئه‌گه‌ر شێعرێكی باشی تۆم وه‌ده‌ست كه‌وت ده‌ڵێم بۆخۆم دامناوه‌ و ئه‌گه‌ر شێعرێكی خراپیشم دانا ده‌ڵێم ئی هه‌ژاری گه‌رمێنه‌. به‌م جۆره‌ دوو "هه‌ژار" ده‌بنه‌ دۆست و نازناوه‌كه‌شیان ناگۆڕن.

- 9 -

له‌ ساڵی 1359ی هه‌تاوی(1980ی زایینی) دا مامۆستا هێمن به‌رده‌بێته‌وه‌ و په‌نجه‌ی پێی ده‌شكێ. هێشتا حه‌وتوویه‌ک له‌و ڕووداوه‌ ڕانابرێ كه‌ ناچار ده‌بێ شاری مه‌هاباد به‌جێبهێڵێ و ڕوو له‌ زێده‌كه‌ی خۆی، گوندی "شیلاناوێ"، بكا. به‌ سواری ماشێنێک تا نێو شیلاناوێ ده‌چێ، به‌ڵام به‌ هۆی ئه‌وه‌ كه‌ ماڵه‌كه‌ی له‌ هه‌ورازی ده‌بێ و ڕێگای ماشێنی نابێ، ورده‌ ورده‌، به‌ شه‌له‌ شه‌ل، ملـی ڕێیه‌ ده‌گرێ. ده‌و ده‌مه‌یدا پێشمه‌رگه‌یه‌كی كۆمه‌ڵه‌ (شه‌هید ڕه‌حیمی قادری) تووشی ده‌بێ و ده‌ڵێ:
- مامۆستا ناتوانی بڕۆی، وه‌ره‌ كۆڵم با بتگه‌یێنمه‌وه‌!
مامۆستا هێمن سپاسی ده‌كا و ده‌چته‌ كۆڵی؛ كه‌ خۆی قایم ده‌كا، ده‌ڵێ:
- ئۆخه‌ی، نه‌مردم و سواری كۆمه‌ڵه‌یه‌كی بووم!

- 10 -

كاک برایمی ئه‌فخه‌می، كه‌ شاعیرێكی بۆكانییه‌، له‌ قسان كتێبێكی نووسیوه‌ و شاعیره‌ بۆكانییه‌كانی ناساندووه‌. ڕۆژێكی كتێبه‌كه‌ی ده‌باته‌ خزمه‌ت شاعیری به‌نێوبانگ مامۆستا حه‌قیقی و نیشانی ده‌دا و بیروبۆچوونی ده‌پرسێ. مامۆستا حه‌قیقیش لاپه‌ڕه‌كانی هه‌ڵده‌داته‌وه‌ و چاوی به‌ نێوی محه‌ممه‌دی ئه‌فخه‌می، برای نووسه‌ری كتێبه‌كه‌، ده‌كه‌وێ و ده‌ڵێ:
- نه‌مبیستووه‌ محه‌ممه‌دی ئه‌فخه‌می شاعیر بێ، به‌ڵام خودا هه‌ڵناگرێ كوێخایه‌كی باش بوو.

- 11 -

مه‌لا غه‌فووری ده‌بباغی شاعیرێكی نابینا و فه‌قیر بوو؛ ڕۆژێكی دۆستێكی پێیده‌ڵێ: "مه‌لا غه‌فوور! جه‌عفه‌ر ئاغای كه‌ریمی كووره‌یه‌كی خشتی ساز كردووه‌، به‌ شێعر پیرۆزبایی لێ بكه‌، خه‌ڵاتت ده‌داتێ، ئه‌منیش بۆت ده‌نووسمه‌وه‌ و بۆی بنێره‌، به‌ڵام هه‌رچی دایه‌ی له‌ گه‌ڵم به‌ش كه‌!". مه‌لا غه‌فوور ده‌ڵێ: "زۆر باشه‌". شێعره‌كه‌ی ده‌نووسنه‌وه‌ و مه‌لا غه‌فوور
ده‌یبا و ده‌یداتێ. جه‌عفه‌ر ئاغاش ده‌ڵێ: "ئافه‌رین!". مه‌لا غه‌فوور دێته‌وه‌ و دۆسته‌كه‌ی ده‌ڵێ: "چی دایه‌ی له‌ گه‌ڵم به‌ش كه‌!"؛ مه‌لا غه‌فوور ده‌ڵێ: «"ئافه‌رین"ێكی دامێ، "ئاف"ه‌كه‌ی بۆ من، "رین"ه‌كه‌ی بۆ تۆ!».

26.3.04

قوڵه‌چوارشه‌ممه

دوایین چوارشه‌ممه‌ی ساڵ "قوڵه‌چوارشه‌ممه"ی پێده‌گوترێ. له هێندێک ناوچه دا "چوارشه‌ممه ڕه‌شه‌"شی پێده‌گوترێ، چونكه له ژێر ته‌ئسیری فه‌رهه‌نگی عه‌ڕه‌باندا ئه‌و ڕۆژه به ڕۆژێكی شووم داندراوه. ئه‌و ڕۆژه له ئێراندا به "چوارشه‌ممه سووری"(چهارشنبه سوری) ناسراوه. ئێواره‌ی سێ شه‌ممه خه‌ڵک ئاگر ده‌كه‌نه‌وه و به سه‌ریدا باز ده‌ده‌ن. له ئێرانی كۆندا جێژنێک هه‌بووه به ناوی "جێژنی سووری"(جشن سوری). "سوور" ده زمانی كوردی و په‌هله‌ویدا به مانای ڕه‌‌نگی سووره؛ هه‌‌روه‌ها به مانای "جێژن و شایی"شه.

له ئێرانی كۆندا خه‌ڵک له‌و ڕۆژه دا بۆ میوانداریی له فره‌وه‌ره‌كان، كه جمكی ده‌روونپاكی ئاده‌میزاده‌كان بوون، ماڵه‌كانیان ڕازاندۆته‌وه‌ و ئاگریان كردۆته‌وه. ئاگركردنه‌وه به مانای گه‌یشتن به ڕووناكایی دڵ و ڕووح بووه؛ نیشانه‌یه‌كیش بووه بۆ هه‌بوونی یه‌زدان. هێندێک لێكۆڵه‌ره‌وه پێیانوایه ئه‌و دابه دوای زاڵبوونی ئیسلام بۆته باو و پێوه‌ندیی به سه‌رده‌می پێش ئیسلامه‌وه نییه. عه‌ڕه‌به‌كان "چوارشه‌ممه"یان به ڕۆژێكی شووم زانیوه و به به‌ڕێوه‌بردنی جێژن و هه‌ڵپه‌ڕكێ ویستوویانه ئه‌و شوومییه بتارێنن. - سه‌رچاوه-
http://www.ravianteam.com/Farhangi/30.asp

ئاگركردنه‌وه‌ له كوچه و كۆڵانان ده نێو زه‌رده‌شتییه‌كاندا باو نییه و ئه‌وان به ‌سه‌ر ئاگریشدا باز ناده‌ن، چونكه پێیان كارێكی ناحه‌زه. بۆ ئه‌وان ساڵ 5 ڕۆژ له 360 ڕۆژ زیاتر بووه(یان هه‌ر چوار ساڵه‌ی 6 ڕۆژ زیاتر بووه)، له‌و 5 ڕۆژه دا، بۆ بانگكردنی ڕووحی پێشینانیان، ئاگریان كردۆته‌وه و كردوویانه‌ته جێژن. به‌و پێیه، به بڕوای زه‌رده‌شتییه‌كان، ئاگری قوڵه‌چوارشه‌ممه(چوارشه‌ممه سووری) به دابی ئاگركردنه‌وه‌ی 5 ڕۆژه‌‌‌ی ئاخری ساڵه‌وه ده‌به‌سترێته‌وه، كه له ئێرانی كۆندا باو بووه. دوای زاڵبوونی ئیسلام، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌و دابه نه‌فه‌وتێ، شوومیی چوارشه‌ممه‌یان كردۆته بیانوو و جێژنه‌كه‌یان ئاوێته‌ی ئه‌و خوڕافاته‌ی عه‌ڕه‌بان كردووه و كردوویانه‌ته "چوارشه‌ممه سووری". - سه‌رچاوه-
http://news.iran-emrooz.de/more.php?id=P3609_0_7_0

25.3.04

ڕۆژنامه‌ی ئاشتی

له مێژه ئاگاداریی بڵاوكردنه‌وه‌ی ڕۆژنامه‌ی ئاشتی له سه‌ر ماڵپه‌ڕی ئه‌نیستیتۆی فه‌رهه‌نگیی كوردستان- له تاران، وه‌به‌ر چاو ده‌كه‌وێ. هه‌واڵی بڵاو بوونه‌وه‌ی "ئاشتی له تاران" له "سێ ‌ئاشان"یش ده‌نگی داوه. یه‌كه‌م ژماره‌ی كه 9.3.2004 بڵاو بۆته‌وه‌، خراوه‌ته سه‌ر ماڵپه‌ڕی ئه‌نیستیتۆی ناوبراویش. دیاره بڕیاره "ئاشتی" ڕۆژنامه بێ، به‌ڵام جارێ وه‌ختی داره داره‌یه‌تی و هه‌تا پێ هه‌ڵده‌گرێ كراوه‌ته هه‌فتانه.

چاوه‌ڕوان بووم "ئاشتی" له هه‌موو بارێكه‌وه ئاوێنه‌ی ته‌واونوێنی كوردستانی ئێران بێ، كه‌چی له به‌شه كوردییه‌كه‌یدا به ده‌گمه‌ن بابه‌تێک ده‌بیندرێ كه تایبه‌ت به كوردستانی ئێران بێ، زۆربه‌ی بابه‌ته‌كان به‌شه‌كانی دیكه‌ی كوردستان(باشوور و باكوور) ده‌گرنه‌وه! له سه‌ر لاپه‌ڕه‌ی یه‌كه‌می "ئاشتی"، نووسراوه: "یه‌كه‌مین ڕۆژنامه‌ی كوردی- فارسی ئێران". به‌و پێیه پێویسته ئه‌و ڕۆژنامه‌یه وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ی حه‌ز و خواستی كورده‌كانی ئێران بێ، نه‌ک كۆپیی ڕۆژنامه‌كانی باشووری كوردستان.

هیوادارم ئه‌و ڕۆژنامه‌یه بكه‌وێته سه‌ر بوارێكی بێ قۆرت و گرێ و دابینكه‌ری نیازه‌كانی كوردی ئێران بێ.

ئاگاداریی ڕۆژنامه‌ی "ئاشتی":

ئاگاداری

به‌م جۆره هه‌موو نووسه‌ران و خوێندكارانی ئازیز ئاگادار ده‌كه‌ینه‌وه كه رۆژنامه‌ی ‌"ئاشتی" به دوو زمانی كوردی و فارسی و له دوو به‌شی جیادا به شێوه‌ی هه‌فتانه‌‌‌، له تاران بڵاو ده‌كرێته‌وه، به‌م جۆره داوا له هه‌موو نووسه‌ران و رۆشنبێران ده‌كه‌ین به ناردنی نووسین و بابه‌ت یارمه‌تیـمان بده‌ن. تكایه كه‌سانی دیكه‌ش ئاگادار بكه‌نه‌وه. چاوه‌ڕێی یارمه‌‌‌تیی هه‌موانین، "ئاشتی" هه‌وڵده‌دات سه‌ره‌تایه‌ك بێت بۆ رۆژنامه‌گه‌ریی پسپۆڕانه و ئازاد له كوردستان و رێز له هه‌موو ده‌نگ و دیدێكی زانستی و دیمۆكراتیك ده‌گرێت.

----------------------------------------------------------------------

- ئاشتی
- یه‌كه‌مین ڕۆژنامه‌ی كوردی- فارسی ئێران
- ژماره‌ی یه‌كه‌م: سێ شه‌ممه 19ی ڕه‌شه‌مه‌ی 2703ی كوردی، 9ی مارسی 2004ی زایینی، 19ی اسفند 1382ی هه‌تاوی
- 16 لاپه‌ڕه (كوردی و فارسی)
- خاوه‌ن ئیمتیاز: بورهانی له‌هۆنی
- سه‌رنووسه‌ر: بارام وه‌ڵه‌دبه‌یگی
http://www.kurdistanir.com
kurdistanir@kurdistanir.com

24.3.04

نه‌ورۆز

مامۆستا هێمن

له په‌راوێز دا: وته‌كانی ئه‌حمه‌دی شاملوو له سه‌ر "مێهره‌گان" و "كاوه و ئه‌ژده‌هاک"

له‌ باره‌ی نه‌ورۆزی پیرۆز دا زۆر شت گوتراوه‌ و نووسراوه‌. مێژوونووسان ده‌ڵێن ئه‌و ڕۆژه‌ كه‌ ئاور دۆزراوه‌ خه‌ڵک كردیه‌ جێژن و ناوی نا نه‌ورۆز. یا ده‌نووسن ئه‌و ڕۆژه‌ كه‌ كاوه‌ی ئاسنگه‌ر له‌ زه‌حاكی خوێنخۆر و زۆردار ڕاپه‌ڕی و دوایی به‌ ده‌سه‌ڵاتی زۆردارانه‌ی هێنا، كرا به‌ نه‌ورۆز. ته‌نانه‌ت له‌ هێندێک براده‌ری شیعه‌م بیستووه‌ كه‌ حه‌زره‌تی عه‌لی، سڵاوی خوای لێ بێ، له‌و ڕۆژه‌ دا له‌ دایک بووه‌. هیچ كام له‌و بۆچوونانه‌ بۆ ڕه‌ت كردنه‌وه‌ نابن[1]. دۆزینه‌وه‌ی ئاگر ئه‌و نیعمه‌ته‌ گه‌وره‌ی خودا، ڕاپه‌ڕینی كاوه‌ و له‌ ناخ ڕۆكردنی زه‌حاكی زۆردار و له‌ دایكبوونی حه‌زره‌تی عه‌لی، ئه‌و سه‌رداره‌ به‌ناوبانگه‌ی ئیسلام هه‌موو بۆیه‌ ده‌بن جێژنیان بۆ بكه‌ی، به‌ڵام بۆچوونی من له‌ باره‌ی نه‌ورۆز دا بۆچوونێكی لادێیانه‌ و كرمانجانه‌یه‌. له‌وه‌ش ناترسم مێژووزانه‌كانی شارستانی پێم بڵێن كه‌ڕه‌كرمانجی مێژوو نه‌زان و نه‌خوێنده‌وار ئه‌وه‌ت له‌ كوێ هێناوه‌.

من پێموایه‌ ئه‌م ڕۆژه‌ پیرۆزه‌ و ئه‌م جێژنه‌ گه‌وره‌ی زۆربه‌ی گه‌لانی ڕۆژهه‌ڵات، پێوه‌ندی به‌ ئابوورییه‌وه‌ هه‌یه‌. جا ئیزن بده‌ن به‌ كورتی له‌و باره‌وه‌ بدوێم. تا بزانن منی كه‌ڕه‌كرمانج كه‌نگێ و له‌ كوێم ده‌رسی ئیقتیساد خوێندووه‌ تا قسه‌ی وا زل بكه‌م.

بابه‌ با نه‌خوێنده‌واریش بم! خۆ ئه‌وه‌نده‌م له‌ خوێنده‌واران بیستووه‌ كه‌ ئه‌و گه‌لانه‌ی به‌ زمانه‌كانی ئێرانی ده‌دوێن، له‌ ڕۆژگارێكدا كه‌ نه‌ من ده‌زانم كه‌نگێیه‌ و نه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ی خۆیان به‌ مێژووزان و مێژووناس ده‌ژمێرن بۆیان ساغ بۆته‌وه‌، چه‌ند هه‌زار ساڵ ده‌بێ له‌ قه‌فقازه‌وه‌ سه‌ره‌وژێر بوونه‌وه‌ و هه‌ر یه‌كه‌ بۆ لایه‌ک ڕۆیشتوون. ئه‌و گه‌لانه‌ هه‌موویان شوانه‌وێڵه‌ و مه‌ڕدار بوون و ژیانیان به‌ پێست و گوانی ئه‌م گیانلـه‌به‌ره‌ خوێنشیرین و به‌سته‌زمانه،‌ كه‌ زۆر زوو ده‌سته‌مۆ بووه‌، دابین كردووه‌.

ڕوونتر بڵێم، خۆراكیان له‌ شیر و پۆشاكیان له‌ خوری ئه‌و حه‌یوانه‌ بووه‌. جا بۆیه‌ خۆشیانویستووه‌ و گه‌رمێن و كوێستانیان ده‌گه‌ڵ كردووه‌ و به‌ دوای هه‌وار و له‌وه‌ڕگه‌ دا وێڵ بوون و گه‌ڕاون. زۆر شاره‌زای نووسینه‌كانی "هێرۆدۆت"، "ته‌به‌ری"، "گزنفۆن"، "فردۆسی"، "مینۆرسكی" و "زێڕنۆف" و ئه‌وانه‌ نیم كه‌ بنه‌چه‌كه‌ی كورد به‌رمه‌وه‌ سه‌ر كاردۆخ و ماد و نازانم كێ و كێ؟! ...

به‌ڵام ده‌زانم كوردیش یه‌كێک له‌و گه‌لانه‌یه‌ له‌ پێشدا شوانه‌وێڵه‌ بووه‌، ئێستاش ئه‌گه‌ر كاره‌ساتی ڕۆژگار لێگه‌ڕێ كه‌یفی له‌ شوانه‌تییه‌ و وڵاته‌كه‌شی بۆ ئاژه‌ڵداری یا به‌ زمانی ئیمڕۆ "دامداری و دامپه‌روه‌ری" ده‌ناڵێ.

ئێستاش هه‌رچه‌ند مه‌ڕداری له‌ كوردستاندا به‌داخه‌وه‌ زۆر كه‌م بووه‌ و دامپه‌روه‌ره‌كان كاتی به‌ران تێبه‌ردانیان گۆڕیوه‌، به‌ڵام ئه‌و دابه‌ هه‌ر نه‌گۆڕاوه‌. هه‌ركه‌س كرتكه‌ مه‌ڕێكی بێ، ئه‌و ڕۆژه‌ به‌ران ده‌ مه‌ڕی ده‌كا، میوانداری له‌ جیرانان ده‌كا، مێوژ و خۆرما و شیرینی ده‌دا به‌ منداڵان و ئه‌گه‌ر خه‌ڵاتێكی زۆر باش بۆ شوان له‌ ئه‌ستۆی به‌ران نه‌كا، كاكی شوان نایه‌ڵێ به‌رانی ڕه‌نگاو بچێته‌ نێو مێگه‌ل.

به‌ڵام زۆر دوور نییه‌، هه‌ر به‌ بیری من، مه‌ڕدار له‌ ئاخر و ئۆخری مانگی "مێهر" به‌رانیان ده‌ مه‌ڕ كردووه‌ و جێژنی مێهره‌گانیان بۆ كردووه‌. دیاره‌ ئه‌و جێژنه‌ ئه‌وه‌نده‌ گه‌وره‌ بووه‌ كه‌ عه‌ڕه‌ب وه‌ریانگرتووه‌ و كردوویانه‌ به‌ مێهره‌جان و به‌ هه‌موو ڕۆژی خۆش ده‌ڵێن مێهره‌جان.

مه‌ڕ به‌ پێنج مانگ ده‌زێ. پێشینیان ده‌ڵێن: به‌رخ پاش سه‌د ڕۆژ ڕووحی وه‌به‌ر دێ و مه‌ترسی به‌رئاویتن كه‌م ده‌بێته‌وه‌. جێژنی سه‌ده‌ كه‌ ئێستاش له‌ زۆر شوێنی كوردستان ده‌یكه‌ن و پێیده‌ڵێن "بێڵن دانا" پێوه‌ندی ده‌گه‌ڵ ئه‌م باسه‌ هه‌یه‌. دوو مانگ پاییز و سێ مانگ زستان ده‌كاته‌ پێنج مانگ و له‌ شه‌وی ئه‌وه‌ڵی به‌هار دا "زه‌و"ی مه‌ڕ دێ و جێژنی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی مه‌ڕداره‌.

پێموانییه‌ پێویستی به‌ ڕوونكردنه‌وه‌ بێ، به‌رخی مه‌سته‌شیر پاشی سێزده‌ ڕۆژ ده‌بێ له‌ كۆز ده‌ركرێ و به‌ زاوه‌ماک بیبه‌یه‌ له‌وه‌ڕ. ئه‌وه‌ش سێزده‌به‌ده‌ره‌كه‌مان.

ئه‌وه‌یه‌ بۆچوونی منی كه‌ڕه‌كرمانج كه‌ له‌ ژیانی باوكم به‌سه‌ر مه‌ڕ ڕاده‌گه‌یشتم و گه‌رمێن و كویستانم ده‌كرد و به‌ پسپۆڕی ناوبانگم هه‌بوو. به‌ڵێ، ماوه‌یه‌كی زۆر وێڕای شوانی شه‌وگه‌ڕ و شه‌نگه‌بێری توند و تۆڵ له‌ كوێستانه‌ جوانه‌كانی كوردستانی ڕه‌نگین ژیانم ڕابواردووه‌.

زۆر پاڵێنان له‌ منداره‌ مانگدا بۆ ئه‌وه‌ی شوانه‌كانمان نیوه‌ڕۆ، خه‌وی بۆ بكه‌ن و شه‌وانه‌ مه‌ڕ بڕه‌تێنن بۆخۆم ده‌ستم داوه‌ته‌ گۆچان و چوومه‌ به‌ر مه‌ڕ و له‌و وه‌ختانه‌ دا بووه‌ شێعرم به‌ ته‌بیعه‌ت و خۆڕسک و ژیانی كورده‌واری هه‌ڵگوتووه‌.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

تێبینی و په‌راوێزی هێدی:

[1]: دیاره‌ ئه‌و بۆچوونانه‌ نه‌سه‌لماون و ده‌ چوارچێوه‌ی ئه‌فسانه‌ دا ده‌گونجێن. هه‌مووشیان بۆ ڕه‌تكردنه‌وه ده‌بن.

شاعیری ناوداری فارس "ئه‌حمه‌دی شاملـوو" له كۆنفڕانسێكدا، كه‌ ساڵی 1990 له زانستگه‌ی "بێركلی" كالیفۆرنییای ئه‌مریكا به‌ڕێوه چووه، سه‌باره‌ت به "مێهره‌گان" و "كاوه و ئه‌ژده‌هاک(زه‌حاک)" بۆچوونه‌كانی خۆی ده‌ربڕیون. به‌شێک له وته‌كانی، كه به شێوه‌یه‌كی ئازاد وه‌رمگێڕاونه‌وه، به‌و چه‌شنه‌ن:

"مێهره‌گان" گرینگترین ڕۆژ و سه‌ره‌تای ساڵی پاییزی بووه. پێشینانی ئێمه له‌باتی ساڵێكی هه‌تاوی، دوو نیو ساڵیان هه‌بووه، كه بریتی بوون له ساڵی پاییزی و ساڵی به‌هاری. ... قه‌ومه ئاریایییه‌كان له باكووریترین خاڵی گۆی زه‌ویڕا به‌ره‌وه ناوچه جۆراوجۆره‌كان و هه‌روه‌ها به‌ره‌و ئێران كۆچیان كردووه. له سه‌ره‌تا دا ساڵه‌كه‌یان دوو به‌ش بووه، هاوینێكی دوو مانگه و زستانێكی ده مانگه. پاشان هه‌تا ئه‌و قه‌ومانه له باری جوغڕافییایییه‌وه زیاتر به‌ره‌و خوار بوونه‌وه، ماوه‌ی هاوینه‌كه‌یان درێژتر و زستانه‌كه‌یان كورتتر بۆته‌وه. له ئاكامدا ساڵ بۆته دوو به‌شی شه‌ش مانگه، كه به‌شه به‌هارییه‌كه‌ی به "نه‌ورۆز" ده‌ستی پێكردووه و به‌شه پاییزییه‌كه‌ی به "مێهره‌گان"، هه‌ردووک ڕۆژیشیان كردوون به جێژن. ... به ‌هه‌ر حاڵ، وه‌ک ده‌بینین، "مێهره‌گان" له‌و باره‌وه هیچ پێوه‌ندییه‌كی به ئه‌فسانه‌ی ئه‌ژده‌هاک و فه‌ره‌یدوون و ڕاپه‌ڕینی "كاوه"وه نییه. جێژنێک بووه پێوه‌ندی به نیوه‌ی دووهه‌می ساڵه‌وه هه‌بووه و وه‌ک جێژنی "نه‌ورۆز" به گرینگ دانراوه و شه‌ش ڕۆژی(له 16ی مانگی مێهره‌وه تا 21ی مێهر) خایاندووه. دیاره له‌وانه‌یه سه‌رنخوونبوونی ئه‌ژده‌هاک به‌ هه‌ڵكه‌وت كه‌وتبێته ئه‌و ڕۆژه، به‌ڵام هه‌ڵكه‌وتێكی ئاوا نابێ ببێته هۆی گۆڕانی بۆنه‌ی جێژنێک. بۆ وێنه ئه‌گه‌ر ناسره‌دین‌شایان ده ڕۆژی هه‌ینی دا كوشتبێ، نابێ پێمانوابێ ڕۆژی هه‌ینی به بۆنه‌ی كوشتنی وییه‌وه بۆته ڕۆژی پشوودان.

ئێوه ئه‌گه‌ر له شانامه دا هه‌ر به‌شی پاشایه‌تیی ئه‌ژده‌هاک بخوێننه‌وه، هیچتان له كاكڵی ڕووداوه‌كه بۆ ده‌رناكه‌وێ. هه‌ر ئه‌وه‌نده نه‌بێ كه كابرایه‌ک هاتۆته سه‌ر ته‌خت كه دوو ماری له‌سه‌ر شانانه و چونكه ناچاره مێشكی لاوانیان ده‌رخوارد بدا هه‌تا ئازاری نه‌‌ده‌ن، خه‌ڵک وه‌زاڵه دێن و ڕاده‌په‌‌ڕن و له پاشایه‌تی ده‌خه‌ن و فه‌ره‌یدوون له جێی وی دێننه سه‌ر ته‌ختی پاشایه‌تی. قاره‌مانی سه‌ره‌كیی ئه‌و شۆڕشه‌ش ئاسنگه‌رێكه كه كوته چه‌‌رمی ئاسنگه‌رییه‌كه‌ی به سه‌ری دارێكه‌وه ده‌كا؛ وه‌نه‌زانن فیرده‌وسی نه‌یزانیوه كه بۆ شۆڕش كردن حوكم نییه شتێک به سه‌ری دارێكه‌وه بكا، به‌ڵام ئه‌و كوته چه‌رمه‌ی بۆ دوایه، كه ده‌بێ به نیشانه‌ی یه‌كێتیی چینایه‌تیی تاڵانكه‌ره‌كان و تاڵانكراوه‌كان به‌یداخی كاوه هه‌ڵدرێ، پێویست ده‌بێ! به‌ڵام كاتێک ده‌گه‌نه به‌شی پاشایه‌تیی فه‌ره‌یدوون، دیاره به‌و مه‌رجه‌ی لێی ورد بنه‌وه‌ و خێرا به سه‌ری دا تێنه‌په‌ڕن، تازه تێده‌گه‌ن كه له لایه‌كه‌وه ئه‌و مارانه‌ی سه‌ر شانی ئه‌ژده‌هاكی بێچاره بیانوو بوون و ئه‌وه‌ی فیرده‌وسی لێی شاردوونه‌وه و له جێی خۆیدا باسی نه‌كردووه شۆڕشی چینایه‌تیی ئه‌ژده‌هاک بووه؛ له لایه‌كی دیكه‌وه به سه‌رسوڕمانه‌وه بۆتان ده‌رده‌كه‌وێ كه ئاسنگه‌ره قاره‌مانه‌كه‌ی سه‌رده‌می ئه‌ژده‌هاک لاتێكی خوێڕی بووه و خه‌یانه‌تی به چینه چه‌وساوه و بێ به‌شه‌كان كردووه.

---------------------------------------------------------------------------
سه‌رجه‌می وته‌كانی ئه‌حمه‌دی شاملوو - به فارسی-
http://www.javaan.net/honar/book/shamluberkly.pdf
---------------------------------------------------------------------------

23.3.04

مێهره‌جان

عه‌لی حه‌سه‌نیانی(هاوار) 1939 - 1992

یه‌كێک له‌و وشانه‌ی كه‌ دوای ئاڵ و گۆڕێک هاتۆته‌ نێو زمانی ئه‌ده‌بیی كوردییه‌وه‌ و به ‌داخه‌وه‌ زۆریش كه‌ڵكی لێوه‌رده‌گرن، وشه‌ی "مێهره‌جان"ه‌. وشه‌ی "مێهره‌جان" به‌ هه‌ڵه‌ بۆ گشت جێژن و كۆبوونه‌وه‌یه‌ک، كه‌ به‌ به‌زم و شادییه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ بچێ، هه‌روه‌ها له‌ جیاتی "فێستیوال"، به‌كار ده‌برێ.

جا با بزانین ئه‌و وشه‌یه‌ له‌ كوێوه‌ هاتووه‌. له‌ پێش زاڵبوونی ئیسلام به‌ سه‌ر وڵاتی ئێمه‌ دا چه‌ندین جێژنی نه‌ته‌وایه‌تیمان هه‌بوون. وه‌ک "جێژنی نه‌ورۆز" كه‌ یه‌كه‌م ڕۆژی به‌هاره‌ و ئێشتاش له‌ كوردستاندا هه‌ر باوه‌. "جێژنی سه‌ده‌" كه‌ سه‌د ڕۆژ پێش ساڵی تازه‌، واتا له‌ بیسته‌می مانگی سه‌رماوه‌ز دا، گیراوه‌. "جێژنی بێڵندانه‌" یان "بێلـندانه‌" كه‌ ڕۆژی پازده‌ی ڕێبه‌ندان، واتا له‌ نێوه‌ڕاستی زستاندا، بووه‌ و ئێستاش له‌ زۆر شوێنی كوردستاندا هه‌ر باوه‌ و ئه‌و ڕۆژه‌ی ده‌كه‌نه‌ جێژن. "ڕۆژی سێزده‌به‌ده‌ر" كه‌ سێزده‌هه‌مین ڕۆژی به‌هاره‌؛ له‌و ڕۆژه‌ دا بۆ وه‌لابردنی به‌دشوومیی ساڵی كۆن ده‌چوونه‌ ده‌ره‌وه‌ی شار و ئاوایی و ده‌یانكرده‌ جێژن و ئێستاش له‌ زۆر شوێنی كوردستاندا ئه‌و جێژنه‌ ماوه‌. هه‌روه‌ها چه‌ندین جێژنی دیكه‌ گیراون كه‌ یه‌كێک له‌وان ڕۆژی پازده‌ی مانگی ڕه‌زبه‌ر بووه‌، كه‌ به‌ بۆنه‌ی هه‌ڵگرتنی به‌رهه‌می كشت و كاڵ كردوویانه‌ به‌ جێژن. ئه‌و ڕۆژه‌ به‌ "مێهرگان" ناوبراوه‌. پێویسته‌ ئه‌وه‌ش بڵێین كه‌ به‌ر له‌ هاتنی ئیسلام بۆ وڵاتی ئێمه،‌ هه‌ر ڕۆژێک له‌ ساڵ دا ناوێكی تایبه‌تی هه‌بووه‌ و ناوی ڕۆژی پازده‌ی مانگی ڕه‌زبه‌ر "مێهرگان" بووه‌. ئێستاش فارسه‌كان به‌ مانگی ڕه‌زبه‌ر ده‌ڵێن مانگی "مێهر". عه‌ڕه‌بان وشه‌ی "مێهرگان"یان وه‌رگرتووه‌ و له ‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ عه‌ڕه‌بیدا پیتی " گ" نییه‌ " گ"یه‌كه‌یان كردووه‌ به‌ "ج" و وشه‌كه‌یان له‌ "مێهرگان"ه‌وه‌ كردۆته‌ "مێهره‌جان" و بۆ "جێژن و فێستیوال" له‌و وشه‌یه‌ كه‌ڵک وه‌رده‌گرن.

ئه‌و وشه‌یه‌ سه‌ر له‌ نوێ له‌ زمانی عه‌ڕه‌بییه‌وه‌، به‌ ئاڵ و گۆڕێكه‌وه‌ كه‌ به‌ سه‌ری دا هاتووه‌، هاتۆته‌وه‌ نێو زمانی كوردی. وه‌ک گوتمان وشه‌ی "مێهرگان" ناوی جێژنێكی تایبه‌تییه‌ و وشه‌ی "جێژن" گشتیتره‌ و باشتر ئه‌وه‌یه‌ له‌ جیاتی وشه‌ی "مێهره‌جان" له‌ وشه‌ی "جێژن" كه‌ڵک وه‌ربگیرێ.

22.3.04

ناسیۆنالیزم و زمان

عه‌تا نه‌هایی: بۆ ده‌بێت پڕۆژه‌یه‌كی وه‌كوو دامه‌زراندنی كۆڕێكی زانستی بۆ زمان، له ناو پڕۆژه‌یه‌كی وه‌كوو ناسیۆنالیزمدا بخوێنرێته‌وه. من ئینكاری ئه‌‌مه ناكه‌م، به‌ڵام چ ده‌ستێک، چ مێژوویه‌ک وای كردووه، لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی زانستی وه‌كوو زمان، ئێمه بۆچوونێكی ئایدیۆلۆژیكی به‌و شێوه‌یه‌ی بۆ بكه‌ین(ئه‌مه لایه‌نێكی). لایه‌نه‌كه‌ی تری، بۆ ئه‌بێ به‌رامبه‌ر كۆڕێكی زانستی بۆ لێكۆڵینه‌وه له‌سه‌ر زمان له باری سیاسییه‌وه بڕوانین یان گومانی سیاسی لێبكه‌ین، كام ده‌سته یان كام فیكره كه ئێمه وا لێده‌كات هه‌موو هه‌وڵ و ته‌لاشمان بخه‌ینه ژێر چارشێوێكی سیاسییه‌وه. من به‌م شێوه بۆ شته‌كان ناچم، ئه‌گه‌رچی ڕه‌نگه له كۆمه‌ڵگای ئێمه دا شته‌كان به‌م شێوه بێنه ئاراوه. به لای منه‌وه زمانی كوردی وه‌كوو هه‌موو زمانه‌كان كه ئه‌ده‌بێكی هه‌یه، مێژوویه‌كی ئه‌ده‌بیشی له پشته‌وه‌یه، ئێستاش هه‌ندێک ته‌قه‌لای ئه‌ده‌بی پێئه‌درێ، پێویستی به شوێنێک هه‌یه كه لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌سه‌ر بكات(له‌سه‌ر خودی زمانه‌كه، له‌سه‌ر ئه‌ده‌به‌كه، له‌سه‌ر خودی فه‌رهه‌نگه‌كه)، ئه‌مه‌ش چۆن له ده‌ره‌وه‌ی سیاسه‌ته‌وه بكرێ؟ واته من ناڵێم دامه‌زراندنی ئه‌م كۆڕه داواكارییه‌ک نییه له سیستمێک به ناوی حكومه‌ت. بۆچی؟ وه‌ک جه‌نابی دوكتور[جه‌لالیزاده] ئاماژه‌یان پێكرد.
یاسای بنه‌ڕه‌تی ئه‌سڵێكی هه‌یه كه ئیزن ئه‌دات به كه‌مایه‌تییه‌كان به زمانی دایكیی خۆیان بنووسن و بخوێنن و فێر بن و له مه‌دره‌سه‌كان و زانكۆكانیشدا فێر بكرێت. ئه‌م ئه‌سڵه له هه‌ناوی خۆیدا ئه‌سڵێكی سیاسی نییه. به‌ڵام تا ئێسته له كه‌ناڵه سیاسییه‌كانه‌وه داوای به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌م ئه‌سڵه كراوه. ئێسته ئه‌م دامه‌زراوه كه شه‌رعییه‌تێكی له پشته و ئه‌ویش ده‌نگدانی كه‌سایه‌تییه فه‌رهه‌نگییه‌كانه، ده‌یه‌وێت داواكارییه‌كه بخاته‌وه سه‌ر ڕه‌وتی سرووشتیی خۆی. واتا داوایه‌كی فه‌رهه‌نگی له كه‌ناڵێكی فه‌رهه‌نگییه‌وه. ئه‌وه‌یه كه من به‌م بۆچوونه پێم وایه ئاڵوگۆڕێكی گه‌وره‌یه. واته ئێمه داواكارییه‌كانمان بخه‌ینه خانه شیاوه‌كانی خۆیانه‌وه (داوای سیاسی له كه‌ناڵی دامه‌زراوی سیاسییه‌وه - داوای فه‌رهه‌‌گی له كه‌ناڵی دامه‌زراوی فه‌رهه‌نگییه‌وه) بكرێ و من پێم وایه خوێندن و نووسینی كه‌مایه‌تییه‌كان به زمانی دایكیی خۆیان داوایه‌كی فه‌رهه‌نگییه، یان ده‌كرێ بڵێین مافێكی فه‌رهه‌نگییه. ئه‌م ڕێكخراوه زانستییه بۆ ئه‌وه‌یه كه شێوه‌ی ئیجرایی ئه‌م كاره دروستترین شێوه بێت له ژێر چاوه‌دێری زانایانی ئه‌م بواره دا. ئه‌م ڕێكخراوه جگه له‌وه‌ی كه ده‌بێ داوای ئه‌م مافه بكات، هه‌روه‌ها ده‌بێ ڕێكارێكی زانستی بۆ به‌ڕێوه‌چوونه‌كه‌ی بخاته پێش چاو.

ئه‌حمه‌دی قازی: تێبینییه‌كم هه‌یه، دۆستان له فه‌رمایشه‌كانی خۆیاندا هێندێک به ترسه‌وه باسی سیاسه‌ت یان ناسیۆنالیزم ده‌كه‌ن و تێكۆشان ئه‌و بزووتنه‌وه‌ی كۆڕی زانستی به داكۆكییه‌وه هه‌ڵوارته بكه‌ن له سیاسه‌ت و له ناسیۆنالیزم. له پێشدا ده‌بێ بزانین سیاسه‌ت چییه؟ بۆ ده‌بێ له سیاسه‌ت بترسین و به‌كاری نه‌هێنین؟ سیاسه‌ت له هه‌ر شوێنێكی دونیا دا هه‌ڵگری جووڵانه‌وه‌ی تایبه‌ته. بۆ نموونه سیاسه‌ت له ئه‌مریكا داگیركاری و زۆرگوتن و ده‌سه‌ڵات په‌یدا كردنه به‌سه‌ر دونیا دا كه ئێمه لایه‌نگری ئه‌مه نین. به‌ڵام سیاسه‌ت له كوردستان چییه و بۆچی هه‌وڵئه‌دات؟ سیاسه‌تی میلله‌تی كورد ڕزگار بوونه له سته‌مێكی زۆر درێژ و مێژوویی، كه ئه‌م هه‌وڵه بۆ ڕزگار بوون هه‌وڵێكی عادڵانه و ڕه‌وایه. كه وابوو بۆ ده‌‌بێ له به‌كارهێنانی بترسین. به‌ڵام هونه‌ری ئێمه ئه‌وه‌یه كه جیاوازیی سیاسه‌ت لێره و له‌وێی دونیا بناسین و بیناسێنین و له‌وه‌ش نه‌ترسێین كه دانی پێدا بنێین كه هه‌وڵ بۆ بووژاندنه‌وه‌ی زمانه‌كه‌مان بمانه‌وێ و نه‌مانه‌وێ له بزووتنه‌وه‌كه‌مان جیاواز نییه. بزووتنه‌وه‌كه‌شمان شتێكی عادڵانه‌یه و ڕه‌نگی سیاسه‌تی پێدراوه. گوناهی ئێمه‌ش نییه كه باری سیاسی دراوه‌ته ئه‌م بزووتنه‌وه. كه وابوو من درووستبوونی ئه‌م كۆڕی زانیارییه‌م پێ جیاواز و ئینتزاعی نییه له بزووتنه‌وه‌ی میللی كورد و به بووژاندنه‌‌وه‌ی نه‌ته‌وایه‌تیمانه‌وه به‌ستراوه. هیچ نابێ له‌وه بترسێین، چون به باوه‌ڕی من له ئیبهامدا ژیان هیچ شتێک بۆ ئێمه ناگۆڕێت. ئێمه هه‌ر باسی ڕوون بوون ده‌كه‌ین. لایه‌نێكی بوون یان شوناسی میلله‌تی كورد زمانه‌كه‌یه‌تی و هه‌مووشمان ئه‌وه ده‌زانین كه چه‌نده هه‌وڵ دراوه كه ئه‌و زمانه ببه‌تڵێنرێ، بۆ ئه‌وه شوناسمان تووشی گۆڕان بێت. به هه‌ر حاڵ پێكهێنانی كۆڕی زانیاریی كورد، جووڵانه‌وه‌یه‌كه و هه‌نگاو هه‌ڵگرتنێكه، كه قۆناغێكی تایبه‌ت له مێژووی ژیانماندا به‌رهه‌مده‌هێنێت. ئه‌ویش به‌رهه‌مهاتنی پێگه‌یشتن و تێگه‌یشتنێكی تازه و خوێندنه‌وه‌یه‌كی تازه له بوون و شوناسی خۆمانه. من پێم وایه ئه‌م بزووتنه‌وه‌ی تازه ده‌سپێده‌كات نیشانده‌ری ئه‌وه‌یه كه پاش زۆر ڕووداو و زۆر شه‌پۆلی فیكری چه‌پ و ڕاست له دونیا دا، كورد ئێستا گه‌یشتووه‌ته مه‌ڵبه‌ندێک له مێژوو، كه خۆی تێدا ده‌ناسێته‌وه و ده‌بینێته‌وه و به خۆیدا دێته‌وه و ده‌یه‌وێت خۆی ببووژێنێته‌وه. كه وابوو ئه‌م كۆڕه حه‌تمییه‌تێكی زمانییه كه هه‌ستمان پێكرد و به‌شێكه له شوعوری نه‌ته‌وه‌ییمان و ئه‌و شوعوره‌ی كه پێمان ده‌ڵێ ده‌بێ ببین و له زمانی خۆمان بۆ بوونی خۆمان كه‌ڵک وه‌ربگرین. لایه‌نێكی تری باسه‌كه ئه‌وه‌ بوو كه ئایا ئه‌م بزووتنه‌وه ده‌بێته شتێكی فۆڕمی یان ده‌توانێت قووڵتر بێت. به باوه‌ڕی من ئه‌گه‌ر ئێمه كار بكه‌ین له‌‌سه‌ر ئه‌م زمانه و ورده ورده ببێته زمانی فێربوون و بیركردنه‌وه‌یه‌كی بونیادی، ئیتر ڕواڵه‌تی فۆڕمی نابێت و ده‌بێته شتێكی ڕیشه‌یی، كه مافی سه‌ره‌تایی مرۆڤ كه‌ڵكوه‌رگرتن له زمانی دایكییه.

عه‌تا نه‌هایی: من به پێچه‌وانه‌ی بۆچوونه‌كه‌ی مامۆستا قازی بیر ده‌كه‌مه‌وه كه به سیاسی نه‌کردنی كێشه‌كه وه‌ک ترسه‌نۆكی له قه‌ڵه‌م بده‌ین. ڕه‌نگه باسه‌كه له منه‌وه دامه‌زرابێ، واتا ده‌رهاویشتنی ئه‌م كاره له سیاسه‌ت. من ده‌ڵێم كه ناسیۆنالیزمه كه زمانی كردووه به بابه‌تێكی سیاسی و داخوازییه‌كی سیاسی. ئێستا نه هه‌ر ناسیۆنالیزمی كوردی، به‌ڵكوو ناسیۆنالیزمی ده‌ره‌وه‌ی كوردی، زمانی كردووه به بابه‌تێكی سیاسی و داخوازییه‌كی سیاسی. هێشتنه‌وه‌ی زمان و لێكۆڵینه‌وه له‌سه‌ر زمان، ته‌قه‌لا بۆ فێركردنی زمان به باوه‌ڕی من وتارێكی فه‌رهه‌نگییه. خوێندنه‌وه‌ی زمان له وتارێكی سیاسیدا زوڵمه له سیاسه‌ت و له زمانیش. خوێندنه‌وه‌ی زمان له وتارێكی ناسیۆنالیستی دا زۆر جار بۆ به‌رته‌سک كردنه‌وه‌ی وتاری ناسیۆنالیزمه، بۆ داخستنی وتاری ناسیۆنالیزمه، بۆ بچووک كردنه‌وه‌ی جه‌غزی وتاری ناسیۆنالیزمه. كاتێک داواكاریی خوێندن به زمانی كوردی ده‌بێته داخوازییه‌كی سیاسی، ده‌بێ بیر له‌وه‌ش بكه‌ینه‌وه كه و‌ڵامه‌كه‌شی ئه‌مجاره وڵامێكی سیاسی ده‌بێت. ئایا ئێمه حه‌ز ده‌كه‌ین وڵامی ئه‌و داخوازییه‌مان له وتارێكی سیاسیدا و له مه‌یدانێكی سیاسیدا بده‌نه‌وه، یان حه‌ز ده‌كه‌ین وڵامی ئه‌و داخوازییه وڵامێكی فه‌رهه‌نگی بێت، یان وڵامێک بێت له قه‌واره‌ی خودی داخوازییه‌كه‌ دا. دروسته تا ئێستاش زمان له لای كورد بابه‌تێكی سیاسییه و بابه‌تێكه له وتاری ناسیۆنالیزمدا ده‌خوێندرێته‌وه، به‌ڵام به باوه‌ڕی من ئه‌م كۆڕه زانستییه ده‌بێ یه‌كێک له كاره‌كانی ده‌رهاویشتنی، یان با بڵێین جیاكردنه‌وه‌ی وتاره‌كان بێت. چون له‌م هاوكێشه دا و به درێژایی ئه‌م سه‌د ساڵه، ئه‌وه‌ی تووشی زه‌ره‌ر بووه وتاری ناسیۆنالیزم بووه و زمانیش بووه. پێش هاتنه ئارای وتاری ناسیۆنالیزم له ئێراندا، واتا به‌ر له هاتنی حكومه‌تی ڕه‌زاشا، زمانی كوردی زمانێک بووه كه پێشی نووسراوه و خوێندراوه‌ته‌وه، وه‌كوو مه‌وله‌وی و هه‌موو شاعیره‌كانی دیكه‌مان. ناسیۆنالیزم كه هات، به مه‌به‌ستی دروستكردنی نه‌ته‌وه، له سه‌ر فاكتۆرگه‌لێكی نادروست یان دروستكردنی شوناسی نه‌ته‌وه به فاكتۆرگه‌لێكی ناڕه‌وا، زمانی كوردی كرده بابه‌تێكی سیاسی و خستییه خانه‌ی ناسیۆنالیزمه‌وه و ده‌ریهاویشت له چوارچێوه‌ی خۆی. ئێستا له ماوه‌ی ئه‌م سه‌د ساڵه دا زمانی به سیاسی بوو، زمانی بابه‌تی ئایدیۆلۆژیک بوو، نه‌یتوانیوه له‌و مه‌یدانی ئایدیۆلۆژیک و ناسیۆنالیستی و سیاسییه دا سه‌ر هه‌ڵبدات. به‌ڵام ده‌رهاویشتنی، جیاكردنه‌وه‌ی وتاره‌كان له یه‌كتر یه‌كه‌م قازانجی ئه‌وه ئه‌بێت كه ئیتر ئێمه به داخوازییه‌كی زمانی، داخوازییه‌كی فه‌رهه‌نگی ڕووبه‌ڕووی كێشه‌كه ده‌بینه‌وه. چاوه‌ڕوانی ئه‌وه‌ش ده‌كه‌ین كه وڵامێكی به‌رامبه‌رمان پێ بدرێته‌وه. ئه‌مه‌ش به‌و مانایه كه داخوازییه سیاسییه‌كانیش له كه‌ناڵی خۆیانه‌وه داوا ده‌كرێن. ئیتر ناسیۆنالیزمیش سنووره‌كانی خۆی باشتر ده‌توانێ دیاری بكات.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------
له چوارچێوه‌ی "یه‌كه‌مین كۆنگره‌ی زانستی- فێركاریی زمانی كوردی له ئێراندا"، كۆبوونه‌وه‌یه‌ک به به‌شداری "ئه‌حمه‌د قازی، فه‌تاح ئه‌میری، ساڵح نیكبه‌خت، دوكتور جه‌لال‌ جه‌لالیزاده، عه‌تا نه‌هایی، به‌ختیار سه‌جادی"، به مه‌به‌ستی بیروڕا گۆڕینه‌وه له‌سه‌ر پێكهێنانی "كۆڕی زانستی بۆ زمان"، به‌ڕێوه‌ چووه. ئه‌وه‌ی نووسیومه‌ته‌وه به‌شێكه له وته‌كانی ‌کاک عه‌تا نه‌هایی و كاک ئه‌حمه‌دی قازی له‌و كۆبوونه‌وه‌یه دا. سه‌ردێڕی "ناسیۆنالیزم و زمان" بۆخۆم دامناوه. - هێدی-
-------------------------------------------------------------------------------------------------------

سه‌رچاوه: زمانه‌وان، تایبه‌تنامه‌ی یه‌كه‌مین كۆنگره‌ی زانستی- فێركاریی زمانی كوردی له ئێراندا، ژماره 2، تاران 1381ی هه‌تاوی - 2702ی كوردی[2002ی زایینی]، چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی: ئه‌نیستیتۆی فه‌رهه‌نگیی كوردستان- تاران.

21.3.04

زمانی نه‌ته‌وه‌یی

بیری پێكهێنانی زمانی یه‌كگرتووی كوردی، وێڕای ئاواتی گه‌یشتن به سه‌ربه‌خۆیی نه‌ته‌وه‌یی، له‌مێژه زه‌ینی تاقمێک نووسه‌ر و زمانه‌وانی به خۆیه‌وه خه‌ریک كردووه. ئه‌و هه‌وڵانه‌ی له پێناو پێكهێنانی زمانی یه‌كگرتوو دا دراون، تا ئێستا به سه‌رنه‌كه‌وتوویی ماونه‌وه. هێندێک كه‌س نه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتی سیاسیی كورد به هۆی ئه‌و سه‌رنه‌كه‌وتنه ده‌زانن. ئێستا كه له به‌شێكی كوردستاندا هه‌لومه‌رج بۆ گه‌یشتن به‌و ده‌سه‌ڵاته له‌بار ده‌بیندرێ، بیری پێكهێنانی زمانی یه‌كگرتوو، یان زمانی نه‌ته‌وه‌یی، سه‌ری هه‌ڵداوه‌ته‌وه.

ڕه‌وتی پێكهێنانی زمانێكی یه‌كگرتوو و ستاندارد ڕه‌وتێكی درێژخایه‌نی فه‌رهه‌نگییه نه‌ک سیاسی و سه‌پێنه‌ر. ئه‌و بواره‌ی تا ئێستا بۆ پێكهێنانی زمانی یه‌كگرتوو گیراوه‌ته به‌ر، بوارێک بووه به‌ره‌و تێكدان و فه‌وتانی زمان. ڕێبوارانی ئه‌و بواره، بێ ئه‌وه‌ی بۆخۆیان ویسبێتیان، به‌ره‌و فه‌وتانی زاراوه‌كان و له ئاكامدا به‌ره‌و كوشتنی زمان هه‌نگاویان هه‌ڵێناوه‌ته‌وه.

دیاره بۆ ده‌وڵه‌مه‌ندكردنی زمانی نووسین، كه‌ڵكوه‌رگرتن له وشه‌ی له‌بارتری زاراوه‌كانی دیكه نابه‌جێ نییه، به‌ڵام هه‌ڵته‌كاندنی ڕێزمانی زاراوه‌‌كان و له‌به‌رچاونه‌گرتنی تایبه‌تمه‌ندییه‌ جیاوازه‌كانیان نابه‌جێ و پڕ مه‌ترسی دێته به‌ر چاو. ئه‌وانه‌ی‌ دێن نیوه‌ی ڕسته‌یه‌ک به سۆرانی ده‌نووسن و نیوه‌كه‌ی دیكه به كرمانجی، یان له پاڕاگڕافێکدا هه‌ر ڕسته‌یه‌ی به ڕاوێژێک داده‌ڕێژن، گاڵته به زمانی كوردی ده‌كه‌ن نه‌ک خزمه‌ت.

له یه‌كه‌مین كۆنگره‌ی زانستی- فێركاریی زمانی كوردی له ئێراندا، كه ساڵی 1381ی هه‌تاوی(2002ی زایینی) له تاران به‌ڕێوه چوو، دوكتور ڕه‌فیق شوانی، پڕۆفیسۆری یاریده‌ده‌ری زمانی كوردی له زانكۆی سه‌لاحه‌دین، له هه‌ولێره‌وه، وتارێكی له ژێر سه‌ردێڕی "چۆنیه‌تی ئاوێته‌كردنی زاره‌كانی زمانی كوردی له زمانی ستانده‌ردا" بۆ ئه‌و كۆنگره‌یه ناردووه كه وێڕای وتاره‌‌كانی دیكه‌ی كۆنگره، له كتێبێكدا به ناوی "زمانه‌وان[1]"، بڵاو كراوه‌ته‌وه. ناوبراو بۆ پێكهێنانی زمانێكی نه‌ته‌وه‌یی و ستاندارد ده‌یه‌وێ ڕێزمان و بنج و بناوانی زاراوه‌كان هه‌ڵته‌كێنێ و هه‌موو له‌ت و كوته‌كان به "شێوه‌یه‌كی زانستی" تێككاته‌وه ‌و زمانێكی نه‌ته‌وه‌یی ساز بكا. ئه‌و شێوازه‌ی ناوبراو حه‌ز ده‌كا ڕه‌چاو بكرێ، وه‌ک له ‌سه‌ره‌وه باسم كرد، جگه له زمانكوشتن هیچی دیكه نییه.

ئه‌نجامی باسه‌‌كه‌ی دوكتور ڕه‌فیق شوانی ئه‌و پازده خاڵانه‌ی خواره‌وه‌ن:

1. زمان وه‌كوو دیارده‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی له ڕووی به‌كارهێنانه‌وه دوو جۆری وه‌ک زمانی قسه‌كردن و زمانی نووسین هه‌یه.

2. بار و هۆی ئایینی و ئابووری، ڕۆشنبیری، سیاسی ده‌وریان له پێكهاتنی زمانی نه‌ته‌وه‌یی(زمانی ڕه‌سمی، زمانی ده‌وڵه‌تی، زمانی نووسین) بۆ نه‌ته‌وه‌كانی وه‌كوو: عه‌ڕه‌ب، فه‌ره‌نسایی، ئینگلیز، ئسپانی، ئه‌ڵمانی، ... هتد بینیوه.

3. له ‌به‌ر ده‌م نه‌ته‌وه‌ی كورد و زمانه‌كه‌یدا، تاكه هۆیه‌ک مابێته‌وه بۆ دروست بوون و په‌یدابوونی زمانی نه‌ته‌وه‌یی كوردی، تا ئه‌م بارودۆخه‌ی ئێستا، باری ڕۆشنبیری و سیاسییه، ڕۆژگار ئه‌مه ڕوون ئه‌كاته‌وه.

4. له سه‌ره‌تاوه ئایین و ئایینی زه‌رده‌شتی هه‌نگاوی ناوه بۆ په‌یدابوونی زمانی نه‌ته‌وه‌یی، به‌ڵام به نه‌مانی ئایینه‌كه كپ بووه‌ته‌وه.

5. نه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی كوردی و نه‌بوونی قه‌واره‌ی سیاسی سه‌ربه‌خۆی كوردی كۆسپێكی گه‌وره و سه‌ره‌كی بووه بۆ نه‌بوونی زمانی نه‌ته‌وه‌یی كوردی.

6. زاراوه سه‌ره‌كی و دیالێكته‌كانی كوردی، وه‌کوو: لوڕی، هه‌ورامی، كرمانجیی سه‌روو، كوردیی ناوه‌ڕاست له كۆنه‌وه، به تایبه‌تی دوای هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی ئیمپراتووریه‌تی ئیسلام وه‌كوو ده‌وڵه‌ت، هه‌ر یه‌كه‌یان له سه‌رده‌مێكدا بوونه‌ته زمانی ئه‌ده‌بی و كرمانجیی ناوه‌ڕاست بێجگه له ئه‌ده‌بیات بووه‌ته زمانی ڕۆشنبیری و خوێندن و زانست و ئه‌كادیمییه‌ت.

7. زارێک كه له ناوچه‌یه‌ک بێت و له ڕووی شارستانییه‌ته‌وه پێشكه‌وتووتر بێت له ناوچه‌ی زاره‌كانی تر و زمانی ڕۆشنبیری بووبێت، ئه‌وا به‌ره‌و ئه‌وه ئه‌چێت ببێته زمانی نه‌ته‌وه‌یی، ئه‌مه‌ش ئه‌زموونی گه‌لانی تر نیشانی داوه له مێژووی دروستبوونی زمانی نه‌ته‌وه‌ییدا.

8. مه‌ڵبه‌ندی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و به‌ڕێوه‌بردن یارمه‌تیده‌ری زاری مه‌ڵبه‌نده‌كه‌یه له‌گه‌ڵ هۆی ڕۆشنبیری و شارستانیه‌تی بۆ په‌یدابوونی زمانی نه‌ته‌وه‌یی.

9. حاڵاتی هاوبه‌ش و له یه‌كچووی زمان و ڕێزمانی كوردی له زاره‌كاندا بكرێته بنچینه و وه‌ربگیرێت بۆ زمانی نه‌ته‌وه‌یی، بۆ نموونه وه‌ک نیشان و دۆخه ڕێزمانییه‌كان.

10. دیارده‌ی جیاوازی ڕێزمانی له ناو زاره‌كاندا بۆ زمانی نه‌ته‌وه‌یی بخرێته لاوه و وه‌رنه‌گیرێت، وه‌كوو دۆخی نێر و مێ كه به‌ره‌و نه‌مان بوونه‌ته‌وه له زمانی كوردیدا.

11. یه‌كخستنی زاراوه‌كانی(مصطلح) زمانی كوردی له هه‌موو ڕووه‌كانه‌وه.

12. سوود وه‌رگرتن له وشه‌ ڕه‌سه‌ن و ده‌ستوورییه‌كانی زاره‌كانی زمانی كوردی.

13. تێكنه‌دانی ئه‌و وشه و زاراوانه‌ی كه له‌مه‌وپێشه‌وه به‌كار هاتوون و هیچ گرفتێكی به‌كارهێنانیان نییه، وشه‌ی ڕه‌سه‌نی كوردین و وشه‌ی زمانی تر له جیاتیان به‌كار نه‌یه‌ت.

14. دانانی فه‌رهه‌نگی نه‌ته‌وه‌یی له هه‌موو زاره‌كانی زمانی كوردییه‌وه.

15. زمانی نووسینی ئێستای كوردی "ستانده‌رد"، واته كرمانجیی ناوه‌ڕاست، بكرێته بنچینه‌ی زمانی نه‌ته‌وه‌یی. چونكه خزمه‌تێكی زۆر به‌رده‌وامی به‌ خۆیه‌وه بینیوه.

له‌و كۆنگره‌یه دا هه‌ر وتارێک خوێندرابێته‌وه له لایه‌ن "لێژنه‌ی زانستی"یه‌وه هه‌ڵسه‌نگێندراوه. كورته‌ی هه‌ڵسه‌نگاندنی بابه‌ته‌كه‌ی "دوكتور ڕه‌فیق شوانی" به‌و چه‌شنه‌یه:

عه‌بدولخاله‌ق یه‌عقووبی: دوكتور ڕه‌فیق شوانی ده‌بوایه ئه‌وه‌ی ده‌ستنیشان بكردایه كه زمانی نه‌ته‌وه‌یی لێره دا ته‌نیا بۆ نووسین ده‌بێ كاری پێبكرێ و به كار ده‌برێ، نه‌وه‌ک بۆ وتووێژ. هه‌روه‌ها تێبینی دیكه‌شم ئه‌وه‌یه كه جیاواز له‌وه‌ی دوكتور شوانی له وتاره‌‌كه‌یدا وتوویه‌تی، هه‌ركام له زاراوه‌كان سه‌ربه‌خۆیی تایبه‌تی خۆیان هه‌یه و تێكه‌ڵكردنی ئه‌م زاراوانه به شێوه‌ی ڕاسته‌وخۆ ناگونجێ، ئه‌وه‌ی لێره دا پێویسته له‌گه‌ڵ ئه‌م زاراوانه بكرێ ئه‌وه‌یه كه زه‌رفییه‌ته به‌پێزه‌كانی ئه‌و زاراوانه له ئاستی واژه و ده‌سته‌واژه دا یه‌ک بخرێن. ئه‌مجا ئه‌م زه‌رفییه‌تانه له نێو بۆته‌ی زاراوه‌ی ستاندارد دا بتوێنینه‌وه. ئه‌مه كارێكه كه ڕه‌حمه‌تی هه‌ژار له وه‌رگێڕانی قوڕئانی پیرۆز دا كردوویه‌تی. ئینجا له وتاره‌كه‌ی دوكتور شوانی دا وا ده‌رده‌كه‌وێت كه ئێمه له نێو گوتاری كوردیدا ڕووبه‌ڕووی دووبزرێتین: نه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و نه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتی فه‌رهه‌نگی كه ئه‌مه ده‌بێته هۆی لاوازیی زمان له بواری نووسیندا، كه ئێمه له ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستاندا له‌گه‌ڵ ئه‌م دوو كێشه‌یه ڕووبه‌ڕووین. نه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتی سیاسی وای كردووه ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵگا به شێوه‌یه‌كی زۆر كاره‌ساتاوی له‌گه‌ڵ زمان له ئاستی وتووێژ دا ڕووبه‌ڕوو ببنه‌وه، ئێمه له ئاستی وتووێژ دا ناتوانین ساده‌ترین سۆزه‌كانی خۆمان به زمانی كوردی ده‌رببڕین. لێره‌دایه كه به بڕوای من پێویسته توانای سیاسی كوردی ڕۆژهه‌ڵات وه‌كوو فراكسیۆن كار بكاته سه‌ر بۆ نموونه ته‌له‌فیزیۆنی سنه كه به‌م شێوه‌یه زمانی وتووێژی كوردی نه‌شێوێنن، تا ئه‌م كێشه‌یه ئه‌وه‌نده‌ی تر ئاڵۆز نه‌كرێت. له ئاستی ده‌سه‌ڵاتی فكریدا ئێمه بێ وزه نین، ئه‌وه‌تا ئێمه خاوه‌ن كه‌له‌پوورێكی فه‌رهه‌نگ و نووسراوه‌ین، به‌ڵام دیسان نه‌بوونی ده‌سه‌ڵاته‌كه بووه‌ته هۆی جۆره كێشه‌یه‌ک له‌و بواره دا، كه من ئاماژه‌ی پێناكه‌م، كه ده‌كرێ نه‌بوونی ده‌سه‌ڵات تا ڕاده‌یه‌ک به دروستكردنی بنكه و كۆمه‌‌ڵه‌ی فه‌رهه‌نگی قه‌ره‌بوو بكرێته‌‌وه.

دوكتور عه‌زیز ژیان: خاڵێكی دیكه ڕوون كه‌مه‌وه، ئه‌ویش ئه‌وه‌ی كه پێكهاتنی زمانی ستاندارد، ده‌ستووری و ئیراده‌یی و به‌خشنامه‌یی نییه. ئه‌مه كاركردنی هۆكاره‌كانی ده‌روونی كۆمه‌ڵگای كوردستانه كه زاراوه‌یه‌ک پێشده‌خات و ده‌یكاته زمانی ستاندارد، واته تاقه كه‌سێک یان ده‌وڵه‌تێک یان ناوه‌ندێک ئه‌م قه‌راره نادات. ئێسته هه‌ر مێدیایه‌كی كوردی و هه‌ر نووسینێكی كوردی سه‌یر كه‌یت، ده‌بینی هه‌موو له یه‌ک شێوه نیزیک ده‌بنه‌وه. ڕازی یان ناڕازی بوون به‌م دیارده‌یه چ كاریگه‌رییه‌كی نییه و زمان سه‌ره‌ڕای هه‌موو شتێک كاری خۆی ده‌كات، به شێوه‌ی سرووشتی خۆی. گرینگ ئه‌وه‌یه كه دروست بوونی زمانی ستاندارد به شێوه‌ی سرووشتی و له درێژه‌ی ڕه‌وتی مێژوویی كورد دا وه‌‌كوو پێویستییه‌ک به‌رهه‌مهاتووه. ده‌كرێ باسی هۆكاره‌كان بكه‌ین، ده‌كرێ زمانناسی بڵێت كه بۆچی فڵان زاراوه نه‌یتوانی ڕه‌وتی خۆی درێژه بدات و ببێته پێوه‌ر.

عه‌تا نه‌هایی: سه‌باره‌ت به وته‌كانی كاک عه‌بدولخاله‌ق حه‌ز ده‌كه‌م شتێک بڵێم: ئه‌وان باسی ئه‌وه‌یان كرد كه ئێمه زمانی نه‌ته‌وه‌یی نووسینمان هه‌یه به‌ڵام زمانی ئاخافتنی نه‌ته‌وه‌ییمان نییه. من پێم وایه ئه‌مه وێنایه‌كی خراپه كه ئێمه بمانه‌وێ به زمانێكی پێوه‌ری گوتن بكه‌ین و من لام وا نییه هیچ دام ‌و ده‌زگایه‌كی زمانه‌وانی له هیچ كوێی ده‌ره‌وه‌ی كوردیش، ته‌قه‌لای ئه‌وه‌یان دابێت كه زمانێكی یه‌كگرتوو بۆ گوتن دروست ببێت. زمانی "پێوه‌ر" به گشتی زمانی "نووسیار"ه، ئه‌گه‌رچی له زمانی ئاخافتندا ئه‌و كاته‌ی كه ده‌كرێته نووسیار، به تایبه‌ت له چیرۆكدا، ئێمه پێویستمان به پێوه‌رێكی ئاخافتنیش هه‌یه، بۆ نموونه له زمانی فارسیدا "پێوه‌ر"ی نووسین هه‌یه، به‌ڵام ئێمه زمانی فارسی "پێوه‌ر"ی قسه‌كردنمان نییه و هه‌ر كه‌سێک به دیالێكتی خۆی قسه ده‌كات، به‌ڵام له نووسینه‌وه و گوێزانه‌وه‌یدا كه ده‌گه‌ڕێته‌وه بۆ "گێڕانه‌وه"، واته له چیرۆک و ڕۆماندا، ئێمه ئاخافتنێكی پێوه‌رمان هه‌یه، كه ئاخافتنی هیچ ناوچه‌یه‌كی تایبه‌تیش نییه و له هه‌مانكاتدا زمانی نووسینیش نییه.

-----------------------------------------------------------------------------------------
[1]: زمانه‌وان، تایبه‌تنامه‌ی یه‌كه‌مین كۆنگره‌ی زانستی- فێركاریی زمانی كوردی له ئێراندا، ژماره 2، تاران 1381ی هه‌تاوی - 2702ی كوردی[2002ی زایینی]، چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی: ئه‌نیستیتۆی فه‌رهه‌نگیی كوردستان- تاران.

20.3.04

پیرۆز

فه‌رهه‌نگی به پیرۆز دانان و بوت ساز كردن و ئه‌فسانه هه‌ڵبه‌ستن له نێو كۆمه‌ڵگای ئێمه دا زۆر كه‌لێن و قوژبنی ته‌نیوه‌ته‌وه. له سیاسه‌ت دا له‌مێژه مه‌رگخوازی و شه‌هیدپه‌روه‌ری و قاره‌مان سازكردن بوونه دیارده‌گه‌لێكی پیرۆز. ئه‌و فه‌رهه‌نگه چه‌وته ئه‌ده‌بیاتیشی گرتۆته‌وه و هێندێک شاعیر و نووسه‌ر ئه‌و دیاردانه‌یان وه‌ک شتێكی پیرۆز له ‌به‌ر چاوی خه‌ڵک زه‌ق كردوونه‌وه و خه‌ڵکیان به‌ره‌و نه‌مان و نه‌هێشتن هان داوه.

له سیاسه‌ت دا ئه‌و فه‌رهه‌نگه بوو به هۆی ئه‌وه كه هه‌ر كه‌س له گوڵ كاڵتری به "پیرۆز"ه‌كان گوتبا گڵۆڵه‌ی به‌ختی ده‌كه‌وته لێژی! له ئایینیشدا هه‌ر كه‌س زمانی به پێچه‌وانه‌ی وته‌ی "پیرۆز"ێک بگه‌ڕێ به كفر داده‌ندرێ. ئه‌گه‌ر ئه‌و فه‌رهه‌نگه له ئه‌ده‌بیاتیشدا ڕیشاژۆ بێ، دوور نییه سبه‌یڕۆژێ كه‌س نه‌وێرێ ڕه‌خنه له "شاعیری پیرۆز" و "كتێبی پیرۆز" بگرێ، له ترسی ئه‌وه‌ی كه نه‌كا زمانی مووی لێ بێ.

كاتێک ده‌گوترێ "حه‌زره‌تی نالی" یان "حه‌زره‌تی خانی" یان حه‌زره‌تی فڵان، وێڕای ئه‌وه كه ناودێر كردن به "حه‌زره‌ت" ڕێزێكی تایبه‌تی بۆ ئه‌و كه‌سانه ده‌گه‌یه‌نێ، به پیرۆز دانانی ئه‌و كه‌سانه‌ش ده‌نوێنێ. ناڵێم ئه‌و كه‌سانه شایانی ڕێز نین. به بێ شک جێی ڕێزن و ‌ده‌بێ شانازیشیان پێوه بكرێ، به‌ڵام هیچ پێویست ناكا له گوێن كه‌سایه‌تییه ئایینییه‌كان ‌بكرێن به كه‌سایه‌تییه‌كی پیرۆز.

"ڕێبوار سیوه‌یلی" كتێبێكی هه‌یه به ناوی "كتێبی نالی" كه تێیدا سێ قه‌سیده‌ی نالی شیكردوونه‌وه. له وتووێژێكدا[1] لێی ده‌پرسن: بۆ ناوی به‌رهه‌مه‌كه‌ت ناوه "كتێبی نالی"؟ له وه‌ڵامدا ده‌ڵێ:

"به لای منه‌وه ئه‌و ناونیشانه به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی شێعری نالی‌یه بۆ ئاستی كتێبه موقه‌ده‌س و پیرۆزه‌كانی دنیا. ... هیچ كامێ له كتێبه گه‌وره‌كانی ژیاری مرۆڤایه‌تی بێبه‌ش نین له شێعرییه‌ت و پێرۆزی و له تێكه‌ڵێک له‌و دوو ڕه‌گه‌زه. ئێمه كتێبمان هه‌یه به ناوی "كتێبی بودا"، كتێبمان هه‌یه به ناوی "كتێبی زه‌رده‌شت" و "كتێبی عیسا" و "كتێبی "مووسا" و "كتێبی محمد" و هتد. كه هه‌موویان تێكه‌ڵێكن له پیرۆزی و شێعری. ئه‌مه جگه له‌وه‌ی مێژووی كتێب بۆخۆی پڕه له ڕووداوی پیرۆزمه‌ند و شكۆدار. له پشت ژماره‌زۆریی ده‌ستنووس و هه‌موو ئه‌و هه‌وڵانه‌ی مرۆڤ داونی بۆ پاراستنی كتێبه‌كان، ڕێزگرتنێكیش له پیرۆزمه‌ندی و له‌وێشه‌وه له شێعر هه‌یه، كه بێگومان ئێستا به لای ئێمه‌وه نرخێكی ئه‌وتۆی نه‌ماوه، وه‌لێ بۆ نه‌وه‌كانی پێش ئێمه نرخێكی مه‌عنه‌ویی تایبه‌تیان هه‌بووه. جا ئه‌گه‌ر مێژووی كتێب بۆخۆی به‌و ڕه‌وته دا تێپه‌ڕیبێت و ئێمه‌ش شاعیرێكی گه‌وره‌ی وه‌كو "نالی"مان هه‌بێت، بۆچی كتێبێكمان نه‌بێت به ناوی "كتێبی نالی" كه مرۆڤێكه به ته‌واوی مانا "كتێب"ی به‌رهه‌م هێناوه؟ ... به مانایه‌كی تر، ده‌مه‌وێ بڵێم: به‌و تێگه‌یشتنه‌ی كه نالی یه‌كێكه له‌و كه‌سایه‌تییه گه‌ورانه‌ی ناو مێژوو و خه‌یاڵگه‌ی مرۆڤی كورد، ئه‌وه‌ی ده‌شێت كتێبه‌كه‌ی یادهێنه‌ره‌وه‌ی كتێبه پیرۆزه‌كان بێت و جگه له په‌یامه شێعرییه‌كه‌ی، هه‌ڵگری په‌یامێكی یه‌زدانیش بێت. شێعر به گشتی و شێعری كه‌سانێكی وه‌كو نالیش به تایبه‌تی، له ئاستێک له ئاسته‌كاندا، ده‌كرێ هه‌ڵگری په‌یامێكی یه‌زدانییانه‌ی پیرۆز بێ، چونكه مامه‌ڵه‌ی نالی له‌گه‌ڵ زمان دا، هه‌مان مامه‌ڵه‌ی یه‌زدانه له‌گه‌ڵ گه‌ردووندا. لێره‌وه پێموایه ناونیشانی "كتێبی نالی" هه‌وڵدانێكی چاونه‌ترسانه‌ی منه بۆ ئه‌وه‌ی كه نالی ته‌نیا له ئاستی شاعیرێكدا نه‌بینم، كه له ناو مێژوو دا ئه‌یدۆزنه‌وه؛ به‌ڵكو شاعیرێكه له ده‌ره‌وه‌ی مێژوو..." - ڕێبوار سیوه‌یلی، ئاینده، ژماره 38 -

وێده‌چێ سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی بیرێكی ئاوا نێودێركردنی "نالی" به "حه‌زره‌ت" بووبێ. "مامۆستا هێمن"یش له پێشه‌كی دیوانی نالی دا، كه ساڵی 1364(1985ی زایینی) ناوه‌ندی سه‌لاحه‌ددینی ئه‌ییوبی له ورمێ چاپی كردۆته‌وه، نووسیویه: "نازانم كێ بوو نووسیبووی هه‌ر ماڵێكی ئێرانی كه قوڕئانێكی پیرۆزی له سه‌ر تاقه دانابێ پێویسته دیوانێكی حافزیشی له بن بێ. منیش ده‌ڵێم خۆزگه هه‌موو ماڵه كوردێكیش دیوانی نالی له ژێر قوڕئانی پیرۆز دا دانابایه."

ڕه‌نگه ئه‌و وتانه زه‌ینی كاک ڕێبواریان ختووكه دابێ و به خه‌یاڵ واوه‌تریش چووبێ و گوێچكه‌ی به زایه‌ڵه‌ی "په‌یامێكی یه‌زدانییانه‌ی پیرۆز" زرینگابێته‌وه و ئیلهامی دانانی كتێبێكی پیرۆزیشی بۆ "حه‌زره‌تی نالی" له ئاسمانه‌وه بۆ هاتبێ.

پردی نێوان خه‌ڵک و "نالی" شێعره‌كانێتی نه‌‌ک مۆجزه و نووسینی "كتێبێكی پێرۆز" بۆ "ئایینێكی پیرۆز". بریا كاک ڕێبوار په‌ره‌ی به‌و فه‌رهه‌نگه چه‌وته‌ نه‌دابا و "نالی" چۆن بووه ئاوای به خه‌ڵک ناساندبا.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------
[1]: كتێبی نالی- گفتوگۆیه‌ک له‌گه‌ڵ "ڕێبوار سیوه‌یلی" دا - گۆڤاری ئاینده، ژماره 38، ساڵی 2002 -

19.3.04

پاشبه‌ندی جێگا له موكریاندا

عه‌لی حه‌سه‌نیانی(هاوار) 1939 - 1992

پاشبه‌ند یه‌ک یا چه‌ند پیته كه له دوای ناوێک دێ و واتایه‌كی تایبه‌تی به ده‌سته‌وه ده‌دا، وه‌ک: ئاسكۆڵ (ئاسک+ ۆڵ) كه پاشبه‌ندی "ۆڵ" پاشبه‌ندی چوككردنه‌وه‌یه(تصغیر). یا (مه‌له+ وان) كه "وان" پاشبه‌ندی لێزانی و چازانییه(مهارت).

هه‌روه‌ها پێشبه‌ند یه‌ک یا چه‌ند پیته كه له پێش ناوێک دێ بۆ وه‌ده‌سهێنانی مانایه‌كی تایبه‌تی، وه‌ک: داكه‌وتن(دا+ كه‌وتن)، داگه‌ڕان(دا+ گه‌ڕان)، داخستن(دا+ خستن) كه پێشبه‌ندی "دا" بۆ هاتنه خواری شتێک یا كه‌سێک كه‌ڵكی لێوه‌رده‌گیرێ. یا هه‌ڵهاتن"هه‌ڵاتن"(هه‌ڵ+ هاتن)، هه‌ڵكه‌وتن(هه‌ڵ+ كه‌وتن)، هه‌ڵچوون(هه‌ڵ+ چوون) كه پێشبه‌ندی "هه‌ڵ" مانای وه‌سه‌ركه‌وتن و چوونه سه‌ری شتێک یا كه‌سێک ده‌دا. دیاره هه‌ر پێشبه‌ند یا پاشبه‌ندێک هه‌میشه هه‌ر مانایه‌ک به ده‌سته‌وه نادا و له‌وانه‌یه یه‌ک یا چه‌ند واتای هه‌بێ.
له زمانی كوردیدا پێشبه‌ند و پاشبه‌ند گه‌لێک زۆرن و هه‌ر ئه‌و زۆر بوونه‌ی پێشبه‌ند و پاشبه‌ند به‌شبه‌حاڵی خۆی بۆته هۆی ده‌وڵه‌مه‌ندبوونی زمانه‌كه‌مان. یه‌كێک له‌وان پاشبه‌ندی جێگایه. بۆ دیاریكردنی شوێن و جێگای شتێک چه‌ندین پاشبه‌ندمان هه‌ن. به‌داخه‌وه به هۆی یه‌كپارچه‌نه‌بوونی كوردستان و نه‌بوونی زمانی یه‌كگرتوو ئاگادارییه‌كی زۆرمان له پاشبه‌ندی جێگا له زاراوه و بن زاراوه‌كانی دیكه‌ی كوردی نییه. ئه‌گه‌ر هه‌ر كوردێكی دڵسۆز و زانا بتوانێ له باره‌ی زاراوه‌كه‌ی خۆیدا ئه‌وه‌ی ده‌یزانێ بیهێنێته سه‌ر كاغه‌ز و بڵاوی بكاته‌وه هه‌نگاوێكی گه‌وره‌ی به‌ره‌و پێكهاتنی زمانی یه‌كگرتوو هه‌ڵێناوه‌ته‌وه. جا به له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌و گرینگییه لێره دا ته‌نیا باسی پاشبه‌ندی جێگا له بن زاراوه‌ی موكری دا ده‌كه‌ین. بۆ ده‌ڵێین "بن زاراوه"، له داهاتوو دا باسی زاراوه و بن زاراوه و ڕاوێژ ده‌كه‌ین و جارێ وازی لێده‌هێنین.
له ڕاوێژه‌كان و بن زاراوه‌ی موكری دا بۆ جێگا چه‌ندین پاشبه‌ند هه‌ن و كه‌ڵكیان لێوه‌رده‌گیرێ، به‌م چه‌شنه:

ک = وه‌ک: ده‌رک(ده‌ر+ ک)، پاناوک(پان+ ئاو+ ک)، لوساوک(لوس+ ئاو+ ک).
كه = وه‌ک: زه‌لكه(زه‌ل+ كه)، شۆردكه(شۆرد+ كه)، ده‌ركه(ده‌ر+ كه).
گ = وه‌ک: ئاورگ(ئاور+ گ)، ئاسۆگ(ئاسۆ+ گ)، زۆنگ(زۆن+ گ).
گه = وه‌ک: دانگه(دانگ+ گه)، بارگه(بار+ گه)، دورگه(دور+ گه).
گا = وه‌ک: ڕێگا(ڕێ+ گا)، ده‌رگا(ده‌ر+ گا)، جێگا(جێ+ گا).
دان = وه‌ک: گوڵدان(گوڵ+ دان)، ڕه‌ژیدان(ڕه‌ژی+ دان)، چادان(چا+ دان).
دێن = وه‌ک: كادێن(كا+ دێن)، باگردێن(با+ گر+ دێن)، ئاگردێن(ئاگر+ دێن).
ـه‌ڵان = وه‌ک: به‌رده‌ڵان(به‌رد+ ـه‌ڵان)، چۆمه‌ڵان(چۆم+ ـه‌ڵان)، ئه‌گه‌ر وشه‌كه به پیتی بزوێن دوایی بێ "ـه"یه‌كه‌ی ده‌كه‌وێ و هه‌ر " ڵان" ده‌گرێ، وه‌ک: كۆڵان(كۆ+ ڵان).
ـه‌ڵێن = وه‌ک: خیزه‌ڵێن(خیز+ ـه‌ڵێن)، گه‌زه‌ڵێن(گه‌ز+ ـه‌ڵێن)، قامیشه‌ڵێن(قامیش+ ـه‌ڵێن).
ستان = وه‌ک: دارستان(دار+ ستان)، گۆڕستان(گوڕ+ ستان)، كوردستان(كورد+ ستان).
پاشبه‌ندی "كۆ" له بن زاراوه‌‌ی موكری دا نییه، به‌ڵام له زاراوه‌كانی دیكه‌وه هاتۆته نێو زمانی ئه‌ده‌بیی ئه‌و مه‌‌ڵبه‌نده‌وه، وه‌ک: گڵكۆ(گڵ+ كۆ)، زانكۆ(زان+ كۆ).
پێویسته بڵێین وشه‌ی"ماكۆ" كه شارێكه له كوردستانی ئێران له وشه‌ی "ما" واتا "مه، مه‌د، مێد، مێدیا، ماد" و پاشبه‌ندی "كۆ" پێكهاتووه، واتا جێگای ماده‌كان.
هێندێک وشه به چه‌ند پاشبه‌ندی جێگاوه به كار ده‌برێن، وه‌ک: ده‌رک، ده‌ركه، ده‌رگه، ده‌رگا.
خودالێخۆشبوو "استاد پورداود" مامۆستای زمانی ئاوێستایی زانستگای تاران پێیوابوو ئاوێستایی زاراوه‌یه‌كه له زمانی مێدی و زمانی مێدی یا مادی ڕیشه و بنچینه‌ی زمانی كوردییه. ده‌یگوت له زمانی ماده‌كاندا "اس"، "ستان"، "ستێن" پاشبه‌ندی جێگا بوون. ئه‌و قسه‌یه‌ی "استاد پورداود" به ڕای من ڕاسته، چونكه ئێستاش له موكریاندا زۆر گوند هه‌ن كه پاشبه‌ندی "اس" و "ستان" و "ستێن"یان هه‌یه، وه‌ک: سوێناس، پارستان، شارستێن.
وشه‌ی سوێناس(سوێن+ اس) یا (سوێ+ ن+ اس) ڕه‌نگه له وشه‌ی "سوێن" یا "شوێن" و پاشبه‌ندی "اس" پێكهاتبێ، له‌وانه‌شه له وشه‌ی "سوێ" و "اس" ساز كرابێ و بۆ هاسانی ڕاوێژ "ن"ی پێوه لكابێ.
وشه‌ی "سه‌لماس"، كه یه‌كێک له شاره‌كانی كوردستانی ئێرانه، له وشه‌ی (سه‌لم+ اس) پێكهاتووه كه "سه‌لم" كوڕی حه‌زره‌تی نووح بووه.
وشه‌ی "پارستان"(پار+ ستان) له وشه‌ی "پار" و پاشبه‌ندی "ستان" پێكهاتووه. "پار" و "پێر" هه‌ردوو به مانای كۆن و له‌مێژینه هاتوون.
وشه‌ی "شارستێن"(شار+ ستێن) له وشه‌ی "شار+ ستێن" ساز بووه. "شارستێن" شارێكی مه‌زن و كۆنی كوردان بووه كه له نێوان مه‌هاباد و سه‌رده‌شت و پیرانشار دا هه‌ڵكه‌وتووه و ئێستا چووک بۆته‌وه و گوندێک هه‌ر به‌و ناوه له پاشی به جێ ماوه. ئه‌و شاره له كتێبی "كارنامه‌ی ئه‌رده‌شیری بابه‌كان" دا "شته‌روه‌ستێن" ناو براوه.
له هێندێک ڕاوێژی موكری دا به وشه‌ی "جۆخین" یا "جێ خه‌رمان" ده‌ڵێن "خه‌رمانخه" كه ئه‌و پاشبه‌ندی "جه"یه كوردی نییه و له زمان و زه‌مانی مه‌غووله‌كانه‌وه جێماوه. هه‌روه‌كوو زۆر ناوی گوندمان هه‌ن كه توركین و پاشبه‌ندی "جه"یان هه‌یه، وه‌ک: "تیكانلووجه"، "قاڕنجه"، "قۆزلووجه".
جاری وایه وشه‌ی "ئاوێ" یا "ئاوا" له دوای ناوێک دێ و شوێنێک دیاری ده‌كا، وه‌ک. شیلان‌ئاوێ(شیلاناوێ) = (شیلان+ ئاوێ)، نیسک‌ئاوێ(نیسكاوێ) = (نیسک+ ئاوێ)، میرئاوا(میراوا) = (میر+ ئاوا)، گورگ‌ئاوا(گورگاوا) = (گورگ+ ئاوا)، دوو وشه‌ی "ئاوێ" و "ئاوا" بۆ گوندان به‌كار ده‌برێن.

18.3.04

ئه‌وینی گشتی

چه‌ند شێعری ئه‌حمه‌دی شاملـوو
وه‌رگێڕ: جه‌عفه‌ری شێخولئیسلامی

--------------------------------------
< شینگێڕی
< ئه‌وینی گشتی
< سروود بۆ سپاس و په‌رستن
< ختابه‌ی ناشتن
< شه‌وانه‌
< كه‌لێن
< من مه‌رگم كرده‌...
--------------------------------------

شینگێڕی

به‌ بۆنه‌ی‌ بێده‌نگمانه‌وه‌ی‌ فرو‌‌غ فه‌ڕوخزاد


به‌ شوێن تۆ دا ده‌گریم
له‌ به‌ر ده‌رگای چیا ،
له‌ به‌ر ده‌م باره‌گای زه‌ریا و گیا.

به‌ شوێن تۆ دا
له‌ ڕێبازی باگه‌ل دا ده‌گریم،
له‌ چوارڕێیانی وه‌رزه‌كان،
له‌ چوارتاكی شكاوی ئه‌و په‌نجه‌ره‌وه‌
كه‌ وێنه‌ی ئاسمانێكی هه‌وراوی
له‌ چوارچێوه‌یه‌كی كۆن ده‌گرێ.

. . . . . . . . . .

له‌ ئینتیزاری وێنه‌ی تۆ دا،
ئه‌م ده‌فته‌ره‌ بێ وێنه‌ هه‌تا كه‌ی
تا كه‌ی
هه‌ڵده‌درێته‌وه‌!؟

<> <> <>

ڕه‌وتی با وه‌رگرتن،
ئه‌وینیش كه‌ خوشكی مه‌رگه و
هه‌رمانه‌ ڕازه‌كه‌ی‌ خۆی
به‌ تۆ گوت.
تۆش‌ بووی‌ به‌ گه‌نجێک:
شیاو و تاسه‌خوڵقێن،
گه‌نجێكی ئه‌وتۆ كه ‌خێوبوونی خاک و نیشتمانی
ئا به‌مجۆره‌ دڵڕفێن كردووه‌.

<> <> <>

ناوت به‌ره‌به‌یانێكه‌ به‌ سه‌ر ته‌وێڵی ئاسماندا تێده‌په‌ڕێ
- پیرۆز بێ ناوی تۆ! -

ئێمه‌ش هه‌ر وا ده‌ور ده‌كه‌ینه‌وه‌
شه‌و و
ڕۆژ و
هێشتا...

29ی‌ رێبه‌ندانی‌ 1345ی‌ هه‌تاوی‌

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

ئه‌وینی گشتی

فرمێسک ڕازێكه‌،
پێكه‌نین ڕازێكه‌،
ئه‌وینیش ڕازێكه‌،

فرمێسكی ئه‌و شه‌وه‌، پێكه‌نینی ئه‌وینم بوو.

چیرۆک نیم كه‌ بیگێڕیه‌وه‌،
گۆرانی نیم كه‌ بیڵێی،
ده‌نگ نیم كه‌ بیبیسی،
یان شتێكی ئه‌و تۆ كه‌ بیبینی،
یان شتێكی ئه‌وتۆ كه‌ بیزانی...

من ده‌ردی هاوبه‌شم،
هاوارم‌ كه!

<> <> <>

دار له‌ گه‌ڵ جه‌نگه‌ڵ ئه‌دوێ،
گیا له‌ گه‌ڵ جاڕ،
ئه‌ستێره‌ له‌ گه‌ڵ كادز،
منیش له‌ ته‌ک تۆ دا ئه‌دوێم:

ناوت به‌ من بڵێ،
ده‌ستتم به‌رێ،
په‌یڤت بێژه‌ به‌ من،
دڵتم به‌رێ.
من ڕیشه‌كانی تۆم دۆزیگه‌سه‌و.
به‌و لێوانه‌ت، بۆ گشت لێوان ئاخاوتووم و
ده‌سته‌كانی تۆ ئاشنای ده‌سته‌كانی منن.

له‌ چۆلگه‌ی ڕووناكدا، له‌ته‌ک تۆ گریاوم بۆ زیندووگه‌ل
له‌ گۆڕستانی تاریكدا، له‌ ته‌ک تۆ تێمهه‌ڵكرد له‌ جوانترین سرووده‌كان
چونكه‌ مردووه‌كانی ئه‌مساڵ ئاشقترین زیندووگه‌ل بوون.

<> <> <>

ده‌ستتم به‌رێ،
ده‌سته‌كانی تۆ ئاشنای ده‌ستی منن.
ئه‌ی دره‌نگ ده‌ستكه‌وتوو، تۆ ئه‌دوێنم!
چه‌شنی هه‌ور كه‌ تۆفان ئه‌دوێنێ،
چه‌شنی گیا كه‌ جاڕ،
چه‌شنی باران كه‌ زه‌ریا،
چه‌شنی باڵنده‌ كه‌ به‌هار،
چه‌شنی دار كه‌ لێڕه‌وار ئه‌دوێنێ.

چونكه‌ من
ڕیشه‌كانی تۆم دۆزیگه‌سه‌و
چونكه‌ ده‌نگم
ئاشنایه‌ له‌گه‌ڵ ده‌نگت.

1334ی‌ هه‌تاوی‌

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

سروود بۆ سپاس و په‌رستن

ماچه‌كانی تۆ
پاساریگه‌لی زۆربڵێی باخن.
مه‌مكه‌كانیشت شانه‌هه‌نگوینی كوێستانه‌كان.
له‌شت ڕازێكی هه‌رمانه‌
كه‌ له‌ چۆلییه‌كی مه‌زندا پێمی ده‌ڵێن.

له‌شی تۆ ئاهه‌نگێكه‌،
له‌شی منیش وشه‌یه‌ک كه‌ له‌گه‌ڵیا تێكه‌ڵ ده‌بێ،
تاوه‌كوو به‌سته‌یه‌ک‌ چێ بێ:
سروودێک كه‌ درێژه‌دان‌ ئه‌ته‌پێنێ.

هه‌موو به‌زه‌ییگه‌ل له‌ ڕوانینتدا كۆ بۆته‌وه‌:
ڕاسپارده‌یه‌ک كه‌ هه‌واڵی ژیان ده‌گه‌یێنێ.

له‌ بێده‌نگیشتدا هه‌موو ده‌نگه‌كان:
هاوارێک كه‌ هه‌بوون تاقی ده‌كاته‌وه‌.

31ی‌ خاكه‌لێوه‌ی‌ 1342

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

ختابه‌ی ناشتن

غافڵگه‌ل
هاوده‌نگ و ته‌بان،
ته‌نیا تۆفان
مناڵگه‌لی له‌گه‌ڵ یه‌كتر ناته‌بای ده‌بێ.

هاوده‌نگه‌كان
سێبه‌رشێوه‌ن،
تۆقیو
له‌ كه‌وشه‌نی هه‌تاو،
مردووگه‌لی
له ‌ڕواڵه‌تدا زیندوو.

به‌ڵام ئا ئه‌م خێڵه‌ن‌
گیان له‌سه‌ر ده‌ست،
ده‌سته‌چیلـه‌ی ئاگر،
زیندووگه‌لێک شان به ‌شانی مردن،
هه‌میشه‌ زیندوو له‌مه ‌و به ‌دواش له ‌ته‌ک مه‌رگ و،
هه‌موو گاڤێ زیندوو به‌و ناوه‌وه
كه ‌پێی ژیابوون،
چونكه‌ خراپه
له‌ ده‌رگای به‌رزی‌ بیره‌وه‌رییانه‌وه‌
شه‌رمه‌زار و سه‌رشۆڕ تێده‌په‌ڕێ.
دۆزه‌ره‌وانی چاوه‌،
دۆزه‌ره‌وانی خۆ به‌كه‌مزانی "شه‌وكه‌ران"،
خێڵی وێڵبوو له‌دووی خۆشی
له‌ نێو گه‌رووی بوركانه‌كان،
سیحربازانی پێكه‌نین
له‌ نێو شه‌وی ئه‌نگوسته‌چاوی ژان،
به ‌شوێن‌پێیه‌كه‌وه‌ قووڵتر له‌ شادی
له‌سه‌ر ڕێگای باڵنده‌كان.

<> <> <>

له‌ به‌رانبه‌ر هه‌وره‌تریشقه ‌دا ڕاده‌وه‌ستن،
ماڵ ڕووناک ده‌كه‌نه‌وه‌ و ده‌مرن.

25ی‌ خاكه‌لێوه‌ی‌ 1354ی‌ هه‌تاوی‌

------------------------------------------------------------------------------------
"شه‌وكه‌ران" یان"شۆوكه‌ران"، وشه‌یه‌كی فارسییه‌. به ‌پێی فه‌رهه‌نگی عمید،"شه‌وكه‌ران" گیایه‌كه‌ چه‌ند جۆری هه‌یه‌. یه‌كێک له‌م جۆرانه‌ بریتییه‌ له‌ گیایه‌كی به‌رز كه‌ به‌ خواردنی میوه‌ یان شیلـه‌كه‌ی مرۆڤی بێ ئۆقره‌، ئارام و هێدی ده‌بێته‌وه‌. له ‌عه‌ینی حاڵیشدا ئه‌م گیایه‌ چه‌شنه‌ ژه‌هرێكی كوشه‌نده‌شی هه‌یه‌. گۆیا سوقراتی یۆنانیش هه‌ر به‌م گیایه‌ مردووه‌. به‌ ئینگلـیزی به‌م گیایه ده‌ڵێن Hemlock. ئه‌گه‌ر یه‌كێک ناوه‌ كوردییه‌كه‌ی ده‌زانێ، به‌ ئاگاداركردنه‌وه‌ خه‌نیمان ده‌كا. - ج. ش-

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

شه‌وانه‌

كه‌ی بوو و چلـۆن بوو

كه‌ شنه‌
باسی له‌نجه‌و لاری تۆی ده‌كرد؟

له‌ دوایین له‌دایكبوونی ژیكه‌ڵه‌ت
چه‌نده‌ به‌سه‌ر چووه‌؟

كه‌ی بوو و چلـۆن بوو

كه‌ ئاگر‌
هه‌ستی گه‌رم و به‌سۆزی منی ده‌گێڕاوه‌؟

له‌ ئاگرپژێنی پێشوو
چه‌نده‌ به‌سه‌ر چووه‌؟

كه‌ی بوو و چلـۆن بوو
كه‌ ئاو
باسی مه‌ندیی و نه‌رمیی ئێمه‌ی ده‌كرد؟
بۆ شڵه‌ژانه‌وه‌ی ده‌ریا چه‌نده‌ی ماوه‌؟

كه‌ی بوو و چلـۆن بوو
كه‌ له ‌ژێر هه‌نگاوه‌كانماندا
خاک ڕاستییه‌ک بوو حاشاهه‌ڵنه‌گر؟

بۆ له‌دایكبوونه‌وه‌ی‌ هیوا چه‌نده‌ی ماوه‌؟

20ی‌ جۆزه‌ردانی‌ 1367ی‌ هه‌تاوی‌

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

كه‌لێن

له ‌دایكبوون
له ‌سه‌ر نێزه‌ی تاریک
چه‌شنی له‌ دایكبوونی هه‌راوی برینێک.
سه‌فه‌ری تاقانه‌ی ده‌رفه‌ت
هه‌تاكوو دوایین مه‌نزڵ
قه‌ف قه‌ف بڕین.
له ‌سه‌ر بڵێسه‌ی خۆ
سووتان
هه‌تاكوو دوایین پشكۆ،
له ‌سه‌ر بڵێسه‌ی حورمه‌تێک
كه‌ له‌ نێو ئاخی ڕێگایاندا
دۆزیویانه‌ته‌وه‌
كۆیلـه‌كان
ئا به‌م چه‌شنه‌.
به‌م چه‌شنه‌ ئاڵ و دڵڕفێن
له‌ سه‌ر په‌نجه‌ دڕووی خوێن
پشكووتن،
به‌م چه‌شنه‌ سه‌ربڵیند
به ‌سه‌ر قه‌مچیزاری سووكایه‌تیدا
تێپه‌ڕین،
ڕێگاش
هه‌تا ئه‌وپه‌ڕی بێزاری و تووڕه‌یی
بڕین.
هه‌یهات، باسی كێ ده‌كه‌م من؟
ئێمه‌ بێ هۆ زیندووگه‌لین،
ئه‌وان به‌ هۆی مه‌رگی خۆیان شاره‌زاگه‌ل.

1354ی‌ هه‌تاوی‌

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

من مه‌رگم كرده‌ ...

ئه‌مه‌ پێلـی قورسڕه‌وتی زه‌مانه‌ كه‌ له‌ مندا ده‌گه‌ڕێ.
ئه‌مه‌ پێلـی قورسڕه‌وتی زه‌مانه‌ كه‌ چه‌شنی ڕووباری ئاسن له‌ مندا ده‌گه‌ڕێ.
ئه‌مه‌ پێلـی قورسڕه‌وتی زه‌مانه‌ كه‌ چه‌شنی ده‌ریایه‌كی پۆڵا و به‌رد له ‌مندا ده‌گه‌ڕێ.

<> <> <>

له‌ بازی سروه ‌دا سروودێكی ترم ده‌ست‌پێكرد.
له‌ بازی بارانه ‌دا سروودێكی ترم ده‌ست‌پێكرد.
له‌ بازی سێبه‌ر دا سروودێكی ترم ده‌ست‌پێكرد.

له‌یلـووپه‌ڕ و باران له‌ تۆ دا بوو،
خه‌نجه‌ر و هاوارێک له‌ مندا.
ئاوپژێن‌ و خه‌یاڵ له‌ تۆ دا بوو،
تاڵاو و ڕه‌شایی له‌ مندا.
له‌ بازت دا سروودێكی ترم ده‌ست‌پێكرد.

<> <> <>

من گه‌ڵام كرده‌ سروودێک
شینتر له‌ مێشه‌.

من شه‌پۆلم كرده‌ سروودێک
به ترپه‌تر‌ له‌ ئینسان.

من‌ ئه‌وینم‌ كرده‌ سروودێک‌
به‌ گرمه‌تر له‌ مه‌رگ.

شینتر له‌ جه‌نگه‌ڵ
من گه‌ڵام كرده‌ سروودێک.

به ‌خورپه‌تر له‌ دڵی ده‌ریا
من شه‌پۆلم كرده‌ سروودێک.

به ‌گرمه‌تر له‌ ژیان
من مه‌رگم كرده‌
سروودێک.

خه‌رمانانی‌ 1340

-------------------------------------------------------------------------------------------------------
زۆر سوپاس‌ بۆ كاک‌ هێدی‌ كه‌ نه‌ ته‌نیا‌ به‌ وه‌رگێراوی‌ ئه‌م‌ شیعرانه‌ دا‌ چۆوه، به‌ڵكوو‌ ده‌قه‌ فارسییه‌كانیشی‌‌ له‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ باوه‌ڕپێكراوی‌ ئه‌له‌كترۆنیكی‌ دۆزینه‌وه‌. - ج. شێخولئیسلامی‌- زستانی‌ 2004، کانادا

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

مرثيه

در خاموشی‌ی فروغ فرخ‌زاد

به جست‌وجوی تو
بر درگاه کوه می‌گريم،
در آستانه‌ی دريا و علف.

به جست‌وجوی تو
در معبر بادها می‌گريم
در چارراه فصول،
در چارچوب شکسته‌ی پنجره‌ئی
که آسمان ابرآلوده را
قابی کهنه می‌گيرد.

. . . . . . . . . .

به انتظار تصوير تو
اين دفتر خالی
تا چند
تا چند
ورق خواهد خورد؟

<> <> <>

جريان باد را پذيرفتن
و عشق را
که خواهر مرگ است. ــ
و جاودانه‌گی
رازش را
با تو در ميان نهاد.
پس به هيئت گنجی درآمدی:
بايسته و آزانگيز
گنجی از آن‌دست
که تملک خاک را و دياران را
از اين‌سان
دل‌پذير کرده است!

<> <> <>

نام‌ات سپيده‌دمی‌ست که بر پيشانی‌ی آسمان می‌گذرد
ــ متبرک باد نام تو! ــ

و ما هم‌چنان
دوره می‌کنيم
شب را و روز را
هنوز را...

29 بهمن 1345

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

عشق عمومی

اشک رازی‌ست
لب‌خند رازی‌ست
عشق رازی‌ست

اشک آن شب لب‌خند عشق‌ام بود.

<> <> <>

قصه نيستم که بگوئی
نغمه نيستم که بخوانی
صدا نيستم که بشنوی
يا چيزی چنان که ببينی
يا چيزی چنان که بدانی...

من درد مشترک‌ام
مرا فرياد کن.

<> <> <>

درخت با جنگل سخن می‌گويد
علف با صحرا
ستاره با کهکشان
و من با تو سخن می‌گويم

نام‌ات را به من بگو
دست‌ات را به من بده
حرف‌ات را به من بگو
قلب‌ات را به من بده
من ريشه‌های تو را دريافته‌ام
با لبان‌ات برای همه لب‌ها سخن گفته‌ام
و دست‌های‌ات با دستان من آشناست.

در خلوت روشن با تو گريسته‌ام
برای خاطر زنده‌گان،
و در گورستان تاريک با تو خوانده‌ام
زيباترين سرودها را
زيرا که مرده‌گان اين سال
عاشق‌ترين زنده‌گان بوده‌اند.

<> <> <>

دست‌ات را به من بده
دست‌هاي تو با من آشناست
ای ديريافته با تو سخن می‌گويم
به‌سان ابر که با توفان
به‌سان علف که با صحرا
به‌سان باران که با دريا
به‌سان پرنده که با بهار
به‌سان درخت که با جنگل سخن می‌گويد

زيرا که من
ريشه‌های تو را دريافته‌ام
زيرا که صدای من
با صدای تو آشناست.

1334

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

سرود برای سپاس و پرستش

بوسه‌های تو
گنجشکَکان پرگوی باغ‌اند
و پستان‌های‌ات کندوی کوهستان‌هاست
و تن‌ات
رازی‌ست جاودانه

که در خلوتی عظيم
با من‌اش در ميان می‌گذارند.

تن تو آهنگی‌ست
و تن من کلمه‌ئی که در آن می‌نشيند
تا نغمه‌ئی در وجود آيد:
سرودی که تداوم را می‌تپد.

در نگاه‌ات همه‌ی مهربانی‌هاست:
قاصدی که زنده‌گی را خبر می‌دهد.

و در سکوت‌ات همه‌ی صداها:
فريادی که بودن را تجربه می‌کند.

31 ارديبهشت 1342

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

خطابه‌ی تدفين

غافلان
هم‌سازند،
تنها توفان
کودکان ناهم‌گون می‌زايد.
هم‌ساز
سايه‌سانان‌اند،
محتاط
در مرزهای آفتاب.
در هياءت زنده‌گان
مرده‌گان‌اند.
وينان
دل‌به‌درياافگنان‌اند،
به‌پای‌دارنده‌ی آتش‌ها
زنده‌گانی
دوشادوش مرگ
پيشاپيش مرگ
هماره زنده از آن سپس که با مرگ
و همواره بدان نام
که زيسته بودند،
که تباهی
از درگاه بلند خاطره‌شان
شرم‌سار و سرافکنده می‌گذرد.
کاشفان چشمه
کاشفان فروتن شوکران
جوينده‌گان شادی
در مجری‌ی آتش‌فشان‌ها
شعبده‌بازان لب‌خند
در شب‌کلاه درد
با جاپائی ژرف‌تر از شادی
در گذرگاه پرنده‌گان.

<> <> <>

در برابر تندر می‌ايستند
خانه را روشن می‌کنند.
و می‌ميرند.

25 ارديبهشت 1354

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

شبانه

کی بود و چه‌گونه بود

که نسيم
از خرام تو می‌گفت؟

از آخرين ميلاد کوچک‌ات
چند گاه می‌گذرد؟

کی بود و چه‌گونه بود

که آتش
شور سوزان مرا قصه می‌کرد؟

از آتش‌فشان پيشين
چند گاه می‌گذرد؟

کی بود و چه‌گونه بود

که آب
از انعطاف ما می‌گفت؟

به توفيدن ديگرباره‌ی دريا
چند گاه باقی‌ست؟

کی بود و چه‌گونه بود
که زير قدم‌هامان

خاک
حقيقتی انکارناپذير بود؟

به زايش ديگرباره‌ی اميد
چند گاه باقی‌ست؟

20 خرداد 1367

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

شکاف

در اعدام خسرو گلسرخی

زاده شدن
بر نيزه‌ی تاريک
هم‌چون ميلاد گشاده‌ی زخمی.
سفر يگانه‌ی فرصت را
سراسر
در سلسله پيمودن.
بر شعله‌ی خويش
سوختن
تا جرقه‌ی واپسين،
بر شعله‌ی حرمتی
که در خاک راه‌اش
يافته‌اند
برده‌گان
اين‌چنين.
اين‌چنين سرخ و لوند
بر خاربوته‌ی خون
شکفتن
وين‌چنين گردن‌فراز
بر تازيانه‌زار تحقير
گذشتن
و راه را تا غايت نفرت
بريدن. ــ
آه، از که سخن می‌گويم؟
ما بی‌چرازنده‌گان‌ايم
آنان به چرامرگ خود آگاهان‌اند.

1354

-------------------------------------------------------------------------------------------------------

من مرگ را...

اينک موج سنگين‌گذر زمان است که در من می‌گذرد.
اينک موج سنگين‌گذر زمان است که چون جوبار آهن در من
می‌گذرد.
اينک موج سنگين‌گذر زمان است که چونان دريائی از پولاد و سنگ
در من می‌گذرد.

<> <> <>

در گذرگاه نسيم سرودی ديگرگونه آغاز کردم
در گذرگاه باران سرودی ديگرگونه آغاز کردم
در گذرگاه سايه سرودی ديگرگونه آغاز کردم.

نيلوفر و باران در تو بود
خنجر و فريادی در من،
فواره و رويا در تو بود
تالاب و سياهی در من.

در گذرگاه‌ات سرودی ديگرگونه آغاز کردم.

<> <> <>

من برگ را سرودی کردم
سر سبزتر ز بيشه

من موج را سرودی کردم
پرنبض‌تر ز انسان

من عشق را سرودی کردم
پرطبل‌تر ز مرگ

سرسبزتر ز جنگل
من برگ را سرودی کردم

پرتپش‌تر از دل دريا
من موج را سرودی کردم

پرطبل‌تر از حيات
من مرگ را
سرودی کردم.

آذر 1340
-----------------------------------
http://www.shamlou.org
-----------------------------------

17.3.04

نان و شه‌راب

------------------------------------------------------------------------------
نان و شه‌راب
ڕۆمان
نووسینی: ئینیاتسیو[ئیگناتسیۆ] سیلونه
وه‌رگێڕانی له فارسییه‌وه: كه‌ریمی حیسامی
پێداچوونه‌وه: حه‌مه‌ده‌مین سیڕاجی - قه‌ره‌نی قادری
هه‌ڵه‌گری: لوتفی عه‌بدولفه‌تاح
چاپی یه‌كه‌م: چاپخانه‌ی وه‌زاڕه‌تی په‌روه‌رده- هه‌ولێر 2003
بڵاوكراوه‌ی ئاراس - ژماره 211
------------------------------------------------------------------------------

به‌ یادی شاعیری پایه‌به‌رز و خۆشه‌ویستی گه‌ل "هێمن"

ئه‌و ساڵانه‌ی كه پێكه‌وه له به‌غدا ده‌ژیاین، پاش ئه‌وه‌ی كتێبی "دایک"ی "ماكسیم گۆركی"م كرد به كوردی و كۆڕی زانیاریی كوردی چاپی كرد، مامۆستا هێمن، ڕه‌وانی شاد، هانی دام كه "نان و شه‌ڕاب" بكه‌م به كوردی. ده‌یگوت له ‌به‌ر "توحفه‌ی موزه‌فه‌رییه" پێڕاناگه‌م ده‌نا لێی ڕانه‌ده‌وه‌ستام. چه‌ند جار لێی دووپاته ده‌كردمه‌وه و ده‌یگوت: حه‌یفه "نان و شه‌ڕاب" نه‌كرێته كوردی. ده‌ستم به وه‌رگێڕانی كرد و لام وایه سی لاپه‌ڕه‌م كردبوو به كوردی، لێک بڵاو بووین و گه‌ڕاینه‌وه بۆ وڵات. له‌وێ له‌به‌ر كاری زۆر و چوونه چیا و ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ی خه‌بات و ژیان نه‌متوانی درێژه‌ی پێ بده‌م. كاتێ مامۆستا هێمن له ژێر ته‌وژمی "دێموكڕاسی و ئه‌خلاقێكی كه دوكتۆر قاسملو هێنابوویه نێو حزبی دێموكڕات" له شیلاناوێ د‌ستبه‌سه‌ر كرابوو، خه‌ریک بوو "نان و شه‌ڕاب" بكاته كوردی. به‌ڵام پاشان زانیم به‌داخه‌وه بۆی نه‌كراوه. من ئه‌و سی لاپه‌ڕه‌م ئه‌و‌ده‌م ناردبۆوه بولغارستان و له نێو ده‌فته‌ر و كاغه‌زاندا كه‌وتبۆوه. كه دیتمه‌وه هاتمه سه‌ر ئه‌و بڕیاره‌ كه وه‌رگێڕانه‌كه‌ی درێژه پێ بده‌م. به‌ڵام له به‌ر نووسینی "بیره‌وه‌رییه‌كانم" و "پێداچوونه‌وه" و وه‌رگێڕانی "ئازادی یا مه‌‌رگ" و ورده نووسینی دیكه، "نان و شه‌ڕاب" خرا پشت گوێ. تا نۆره‌ی گه‌یشتێ كه جارێكی دیكه‌ش بیخوێنمه‌وه. پاش ته‌‌واوكردنی بڕیارم دا كه به یادی هێمن بیكه‌مه كوردی و، با لانی كه‌م ئه‌گه‌ر چاپ بكرێ ئه‌م ئاواته‌ی شاعیری مه‌زنی سه‌رده‌م پاش نه‌مانی بگاته جێ و شانازیشی بۆ من بمێنێته‌وه و كتێبخانه‌ی كوردیشی پێ بڕازێته‌وه. - كه‌ریمی حیسامی 8. 12. 1999 ، نان و شه‌راب، لاپه‌‌ڕه 5 -

"ئه‌و كتێبه حه‌ماسه‌یه‌كه له فیداكاری خه‌ڵكێک كه له نێو چه‌رخی ماشێنی ئاڵوگۆڕی كۆمه‌ڵایه‌تی ئیتالیای فاشیستدا گیرساون و، بۆ ڕزگاری خۆیان و پێكهێنانی ژیانی خۆشتر و دنیای باشتر تێده‌كۆشن. له‌م كتێبه دا نه‌خشی كه‌نیسه له هاوده‌ستی له‌گه‌ڵ حكوومه‌تی زوڵم و زۆرداری به جوانی نیشاندراوه...". - پێشه‌كی "نان و شه‌راب"، نووسینی محه‌ممه‌دی قازی، لاپه‌ڕه 7 -

ئینیاتسیو[ئیگناتسیۆ] سیلونه[Ignazio Silone] له ساڵی 1900 دا له ئیتالیا له دایک بووه و له ساڵی 1978 دا له سویس كۆچی دوایی كردووه. ناوی ڕاسته‌قینه‌ی"سێكۆندینۆ ترانكویلی" (Secondino Tranquilli) بووه. محه‌ممه‌دی قازی[1913 مه‌هاباد - 1997 تاران] "نان و شه‌راب"ی كردووه به فارسی و كاک كه‌ریمی حیسامی له فارسیڕا كردوویه به كوردی. محه‌ممه‌دی قازی بۆ وه‌رگێڕانی ئه‌و كتێبه له دوو ده‌قی وه‌رگێڕاوی فه‌ڕانسه‌یی و ئینگلیزی كه‌ڵكی وه‌رگرتووه.

هه‌رچه‌ند "نان و شه‌راب"ی كوردی هه‌ڵه‌گری هه‌بووه و دوو كه‌سیش پێیدا هاتوونه‌وه، به‌ڵام دیسانیش له باری داڕشتن و ده‌ربڕینه‌وه بێ گرێ و گۆڵ نییه. له هێندێک شوێندا "تاک و كۆ" له‌ به‌ر چاو نه‌گیراون. بو وێنه:

- "ئه‌و كتێبانه بۆ گه‌وران نووسراوه." - لاپه‌ڕه 142 -
- "ئه‌وان له قه‌فه‌سێكدا قفڵ بده‌م و بیشارمه‌وه." - لاپه‌ڕه 142 -
پێموایه ده‌بوو ئاوا بان:
- "ئه‌و كتێبانه بۆ گه‌وران نووسراون."
- "ئه‌وان له قه‌فه‌سێكدا قفڵ بده‌م و بیانشارمه‌وه."

له هێندێک شوێنیشدا ده‌ربڕینه‌كان زۆر له فارسی نیزیكن. بۆ وێنه: "عه‌مه‌لی كردن"، "حه‌ره‌كه‌ت كردن".
- "بۆ عه‌مه‌لی كردنی ئه‌و شتانه‌ی له‌و كتێبانه دا نووسراوه[نووسراون]...". - لاپه‌ڕه 142 -
- "له دوو نوخته‌ی جیاوازه‌وه حه‌ره‌كه‌ت ده‌كه‌‌ین." - لاپه‌ڕه 150 -

-------------------------------------------------------------------------------------------------------
كاک كه‌‌ریمی حیسامی له ساڵی 1305 ی هه‌تاوی(1926ی زایینی) دا له گوندی "به‌یره‌م"ی نیزیک مه‌‌هاباد له دایک بوو و له 6.10.2001 له ستۆكهۆلم كۆچی دوایی كرد.

16.3.04

ته‌شی

حامید ڕه‌شیدی زه‌رزا

ته‌شی به ‌سپا له شلكه‌ی ڕانی ده‌خشا
ده به‌ژنی شووش و ته‌رز و ڕێكی ده‌كشا
له ناكاو لێی ده‌هاته جوابێ هه‌ودا
خودا نادا به زاڵم چیدی مه‌ودا
هه‌دادانم نییه ڕۆژ و شه‌وێ من
له چنگ تۆ دا به دڵ مه‌رگم ده‌وێ من
به ده‌م شانه له‌شم پشكندراوه
هه‌موو لیندووم له‌ به‌ر یه‌ک هه‌نجراوه
ده‌مێک ده‌ستت له ئازارم وه‌كێشه
به‌سه چیدیم له‌به‌ر یه‌كتر مه‌كێشه
هه‌تا كه‌نگێ له‌سه‌ر بڕوا و به‌ڵێنم
به چه‌نگ تۆ پێچ بخۆم و پیش هه‌ڵێنم؟

ته‌شی به‌ سپا وڵامی داوه ئه‌ی دۆست
ئه‌تۆ پێت وا نه‌بێ لێت كه‌وتووه كۆست
مه‌ده ده‌ستی په‌شیمانی به سه‌ر خۆت
ئه‌وه‌ی ده‌یكه‌م به گشتی خزمه‌‌ته بۆت
قه‌دی باریک و شووش و ته‌رز و جوانت
له بیرتی برده‌وه ڕازی نه‌هانت
ورینگه‌ی من له بن گوێچكه‌ت بووه گیر
كه وا داخی برینگت چۆته‌وه بیر
له‌شم ڕۆژ و شه‌وێ تیماری تۆیه
دوو چاوی بێ خه‌وم بیماری تۆیه
هه‌موو عومرم له ڕێی تۆ دا به‌خت كرد
هه‌تاكوو كۆسپی ڕێم بۆ تۆ ته‌خت كرد
وه‌كوو مه‌زره‌ق ده‌سووڕێم گاو و بێ گاو
ده‌مێ هۆرپه‌م له ده‌ست دایه ده‌مێک داو
له كارگاهی ئه‌مه‌ل تۆ وا نه‌هاتی
له شانتم من ته‌كاند تۆزی نه‌هاتی
له دوو چاوم به لووزه‌و خوێنی دڵ ڕشت
هه‌تاكوو چاوه‌كانی تۆم به كل ڕشت
له بێڵا تا گه‌یشتییه شانشینێ
له دڵدا جێ نه‌ما بۆ گه‌رمه‌شینێ
به پرته و بۆڵه به‌س جه‌رگم بكۆڵه
ئه‌من ئیشم له دونیا چه‌رمه زۆڵه
كه گوێچكه‌م ئاخنی چاوم له تۆ بوارد
له‌خۆڕا ئیدی مه‌كوته ئاسنی سارد
سه‌بر كه ڕایه‌ڵ و پۆت بێته ده‌ستم
به چوار مێچه‌ک له سه‌ر ته‌ونت وه‌به‌ستم
به ده‌ست و په‌نجه‌یی ناسک خه‌یاڵان
له ڕووت بچنم به ئه‌ژمار ڕێزی خاڵان
كه گه‌ردی ماندوویی ڕێت لێ بتارێ
له نێو بازاڕێ خۆ بنوێنی جارێ
ده‌گیرێ ڕێ له هه‌ر لاوه له ڕێدار
هه‌تا دێ نرخی زێڕ و زێو به‌ره‌و خوار
كه تۆ خه‌مڵای له تۆقی سه‌ر هه‌تا پێ
له كاخ و شانشینان بۆت كرا جێ
كه ئه‌وده‌م قه‌در و ڕێزت چۆ سه‌رێ تۆ
كه كه‌وتییه ده‌ستی خاوه‌ن ئه‌فسه‌رێ تۆ
بزانه قه‌دری ئه‌و ده‌سته جه‌مامه
كه ده‌رمانی دڵی پڕ ئێش و زامه
له خۆ بایی مه‌به مه‌غرووریی پیسه
له هۆزی تۆنه ئه‌و په‌تک و گوریسه
له سایه‌ی نیو نیگای ڕه‌ش ئه‌سمه‌رانه
كه به‌ژنت ڕه‌شكی چاوی دولبه‌رانه
ئه‌گه‌ر جوانیت له ڕوو دایه، ئه‌گه‌ر بۆ
كری نه‌خشینی به‌رده‌ستی منی تۆ

-------------------------------------------------------------------------------------------------------
حامید ڕه‌‌شیدی زه‌رزا له ساڵی 1324ی هه‌تاوی(1945ی زایینی) دا له گوندی" گورگاوه"، كه كه‌وتۆته دوو كیلۆمیتریی ڕۆژهه‌ڵاتی شاری "شنۆ"، له‌ دایک بووه. ئێستا نیشته‌جێی "ئوستڕالیا"یه.
-------------------------------------------------------------------------------------------------------

سه‌رچاوه:

فریزوو
به‌شێک له شێعره‌كانی حامید ڕه‌شیدی ز‌ه‌رزا
چاپی یه‌كه‌م، سوئێد 1996
چاپخانه‌ی مه‌نسوور
ISBN: 918868203X
200 لاپه‌ڕه

15.3.04

هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ كتێبێک

جه‌عفه‌ری شێخولئیسلامی و جه‌عفه‌ری حوسێنپوور(هێدی)

ـــــــــــــــــــــــــ

گزید‌ه‌ای‌ از افسانه‌های‌ كردی‌
گردآوردندگان: پرفسور قنات‌ كردو، پرفسور اسكار مان
مترجم: سید‌ محمدامین‌ شیخ‌الاسلامی‌ مكری(هیمن)
انتشارات‌ عابد، تهران، 1380 - چاپ اول
ISBN 964-364-135-X
ناوه‌ندی‌ بڵاوكردنه‌وه‌: بۆكان، كتێبفرۆشیی‌ هێمن‌
238 لاپه‌ڕه
ـــــــــــــــــــــــــ

یه‌كێک‌ له‌ دوایین‌ به‌رهه‌مه‌‌ چاپكراوه‌كانی مامۆستا‌ ‌هێمن‌ بریتییه‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌ چیرۆكێكی‌ ئه‌فسانه‌یی‌ كه‌ له‌ كوردییه‌وه‌ ‌وه‌ریگێڕاو‌نه‌ته‌ سه‌ر‌ فارسی‌. له‌ لاپه‌ڕه‌ی‌ كۆتایی‌ كتێبه‌كه‌ دا، پاراگرافێكی‌ فارسی‌ هه‌ر‌ به‌ ده‌ستنووسی‌ خودی‌ مامۆستا چاپ‌ بووه كه‌ ماناكه‌ی‌ ئه‌مه‌یه‌‌:

"هه‌ڵبژارده‌یه‌ک‌ له‌ ئه‌فسانه‌ كوردییه‌كان‌، وه‌رگێڕاوی‌ هێمن‌. ڕۆژهه‌ڵاتناسی‌ به‌ناوبانگ‌ پروفسۆر ئۆسكار مان‌ و مامۆستا‌ پرۆفسۆر‌ قه‌ناتی‌ كوردۆ‌ ئه‌م‌ ئه‌فسانانه‌یان‌ كۆ‌ كردوونه‌وه‌ و به‌ زمانی‌ كوردی‌ چاپیان‌ كردوون.‌ من‌ له‌ نێوان‌ ژماره‌یه‌كی‌ زۆر‌ كه‌ ئه‌و مامۆستایانه‌ كۆیان‌ كردوونه‌‌و‌ه، ئه‌م‌ چه‌ند‌ ئه‌فسانه‌م‌ هه‌ڵبژاردن‌ و ساڵی‌ 1362 [1983ی‌ زایینی‌] وه‌رمگێڕانه‌‌ سه‌ر فارسی. - هێمن-".

كتێبه‌كه‌ 15 ئه‌فسانه‌ی‌ تێدایه‌. 5 ئه‌فسانه هی‌ ئۆسكار مانن، 35‌ لاپه‌ره‌ی‌ سه‌ره‌تا، كه‌ له‌ توحفه‌ی‌ موزه‌فه‌رییه‌ وه‌رگیراون. ئه‌وانی‌ دیكه‌ش‌ هه‌موو هی‌ قه‌ناتی‌ كوردۆ‌ن‌ كه‌ ڕوون‌ نییه‌ له‌ كامه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ كوردییه‌وه‌ كراون‌ به‌ فارسی.

له‌ باری‌ وه‌رگێڕانه‌وه‌ كاره‌كه‌ سه‌ركه‌وتووه‌ چونكه‌ مامۆستا‌ هه‌ردوو‌ زمانی‌ باش‌ ده‌زانی‌، به‌ تایبه‌ت‌ زمانی‌ ئه‌فسانه‌ گێڕانه‌وه‌ و چیرۆكی‌ كۆن‌. به‌ كورتی‌ فارسییه‌كه‌ی‌ مامۆستا‌ فارسییه‌كی‌ هه‌ندێک‌ كۆنه‌ و ئه‌وه‌ش پڕ به‌ پێستی‌ ناوه‌رۆكی‌ ئه‌فسانه‌ و چیرۆكه‌كانه‌. شێوه‌ نووسینه‌كه‌ی‌ مامۆستاش‌ له‌ لایه‌نی‌ ڕسته‌سازییه‌وه‌ سه‌رنجڕاكێشه‌، له‌و باره‌وه‌ كه‌ هه‌ر له‌ كوردییه‌كه‌ی‌ ده‌چێ: ڕسته‌ و، له‌وه‌ش‌ زۆرتر‌ " شێوه‌ ڕسته" (عبار‌ت‌)ی‌ كورت كه‌ به‌ هۆی‌ "كۆما"وه‌ به‌ یه‌كه‌وه‌ لكاون. بۆ‌ نموونه‌ بڕوانه‌ ئه‌م‌ پاراگرافه‌ كه‌ یه‌كێک‌ له‌و پاراگرافه‌ ده‌گمه‌نا‌‌نه‌یه‌ له‌ لایه‌ن‌ پیتچنه‌وه‌ وێران نه‌كراوه‌ (ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و باسه‌ش):

"در زمان قدیم پادشاهی بود، پسری داشت به نام احمد. شاه پسرش‌ را خیلی‌ دوست داشت. شاه صاحب‌ انگشتری بود‌ كه‌ هرچه‌ به آن‌ امر می كرد در دم‌ انجام میداد. شاه پیر‌ بود و مرگ‌ خود‌ را نزدیک می‌دید یكروز احمد‌ را به‌ خلوت‌ خواند‌ و به‌ او‌ گفت‌: ..." (ل. 24).

ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ ئه‌م‌ كتبێبه‌ دا نه‌ ته‌نیا‌ دڵی‌ یه‌كێكی‌ دڵسۆزی‌ هێمن‌ و ئه‌ده‌بی‌ كوردی‌ خۆش ناكا،‌ به‌ڵكوو‌ شه‌رمه‌زاریشی‌ ده‌كاته‌وه‌، شێوه‌ی‌ پیتچنین‌ و داڕشتنی‌ نووسراوه‌كان‌ و به‌ گشتی‌ وه‌شانی‌ كتێبه‌كه‌یه‌‌. ئیرادی‌ هه‌ره‌ گه‌وره‌ له‌وه‌یه‌ كه‌ نه‌ ته‌نیا كه‌سێكی‌ هه‌ندێک‌ لێزان‌ به‌و نووسراوانه‌ دا نه‌‌چۆته‌وه،‌ كه‌ هێمن‌ له‌ سه‌رده‌مێكی‌ زۆر‌ ناله‌باری‌ ژیانی‌ دا كاری‌ له‌ سه‌ر كردوون، به‌ڵكوو‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ نووسیویشێتی‌ شێوێندراوه‌ و ئاداری‌ به‌ سه‌ر پادارییه‌وه‌ نه‌ماوه‌. ئه‌و كه‌سه‌‌ی نووسراوه‌كانی بۆ چاپ ئاماده‌ كردوون، یان‌ فڕی‌ به‌سه‌ر خوێنده‌وارییه‌وه‌ نه‌بووه‌، یان‌ ڕێزی بۆ مامۆستا هێمن و‌ خوێنه‌رانی‌ نووسراوه‌كانی نه‌بووه‌. ئه‌م‌ كتێبه‌ به‌ شێوه‌یه‌ک چاپ كراوه‌ كه خوێنه‌ری به‌سته‌زمان ئاره‌قه‌ی ڕه‌ش و شین ده‌رده‌كا، به‌ڵام‌ "كۆما"یه‌ک فریای ناكه‌وێ. هه‌تا ده‌گاته "خاڵ"ێکیش‌ هه‌ر به‌ جارێک‌ پشووبڕ ده‌بێ!

ئێمه كۆمه‌ڵێک نووسراوه‌ی "مامۆستا هێمن"مان به ده‌سخه‌تی خۆی له‌به‌ر ده‌سته كه له كۆتایی دا 6 چیرۆكی به‌ فارسی تێدایه، هه‌ر له‌و چیرۆكانه‌ كه ئۆسكار مان‌ كۆی‌ كردوونه‌وه‌ و مامۆستا‌ هێمن‌ ده توحفه‌ی موزه‌ففه‌رییه دا، به كوردی، چاپی‌ كردوون[1]. به پێی ئه‌و ده‌سنووسانه‌، ئه‌و چیرۆكانه له ساڵی 1360ی هه‌تاوی[1981ی زایینی] دا كراون به كوردی، به‌ڵام له‌م‌ كتێبه تازه‌یه‌ دا ساڵی 1362یان بۆ دیاریكراوه. وێده‌چێ مامۆستا هێمن پاشان پێیاندا هاتبێته‌وه؛ به‌و پێیه ده‌بێ له‌ هه‌موو بارێكه‌وه باشتر كرابن. به‌ داخه‌وه‌ له‌ كتێبه‌‌كه دا ئاوا ده‌رناكه‌وێ! به‌و شێوه‌یه‌ی ده كتێبه‌كه‌ دا چاپ كراون، چیرۆكه‌كان‌ له باری داڕشتنه‌وه جیاوازییان ده‌گه‌ڵ ده‌سنووسه‌كه‌ی لای ئێمه هه‌یه و بڕێک گۆڕدراون. به‌ڵام له‌باری خاڵبه‌ندییه‌وه ئه‌وانه‌ی ده‌سنووسن، باشترن له‌وانه‌ی نێو كتێبه‌كه. له ده‌سنووسه‌كه دا، خاڵبه‌ندی، بێجگه له چه‌ند شوێنان، به باشی ڕه‌چاو كراوه، كه‌چی ده كتێبه‌كه دا له‌و باره‌وه ئاداریان به‌سه‌ر پاداریانه‌‌وه نه‌ماوه. وێده‌چێ ئه‌وانه‌ی چاپیان كردووه، له‌و باره‌وه كه‌مته‌رخه‌مییان كردبێ، كه‌مته‌رخه‌مییه‌ک‌ كه‌ له‌ سه‌رده‌می‌ كه‌مپیوتێر دا، كه‌ پێداچوونه‌وه‌ و ڕاستكردنه‌وه‌ی‌ هه‌ڵه ‌و په‌ڵه‌ی‌ نووسراوان‌ و ناردنیان‌ بۆ لێزانان،‌ یه‌‌كجار ئاسان‌ بۆته‌وه‌، بۆ‌ لێخۆشبوون‌ نابێ.

بۆ ده‌ركه‌وتنی جیاوازیی نێوان ده‌سخه‌ته‌كه‌ی لای ئێمه و چاپكراوه‌كانی نێو كتێبه‌كه، دوو نموونه ده‌خه‌ینه به‌ر چاوان. به‌ر له‌وه‌، ئه‌وه‌ش‌ دووپات‌ ده‌كه‌ینه‌وه‌ كه‌ هه‌رچه‌ند له‌وانه‌یه‌ مامۆستا‌ هێمن‌ ساڵی‌ 1362، دوو ساڵ پاشی‌ نووسینی‌ ده‌سنووسه‌كه‌ی‌ لای‌ ئێمه‌، ده‌ستی ده‌ وه‌رگێڕاوه‌كانی‌ خۆی‌ وه‌ردابێ‌، به‌ دووره‌ كه‌ ئه‌و ده‌ستێوه‌ردانه‌ بۆ‌ خراپ‌ كردن‌ و وێرانكردنی‌ نووسراوه‌كان‌ به‌و شیێوه‌یه‌ بووبێ‌ كه‌ نیشانی‌ ده‌ده‌ین:

ده‌سنووسی لای‌ ئێمه‌:

"در دهی از دهات‌ (لاجان) دو شكارچی‌ كه‌ عموزاده‌ بودند‌ تفنگ به‌ دوش ‌انداختند‌ و به‌ شكار گاو وحشی‌ رفتند. آنروز پنج سر گاو وحشی شكار كردند. شب‌ فرا رسید، داخل غاری شدند، آتش‌ افروختند، گوشت‌ كباب‌ كردند و خوردند. یكی‌ از آنان‌ گفت:..." (ده‌سنووس، ل. 6)

چاپكراو:

"در روستایی از روستاهای‌ (لاجان) دو شكارچی‌ كه‌ عموزاده‌ نیز بودند‌ تفنگهایشان‌ را به‌ دوش ‌انداختند‌ و به‌ شكار گاو وحشی‌ رفتند آنروز پنج نخجیر‌ را زدند‌ شب‌ شد به‌ مغازای‌ پناه‌ بردند‌ آتش بسیاری‌ افروختند‌ گوشت‌ را كباب‌ كردند و سیر خوردند‌ یكی‌ از آنان‌ به‌ دیگری‌ گفت:..." (ل. 12).

ئه‌و‌ه، ئه‌گه‌ر خاڵبه‌ندی تێدا ڕه‌چاو كرابا،‌ ده‌بوو ئاوا بوایه‌‌: "در روستایی از روستاهای‌ (لاجان)، دو شكارچی‌ كه‌ عموزاده‌ نیز بودند‌ تفنگهایشان‌ را به‌ دوش ‌انداختند‌ و به‌ شكار گاو وحشی‌ رفتند. آنروز پنج نخجیر‌ را زدند. شب‌ شد. به‌ مغازای‌ پناه‌ بردند. آتش بسیاری‌ افروختند. گوشت‌ را كباب‌ كردند و سیر خوردند. یكی‌ از آنان‌ به‌ دیگری‌ گفت:..."

وه‌كی‌ ده‌بینن‌ مامۆستا له‌ ده‌ستنووسه‌كه‌ی‌ خۆی‌ دا، خاڵبه‌ندیی‌ زۆر باش‌ ڕه‌چاو كردووه‌، هه‌رچه‌ند ئه‌وه‌ نوسخه‌ی‌ كۆتاییش‌ نه‌بووه‌. به‌ڵام‌، سه‌یری‌ نوسخه‌ "چاپكراو"ه‌كه‌ بكه‌. له‌ سه‌ره‌تاوه‌ هه‌تا‌ كۆتایی‌، نه‌ كۆمایه‌ک‌ له‌ گۆڕێ دایه‌ و نه‌ خاڵێک. ته‌واوی‌ كتێبه‌كه‌ تژییه‌ له‌م هه‌ڵانه‌ی‌ خاڵبه‌ندی‌.

بێجگه‌ له‌ خاڵبه‌ندی‌، ڕێكوپێک كردنی‌ نووسراوه‌كان‌ له‌ دابه‌ش‌ كردن‌ به‌ سه‌ر پاراگرافانیش‌ دا كه‌م‌ و كورتی‌ زۆره‌. ئه‌وه‌ش ‌نموونه‌یه‌ک‌ له‌م‌ باره‌وه‌:

ده‌سنووسی لای ئێمه:

"نقل‌ می‌كنند یكشب‌ روباهی‌ به‌ قصد‌ خوردن‌ مرغ‌‌ می‌گردید. بر بام‌ دكان‌ رنگرزی‌ رفت. از روزن‌‌ یكسر‌ به‌ خم‌ رنگ‌ افتاد. اندام بدنش كبود شد. از سوراخ آبرو بیرون خزید، نگاه كرد سر تا پا كبود شده است. نزد خروس رفت خروس گفت: "عمو روباه كجا میروید؟"..." (ده‌سنووس، ل.17).

چاپكراو:

"حكایت‌ می‌كنند یكشب‌ روباهی‌ به‌ هوای‌ دزدیدن‌ مرغها‌ به‌ دهی‌ می‌رود. از بام‌ دكان‌ رنگرزی‌ می‌ گذرد و از روزن‌ بام‌ یكسر‌ به‌ خم‌ رنگ‌ می‌افتد‌ و موهایش‌ آبی‌ می‌شوند‌ از گرمابه‌رو دكان بیرون‌ می‌خزد‌ و می‌بیند‌ موهایش آبی‌ خوشرنگ‌ شده‌ است‌ در كنار ده‌ خروسی‌ را می‌بیند‌ كه‌ دارد دانه می‌چیند‌ خروس‌ می‌گوید: "عمو روباه كجا میروی؟" (ل. 16).".

له‌وه‌نده‌ دا هیچ‌ ڕوون‌ نییه‌ كه‌ ئه‌و ڕسته‌یه‌ی‌ سه‌ره‌تا بۆ به‌ ته‌نیا وه‌كوو‌ پاراگرافێک‌ نووسراوه‌، قرتاوه‌ و پاشان‌ پاراگرافێكی‌ دیکه‌ ده‌ستی‌ پێكردووه‌، به‌ بێ‌ ئه‌وه‌ كه‌ ڕووداو له‌ قۆناخێكه‌و‌‌ه‌ په‌ڕیبێته‌ قۆناخیكی‌ دیكه‌، یان‌ كاراكته‌ر‌ گۆڕابێ، یان‌ هیچ‌ ئاڵوگۆڕێكی‌ به‌رچاو‌ ڕووی‌ دابێ. لێره‌ش‌ دا، كه‌م‌ و كووڕیی‌ خاڵبه‌ندی‌ ئه‌گه‌ر خراپتر‌ نه‌بێ‌، چاكتر‌ نییه‌. به‌ كورتی‌، له‌ یه‌كه‌م‌ پاراگرافه‌وه‌ هه‌تا‌ كۆتایی‌ كتێبه‌كه،‌ هیچ‌ ڕێوڕه‌سمێكی‌ پاراگرافبه‌ندی له‌ به‌رچاو‌ نه‌گیراوه‌.

دوو نموونه‌ی دیكه له‌ ده‌سنووسه‌كه‌:

"احمد خان زرین كف در قلعه (دمدم) سكونت داشت، در عصر شاه عباس میزیست. در یكی از دهات ارومیه صاحب ایل و تبار بود. بر شاه عباس شورید و قلعه‌ای بنا نهاد شاه عباس از اصفهان لشكر جهت سركوبی او فرستاد. جنگ بزرگی درگرفت،..." (ده‌سنووس، ل. 1).

"در زمان قدیم پادشاهی بود، پسری داشت به نام احمد، پادشاه این پسر را بسیار دوست میداشت. پادشاه یک انگشتری داشت كه هر چه به او حكم میكردید در دم انجام میداد. پادشاه مرگ خود را نزدیک میدید، یكروز احمد را صدا كرد و به او گفت: ..." ( ده‌سنووس، ل. 22). بۆ‌ ئه‌وه‌ بزانی‌ كه‌ ئه‌م پاراگرافه‌ چۆ‌ن له‌ كتێبه‌كه‌دا چاپ‌ بووه‌، بڕوانه‌ یه‌كه‌م‌ نموونه‌ی‌ كتێبه‌كه‌ له‌ پاراگرافی‌ چواره‌می‌ ئه‌م‌ وتاره ‌دا.

به‌و نموونانه‌ڕا دیاره كه‌ مامۆستا هێمن له ده‌سنووسه‌كه دا، بێجگه له چه‌ند شوێنان، خاڵبه‌‌‌ندی ڕه‌چاو كردووه. ئاشكرایه‌ كه‌ ئه‌وانه‌ی‌ ئه‌و كتێبه‌یان‌ پیتچن‌ كردووه و ئه‌وانه‌ی‌ پێیدا‌ هاتوونه‌وه، ئه‌گه‌ر‌ كه‌سانێكی‌ وا‌ هه‌ر هه‌بووبن، هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌ كۆتاییش‌ دا چاپی‌ كردووه‌، هیچكامیان فڕیان‌ به‌ سه‌ر خوێنده‌واری و نووسینه‌وه‌ نییه. ئه‌وه‌ی ئه‌وان به‌و نووسراوانه‌‌ی "مامۆستا هێمن"یان كردووه، سه‌رما به هه‌تیو و با به ده‌واری شڕی ناكا. كاری‌ ئاو‌‌‌ا نه‌بوونی‌ زۆر زۆر باشتر‌ له‌ بوونێتی‌. ئه‌گه‌ر بۆخۆشیان لێیان نه‌زانیبێ، بڵێی له ده‌وروبه‌ریان خه‌ڵكی زانا قڕانیان تێكه‌وتبێ!؟

خۆزگه‌ هه‌موو‌ لایه‌كمان‌ ئه‌وه‌نده‌ دڵفره‌وان‌ بین‌ كه‌ بتوانین‌ نووسراوه‌كانمان‌، به‌ر له‌ بڵاو كردنه‌وه‌، به‌ یه‌كتر‌ نیشان‌ بده‌ین. بۆ ئه‌م كاره‌ش ناچار نین بیروڕای‌ هاوبه‌شمان‌ هه‌بێ. واته‌، ده‌كرێ‌ له‌ بواری‌ شێوه‌ نووسین، پێداچوونه‌وه‌ و ئیدیت‌ كردن‌ دا یارمه‌تی‌ یه‌كتر‌ بده‌ین،‌ به‌ بێ‌ ئه‌وه‌ كه‌ فكر‌ و ڕای‌ یه‌كتری‌ بگۆڕین. ئه‌زموونی‌ نووسین‌، كه‌ بۆ‌ نموونه‌ له‌ ئه‌ده‌بی‌ زمانه‌ ئوڕووپایییه‌كان‌ دا به‌ هه‌زاران‌ لێكۆڵینه‌وه‌ و تۆژینه‌وه‌ی‌ له‌ سه‌ر كراوه‌، نیشانی‌ داوه‌ كه‌ هاریكاری له‌ نووسین‌ دا به‌روبووی‌ باشتری‌ به‌ شوێنه‌وه‌ ده‌بێ هه‌تا‌ ئه‌وه‌ كه‌ كاره‌كه‌ تاكه‌كه‌سی بێ. ئه‌مه‌ به‌ تایبه‌ت‌ بۆ پێداچوونه‌وه‌ی‌ شێوه‌ی‌ نووسین‌(بۆ‌ وێنه: شێوه‌ی‌ دابه‌شكردنی‌ نووسراوه‌یه‌ک‌ به‌ سه‌ر پاراگرافان‌ دا و چۆنیه‌تی‌ لكاندنیان‌ به‌ یه‌ک‌ و، باره‌ ته‌كنیكیه‌كانی‌ تری‌ نووسین، بۆ‌ وێنه‌: خاڵبه‌ندی‌) زۆر ڕاسته‌. له‌گه‌ڵ‌ هه‌موو‌ ئه‌و‌انه‌شدا، ئه‌گه‌ر‌ نووسه‌رێكی‌ زیندوو‌، كه‌ بۆشی‌ ده‌لوێ‌، مل نه‌دا‌ بۆ‌ وه‌ها‌ هاوكارییه‌ک‌ له‌گه‌ڵ‌ نووسه‌رانی‌ دیكه‌، ئه‌و‌‌‌ه‌ زیان‌ و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كه‌ی، به‌ لانی‌ زۆره‌وه‌،‌ بۆخۆی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌؛ به‌ڵام، نه‌كردنی‌ ئه‌و هاوكارییه‌ و پرس‌ نه‌كردن‌ به‌ خه‌ڵكی‌ دیكه،‌ سه‌باره‌ت‌ به‌ ساخكردنه‌وه‌ و بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌مانه‌تییه‌كی‌ نووسه‌ر یان‌ هونه‌رمه‌ندێكی‌ كه‌ نه‌ماوه‌، له‌وانه‌یه‌ بێئه‌مه‌گی‌ به‌دواوه‌ بێ،‌ ته‌نانه‌ت‌ ئه‌گه‌ر‌ ئه‌و‌ بێئه‌مه‌گی‌ نواندنه‌ به‌ ئانقه‌ستیش‌ نه‌بووبێ.

ـــــــــــــــــــــــــ

[1]: "مامۆستا هێمن" ئه‌و ده‌سنووسانه‌‌ی له "شیلاناوێ" داون به "هێدی". به‌شێک له‌و ده‌سنووسانه ئه‌و چیرۆكانه‌ن كه مامۆستا كردوونی به فارسی. ناونیشانی ئه‌و به‌شه ئاوایه:
- داستانهای فولكلوریک كردی
- جمع‌آوری: پرفیسور اسكار مان - 1905 - میلادی
- ترجمه: هێمن 1360 - خورشیدی